بوربور یا بُربُر نام گروههایی از طوایف کرد و ترک ایران ، ساکن در ورامین ، ارومیه ، داراب و بجنورد. اسامی روستاهای «بوربور کُرد» و «بوربور ترک » در بجنورد ظاهراً مأخوذ از نام این مردم است (دهخدا، ذیل مادّه ).

ترکان بوربور داراب و ارومیه ، از طوایف بهارلو * و افشار به شمار می آیند (فسائی ، ج ٢، ص ١٥٧٨؛ کیهان ، ج ٢، ص ٨٦؛ افشار محمودلو، ص ١٨٠، ٢١٧). نخستین آگاهیها دربارة ترکان بوربور، مربوط به اواسط سلطنت شاه طهماسب اول (٩٣٠ـ ٩٨٤) است . ابراهیم آقابوربور از سرداران قزلباش در جنگ با القاص میرزا و از همراهان شاه طهماسب بود (طهماسب صفوی اول ، ص ٥٨). به نوشتة مشیزی (ص ٣٤٣ـ٣٤٤) در ١٠٧٧، نجفقلی بیگ بوربور، امیرآخورِ صفی قلی بیگ ، حاکم کرمان ، و ولی بیگ بوربور، برادر او از جمله صاحب منصبان حکومت کرمان بودند. این خبر به منشأ قومی این دو برادر اشاره ای ندارد، اما اطلاق بیگ به هر دو، که خاص طوایف ترک است ، و تفویض مقام داروغگی بلوک ترک نشین اقطاع کرمان و نیز فقدان هر نوع قرینه ای که حاکی از تعلق این مردم به طوایف کرد باشد، انتساب اینان را به ترکان بوربور قطعی می نماید. بوربورهای ارومیه ظاهراً در نیمة اول قرن یازدهم و همراه سایر طوایف افشار به ارومیه مهاجرت کرده اند و خوانین آنان در حکومت موروثی خوانین افشار ارومیه ، مقام و منزلتی یافته اند؛ چنانکه ساقی بیگ بوربور در حکومت امامقلی خان افشار (١١٨٥ـ ١١٩٧) از جمله رؤسای آن حکومت ، و نصیربیگ بوربور، از سرداران وی در جنگ میان او و قوای متحد نجفقلی خان دنبلی حاکم تبریز و مرادخان زند بود (افشار محمودلو، همانجاها).

از پیشینة طوایف کرد بوربور، محل سکونت اولیه و تعلق آنان به یکی از گروههای بزرگ کرد، نیز اطلاعی در دست نیست ؛ اما معروفترین آنها که در دویست سال اخیر شهرتی یافته طایفة بوربور ورامین است که ظاهراً در قرن دوازدهم و در سالهای سلطنت نادرشاه افشار و یا کریمخان زند به این ناحیه تبعید شده اند (اورکاد ، ص ١٣١ـ١٣٣؛ امینی ، ص ١١٩، ١٢٢). ناحیة محل سکونت این طایفه ، به نام آنان بهنام بوربور نام گرفت که بعدها تغییر کرد و بهنام سوخته خوانده شد. این نام ظاهراً برگرفته از جریان سوزاندن مزارع آفت زدة طایفة بوربور در سالهای سلطنت نادرشاه یا شاهان بعدی در قرن دوازدهم است (اعتمادالسلطنه ، ١٣٠١ـ١٣٠٣، ج ٣، ص ٣٦٢). بهنام سوخته ، امروز مرکب از دو بخش شمالی و جنوبی و مساحت آن بیش از ٣٨٠ کیلومترمربع و از توابع شهرستان ورامین است (مرکز آمار ایران ، ١٣٦٦ ش الف ، ص ٣٥). اغلب کردهای بوربور، پیشتر چادرنشین و ییلاقشان مراتع تیزکوه ، دهل زنان و امام مَهْنَک لار و قشلاقشان بهنام سوختة ورامین بود (اعتمادالسلطنه ، ١٣٧٤ ش ، ص ١٥٦). در صد سال گذشته و در جریان گسترش یکجانشینی ، اکثریت قریب به اتفاق اعضای این طایفه در روستاهای بهنام پازوکی و بهنام سوخته اسکان یافتند (مستوفی ، ج ٣، ص ٥٠٦؛ امینی ، ص ١٢٢). جمعیت این طایفه در اوایل قرن حاضر قریب ١٥٠ خانوار بوده که ظاهراً کلیة خانوارهای روستایی و کوچنده را در برمی گرفته است (کیهان ، ج ٢، ص ١١١). از این طایفه امروز فقط چند خانوار چادرنشین باقی مانده است . طبق سرشماری عشایری ١٣٦٦ ش ، شش خانوار چادرنشین بوربور با احشام خود، بالغ بر ٨٠٠ ، ٦ رأس چارپایان اهلی ، چون گذشته ، ییلاق را در لار و قشلاق را در ورامین برگزار می کنند (مرکز آمار ایران ، ١٣٦٦ ش ب ، ص ٢٧؛ اورکاد، ص ١٣٢). از تیره های این طایفه کمتر نامی به میان آمده است ، اما در تحقیقات محلی نام چهار تیره به نامهای بوربور ثابت ، بوربور حسین بیگی ، بوربور شیرازی و بوربور صاحب جمع به دست آمده است .

