بورکهارت ، تیتوس (ابراهیم )، هنرشناس و متفکر مسلمان سویسی ـ آلمانی و از نویسندگان سنت گرا. در ١٣٢٦/ ١٩٠٨ در فلورانس به دنیا آمد. او فرزند کارل بورکهارت ، مجسمه ساز سویسی و برادرزادة یاکوب بورکهارت (١٨١٨ـ ١٨٩٧ میلادی )، مورخ هنر، و از خانواده های سرشناس اهل بازل (بال ) سویس بود. تیتوس بورکهارت در دورة ابتدایی و متوسطه با فریتهوف شوان * (١٩٠٧ـ ١٩٩٨

میلادی )، متفکر و شرق شناس مسلمان ، همدرس بود و همراه با او به نقاشی و طراحی روی آورد. این آشنایی بعدها به همکاری و همفکری عمیقی تبدیل شد که تا پایان عمر بورکهارت ادامه یافت (بورکهارت ، ١٣٧٠ ش ، مقدمة ستاری ، ص ٨؛ ترقی جاه ، ص ٢٠؛ بورکهارت ، ١٩٨٧، مقدمة استادرت ، ص ٣، ٥).

بورکهارت به سبب علاقه ای که به هنر قرون وسطی و قدیم داشت در ١٣١٤ ش /١٩٣٥ به افریقای شمالی سفر کرد و مدتی در شهرهای مغرب سکونت گزید. این سفرها و بخصوص سکونت در فاس او را شیفتة هنر و تمدن اسلامی کرد. وی پس از اسلام آوردن ، نام ابراهیم را برای خود برگزید و با راهنمایی علی بن طیب درقاوی ، شیخ طریقت درقاویه * ، به فراگیری زبان عربی ، علوم دینی و عرفان نظری مشغول شد (بورکهارت ، ١٩٨٧، مقدمة استادرت ، ص ٨ ـ٩؛ همو، ١٩٩٢، تکملة میشو، ص ١٦٥؛ نصر، ١٩٨٧، ص ٢٩٥).

بورکهارت پس از بازگشت به سویس ، همکاری خود را با انتشارات اورس گراف آغاز کرد و زیر نظر او کتابهایی با نام > شهرهای عالم ارواح < دربارة هنر در شهرهای مقدس منتشر شد. برخی از کتابهای این مجموعه را خود به تنهایی نوشت . بورکهارت همچنین از ١٩٧٢تا١٩٧٧میلادی مشاور یونسکو در مراکش برای حفظ شهر تاریخی و قدیمی فاس بود (بورکهارت ، ١٣٧٢ ش ج ، مقدمة نصر،ص ( ٣٣ـ٣٤ ) ؛ همو، ١٩٩٢، تکملة میشو، ص ١٦٤). او در ١٣٦٣ش /١٩٨٤ در لوزان سویس درگذشت (همو، ١٩٨٧، مقدمه استادرت ، ص ٣).

بورکهارت از افکار و آثار رنه گنون (١٨٨٦ـ ١٩٥١میلادی )، متفکر و شرق شناس فرانسوی ، متأثر بود و مانند فریتهوف شوان و آناندا کومارا سوامی (١٨٧٧ـ١٩٤٧ میلادی )، متفکر هندی ، از جملة سنت گرایان برجسته و منتقدان تمدن جدید محسوب می گردد (همان ، مقدمه استادرت ، ص ٣ـ٤؛ همو، ١٣٦٩ ش ، ص ٨). وی پژوهشهای بسیاری در سبکهای مختلف هنری ، بخصوص شیوه های گوناگون هنر مقدس ، انجام داده است . از نظر او هنر مقدس علاوه بر موضوع آن که از یک حقیقت دینی نشئت می گیرد، باید شکل و زبان رمز گونه اش نیز نشان دهندة نوع هستی شناسی و نگرش معنوی آن دین باشد، در غیر این صورت هنر مقدس شمرده نمی شود. وظیفة سنتها نیز انتقال اصول و قواعدی است که اصالت ، شکل و زبان هنر دینی را تضمین می کند (همو، ١٣٦٢ ش ، مقدمة پایا، ص ٧٠؛ همو، ١٣٦٩ ش ، ص ٧ـ ٨).