منابع :
(١) محمدحسن بن علی اعتمادالسلطنه ، جغرافیا و تاریخ درّة لار ، چاپ میرهاشم محدث ، در در قلمرو مازندران : مجموعه مقاله ، ج ٣، چاپ حسین صمدی ، قائمشهر، ١٣٧٤ ش ؛
همو، مطلع الشمس ، چاپ

(٢) سنگی تهران ١٣٠١ـ١٣٠٣؛
(٣) عبدالرشیدبن محمد شفیع افشار محمودلو، تاریخ افشار ، چاپ محمود رامیان و پرویز شهریار افشار، ( ارومیه ) ١٣٤٦ ش ؛
(٤) محمد امینی ، تاریخ اجتماعی ورامین در دورة قاجاریه ، ( بی جا ) ١٣٦٨ ش ؛
(٥) برنارد اورکاد، «کوچ و اقتصاد شبانی در دامنه های جنوبی البرز»، در مجموعة کتاب آگاه : ایلات و عشایر ، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(٦) علی اکبر دهخدا، لغت نامه ، زیر نظر محمد معین ، تهران ١٣٢٥ـ١٣٥٩ ش ؛
(٧) طهماسب صفوی اول ، شاه ایران ، تذکرة شاه طهماسب ، با مقدمة فهرست اعلام امرالله صفوی ، هند ١٩١٢، چاپ افست تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٨) حسن بن حسن فسائی ، فارسنامة ناصری ، چاپ منصور رستگار فسائی ، تهران ١٣٦٧ ش ؛
(٩) مسعود کیهان ، جغرافیای مفصل ایران ، تهران ١٣١٠ـ١٣١١ ش ؛
(١٠) مرکز آمار ایران ، مساحت تقریبی شهرستان ، بخش و دهستانهای کشور، بر اساس قانون تقسیمات کشوری در مهرماه ١٣٦٥ ، تهران ١٣٦٦ ش الف ؛
(١١) همو، یافته های مهم سرشماری اجتماعی ـ اقتصادی عشایر کوچندة ایران ( مرحلة اول طرح )، تهران ( ١٣٦٦ ش ) ب ؛
(١٢) عبدالله مستوفی ، شرح زندگانی من ، یا، تاریخ اجتماعی و اداری دورة قاجاریه ، تهران ١٣٤١ـ١٣٤٣ ش ؛
(١٣) میرمحمد سعیدبن علی مشیزی ، تذکرة صفویه کرمان ، چاپ محمد ابراهیم باستانی پاریزی ، تهران ١٣٦٩ ش .

/ علی پورصفر قصابی نژاد /