به نظر او نقش هنر اسلامی تجلی وحدت الهی در جمال و نظم عالم است ، و هنر باید به روح مدد رساند تا از قید کثرت رها شود و به سوی وحدت بیکران بازگردد. بنابراین ، نبودن تصاویر در مساجد و همچنین بی میلی و بی عنایتی به شمایل نگاری پیامبران و اولیای خدا به منظور حذف هر حضور متصوّر در برابر حضور نامرئی خداوند است (همو، ١٣٦٩ ش ، ص ١٢، ١٣١؛ همو، ١٣٦٥ ش ، ص ٤٣؛ همو، ١٣٦١ ش ، ص ٦). به همین دلیل ، اشکال هندسی و تصاویر انتزاعی از حیوانات و گیاهان در هنر اسلامی رونق گرفت . برخی از این طرحها اشکال هندسی تودرتو و زنجیرواری هستند که بارزترین مظهر وحدت در کثرت و کثرت در وحدت است و نوع دیگر از این طرحها، اشکال گل و گیاهی هستند که شباهت کامل خود را با طبیعت از دست داده اند، زیرا هنرمند از تقلید کامل آثار خالق پرهیز می کند. به نظر بورکهارت ، عدم رعایت ابعاد سه گانه یا سایه و روشن در هنر اسلامی معلول همین اندیشة دینی است (همو، ١٣٦٥ ش ، ص ٤٢ـ٤٣؛ همو، ١٣٦٩ ش ، ص ١٠). بخشی از مطالعات و آثار بورکهارت دربارة ارتباط جهانشناسی با هنر دینی است . در این آثار او به نقایص علوم جدید و مقایسة آن با جهانشناسی و علوم قدیم می پردازد. وی همچنین دربارة رموز مقدس کلامی و هنری اقوام گذشته تحقیقات و مقالاتی دارد (شمس ، ص ٤٠).

بورکهارت آشنایی گسترده ای نیز با اندیشه های عرفانی در مسیحیت ، آیین هندو، بودایی ، تائویی و بخصوص اسلام داشت و مجموعة دستاوردهای خود را در این زمینه در کتابها و مقالات متعددی درج کرده است (همو، ١٣٦٢ ش ، مقدمة پایا، ص ٧٠). شهرت بورکهارت علاوه بر تألیف آثاری دربارة هنر دینی ، به سبب تحقیقات او در تصوف و ترجمه هایش از متون صوفیانه است . وی از پیشگامان ترجمة کتابهای عرفانی ، بخصوص آثار ابن عربی ، به زبانهای اروپایی است . آثار وی در این باره مکمل آثار و افکار فریتهوف شوان است (بورکهارت ، ١٩٨٧، مقدمة استادرت ، ص ٥؛ همو، ١٣٧٢ ش ج ، همانجا؛ نصر، ١٩٨٧، ص ٢٩٤).

مهمترین آثار او عبارت اند از: > هنر مقدس در شرق و غرب < (زوریخ ١٩٥٥) که به فرانسه و انگلیسی ترجمه شده (بورکهارت ، ١٣٧٢ ش ج ، همانجا؛ نصر، ١٣٣٨ ش ، ص ٦١٨) و و با عنوان هنر مقدس : اصول و روشها نیز به فارسی ترجمه شده است ؛ هنر اسلامی : زبان و بیان که اصل آن به انگلیسی به هنگام برگزاری جشنوارة جهانی اسلام در لندن (١٣٥٥ ش / ١٩٧٦) منتشر شد (حسینی ، ص ١٦)؛ > فاس ، شهر اسلام < (اُلتن ١٩٦٠) که در آن ، تاریخ ، دین ، عرفا و اولیا و همچنین هنر اسلامی این شهر را شرح می دهد (بورکهارت ، ١٩٨٧، مقدمة استوددارت ، ص ٨؛ همو، ١٣٤٦ ش ، مقدمة نصر، ص ٢)؛ > فرهنگ مغرب در اسپانیا < (لندن ١٩٧٢) که در آن از علم ، هنر و سنتهای فرهنگی سخن می گوید؛ > کیمیا: علم جهان و علم روح < (التن ١٩٦٦) که به زبانهای فرانسه ، انگلیسی و ایتالیایی ترجمه شده است (همو، ١٩٨٧، ص ٢٥٩، مقدمة استادرت ، ص ٦، ٨؛ همو، ١٣٧٢ ش ج ، همانجا). او در این کتاب به جنبة تمثیلی کیمیا و تبدیل فلزات به طلا، به عنوان رمزی از استحالة جسم به روح می پردازد (همو، ١٩٨٧، مقدمة (استادرت ، ص ٦؛ > آیینة عقل < کمبریج ١٩٨٧). مجموعة مقالات او دربارة جهان شناسی سنتی و علوم قدیم و هنر مقدس (همو، ١٣٧٢ ش ب ، ص ١٦) از جمله ، شرحی بر دعای ابن مَشیشه (متوفی ٦٢٢) صوفی مراکشی و قطب طریقة شاذلیه

(رجوع کنید به همو، ١٩٨٧، ص ١٨٣ـ١٩٣) و همچنین مقاله ای دربارة المقصد الاسنی فی شرح الاسماء الله الحسنی اثر غزالی است (رجوع کنید به همان ، ص ٢٠٠ـ٢١٠)؛ رمزپردازی (میلان ١٩٧٩) > حکمت پیامبران < (پاریس ١٩٥٥) که ترجمه و تفسیر فصوص الحکم ابن عربی و اولین اثر در شناساندن ابن عربی به جهان غرب است (نصر، ١٣٣٨ ش ، همانجا)؛ > انسان کامل < (لیون ١٩٥٣) که ترجمة فصلی از انسان کامل عبدالکریم گیلانی (جیلی ) است (همانجا)؛ > کلید معنوی احکام نجوم اسلامی بر اساس نظر ابن عربی < (پاریس ١٩٥٠) که از جمله تحقیقات خوب دربارة علوم قدیم است (همانجا)؛ درآمدی بر آیین تصوف (لیون ١٩٥٥) که به زبان آلمانی ، انگلیسی (همانجا) و فارسی ترجمه شده است . او در این کتاب بر وحدت معنوی ادیان و عمومیت اصول تصوف در ادیان مختلف تأکید می کند (همان ، ص ٦١٧ـ ٦١٨).

منابع :
(١) تیتوس بورکهارت ، «ارزشهای جاودان در هنر اسلامی »، ترجمة نصرالله پورجوادی ، نشر دانش ، سال ٢، ش ٥ (مرداد و شهریور ١٣٦١)؛
(٢) همو، «جهان شناسی سنتی و علوم معاصر»، ترجمة مرتضی محمدی ، سروش ، سال ١٥، ش ٦٤٧ (خرداد ١٣٧٢ الف )؛
(٣) همو، «چشم انداز جهان شناسانه »، ترجمة مرتضی محمدی ، سروش ، سال ١٤، ش ٦٤٢ (اردیبهشت ١٣٧٢ ب )؛
(٤) همو، رمزپردازی ، ترجمة جلال ستاری ، تهران ١٣٧٠ ش ؛
(٥) همو، «روح هنر اسلامی »، ترجمة سید حسین نصر، هنر و مردم ، دورة جدید، ش ٥٥ (اردیبهشت ١٣٤٦)؛
(٦) همو، «نظری به اصول و فلسفه هنر اسلامی »، ترجمة غلامرضا اعوانی ، در مبانی هنر معنوی : مجموعه مقالات ، چاپ دفتر مطالعات دینی هنر، تهران ١٣٧٢ ش ج ؛
(٧) همو، هنر اسلامی : زبان و بیان ، ترجمة مسعود رجب نیا، تهران ١٣٦٥ ش ؛
(٨) همو، هنر مقدس : اصول و روشها ، ترجمة جلال ستاری ، تهران ١٣٦٩ ش ؛
(٩) همو، «هنر مقدس در شرق و غرب »، ترجمة علی پایا، فصلنامة هنر ، ش ٣ (بهار و تابستان ١٣٦٢)؛
(١٠) مسعود ترقی جاه ، «عمری در جستجوی حقیقت : نگاهی گذرا به زندگی و آثار فریتهوف شوان »، سروش ، سال ١٤، ش ٦١٩ (مهر ١٣٧١)؛
(١١) مهدی حسینی ، «کتابی معتبر در هنر اسلامی »، نشر دانش ، سال ٧، ش ٢ (بهمن ـ اسفند ١٣٦٥)؛
(١٢) سیامک شمس ، «حکایت تازه هنر مقدس »، کلمه ، ش ٢ (آذر و دی ١٣٧١)؛
(١٣) سید حسین نصر، «مدخلی بر اصول تصوف »، راهنمای کتاب ، سال ٢، ش ٤ (دی ١٣٣٨)؛

(١٤) Titus Burckhardt, Fez: city of Islam , translated from the German by William Stoddart, Cambridge ١٩٩٢;
(١٥) idem, Mirror of the intellect: essays on traditional science & sacred art , tr. and ed. William Stoddart, Cambridge ١٩٨٧;

(١٦) Seyyed Hossein Nasr, Traditional Islam in the modern world , London ١٩٨٧.

/ پروانه عروج نیا /