بودلیان ، کتابخانة دانشگاه آکسفورد و یکی از قدیمترین و مهمترین کتابخانه های انگلستان . در ١٥٩٨ بنیانگذاری گردید، و در ١٦٠٢ درهای آن به روی عموم گشوده شد. تأسیس آن رویدادی بزرگ در روند فرهنگی و نهضت کتابخانه ای قرن هفدهم به شمار می آید (موکهرجی ، ص ١١٥). بنیانگذار این کتابخانه ، سِر توماس بودلی (١٥٤٥ـ١٦١٣)، سیاستمدار و استاد رشتة فلسفة طبیعی آکسفورد بود. او با پایه گذاری کتابخانه به گردآوری منابع خاورشناسی پرداخت . در میان این آثار، باید به مجموعة نسخه های خطی بسیار نفیس عربی ، شماری نسخه های خطی فارسی که بیشترین و مهمترین آنها مزیّن به نگارگریهای ایرانی و هندی است ، و شماری متون خطی ترکی ، اردو، مالایایی و چند زبان شرقی دیگر اشاره کرد.

کتابخانة بودلیان همزمان با گسترش علاقه به خاورشناسی در قرن یازدهم / هفدهم ایجاد شد، و حاصل آن وجود مجموعة بزرگی از آثار چاپی خاورشناسان انگلیسی و اروپایی در کتابخانه است . امروزه کتابها و نشریاتی که به زبانهای اروپایی در اغلب زمینه های تاریخی و فرهنگی جهان اسلام انتشار می یابد، مرتباً به کتابخانه افزوده می شود. کتابخانة بودلیان ، همچون کتابخانة بریتانیا، قانوناً یک کتابخانة واسِپاری به حساب می آید و از امتیاز ویژة دریافت نسخ رایگان برخوردار است (تامپسون ، ص ٣٢)؛
و این ، باعث توسعة دائمی آن شده است . بعلاوه ، بر شمار کتابهای چاپی عربی ، فارسی و ترکی آن نیز دائماً افزوده می شود؛
و با اینکه در این زمینه ، تأکید بیشتر بر رشته های علوم قدیم ـ به منزلة مکملی بر مجموعة متون خطی ـ است ، آثار نویسندگان جدید سرشناس نیز از نظر دور نمی ماند.

گنجینة عظیم این کتابخانه که غنی ترین مجموعة کتابخانه های دانشگاهی انگلستان محسوب می شود و در مقام مقایسه با مجموعة سایر کتابخانه های این کشور، در مرتبة دوم ، یعنی پس از کتابخانة بریتانیا قرار دارد ( > دایرة المعارف کتابداری و اطلاع رسانی < ، ذیل "Bodleian Library" )، در طول قریب به چهار قرن رشد چشمگیری داشته است . این مجموعه که در بدو تأسیس در ١٦٠٢ بالغ بر ٠٠٠ ، ٢ جلد بود (موکهرجی ، همانجا) در ١٦٢٠، ٠٠٠ ، ١٦ جلد و در ١٧٠٠، تقریباً ٠٠٠ ، ٣٠ جلد کتاب داشت (تامپسون ، ص ٣٣). در قرن نوزدهم با بهره گرفتن از حق دریافت نسخ رایگان و هدایا و وقفهای بزرگ ، رشدی بسیار یافت و تعداد کتابهای چاپی آن به ٠٠٠ ، ٢٦٠ جلد و نسخ خطی اش به ٠٠٠ ، ٢٢ جلد رسید (موکهرجی ، ص ١٢٦). این مجموعه در اواسط دهة ١٩٩٠ مشتمل بر شش میلیون جلد کتاب چاپی و ٣٠٠ ، ١٤٤ جلد نسخة خطی بود ( > جهان دانش ١٩٩٥ < ، ص ١٥٧٥).

نخستین متن خطی فارسی که در ١٠١١/ ١٦٠٢ به این کتابخانه اهدا شد، تواریخ گیلان میرظهیرالدین (تألیف ٨٨٠ ـ ٨٩٤) بود. از دهة ١٦٣٠ به بعد (١٦٣٥ـ١٧١٣)، گروهی از دانشمندان برجستة دانشگاه آکسفورد: اسقف اعظم لاد ، جان سلدن ، تامس گریوز ، ادوارد پوکوک ، رابرت هانتینگتن ، توماس هاید و نارسیسوس مارش ، با خرید یا اهدای متون خطی ، از جمله نسخه های خطی فارسی ، تدریجاً این مجموعه را گسترش دادند. بخش اعظم آنها را که عربی بود، شرکت لوانت یا افراد یاد شده ، بخصوص ادوارد پوکوک و جان گریوز، استادان زبان عربی ، از خاورنزدیک خریده بودند.

کتابهای اهدایی مارش نیز از کتابخانة یاکوبس گلیوس (١٥٩٦ـ١٦٦٧)، محقق برجستة هلندی ، تهیه شده بود. در میان این مجموعه ها، تعدادی نسخة خطی فارسی مذهَّب بسیار نفیس نیز به کتابخانه راه یافت ، مانند یوسف و زلیخا ی جامی دارای تاریخ ربیع الثانی ٩٧٧، حاوی شش نگارة مذهّب به سبک اواخر دورة شاه طهماسب ؛
و همچنین یکی از قدیمترین و معتبرترین نسخ تاریخ طبری ترجمة بلعمی با تاریخ ٩٤٤.

تا اواخر قرن دوازدهم / هجدهم ، تنها ١٧٧ نسخة خطی فارسی در برابر تقریباً ٥٠٠ ، ١ دستنویس عربی وجود داشت ، اما این نسبت ، از طریق مناسبات بریتانیا و هند، بتدریج دگرگون شد، به گونه ای که بودلیان به یکی از مجموعه های بزرگ فرهنگ ، زبان ، تاریخ و ادبیات ایران مبدّل گردید. در ١٨٤٥، سرویلیام واکر نزدیک به صد نسخة خطی فارسی و در همین حدود، متون سانسکریت را که پدرش ژنرال الکساندر واکر هنگام مأموریت سیاسی در بروده * گردآورده بود، به کتابخانه اهدا کرد. با مرگ سرگور اوزلی در ١٨٤٤ کتابخانة برادرش ، سر ویلیام (١٧٦٧ـ١٨٤٢)، با بیش از چهارصد نسخة خطی ، به این کتابخانه سپرده شد، اما دستیابی به مجموعة سر گور در سالهای ١٨٥٨ـ١٨٥٩ ممکن شد.

سر گور که یکی از مؤسسان انجمن سلطنتی آسیایی بود، کتابخانة خود را در لکهنو پایه گذاری کرد و افزایش ذخیرة آن را در شرایطی حتی مطلوبتر از هنگامی که سفیر فوق العاده در دربار ایران بود (١٢٢٥ـ١٢٢٩/١٨١٠ـ١٨١٤)، ادامه داد. در ١٨٥٨، ٣٥ نسخة خطی برگزیده از مجموعة سر گور به مبلغ پانصد پوند از پسر وی ، معروف به سر فردریک گور اوزلی ، آهنگساز و موسیقیدان معروف ، برای بودلیان خریداری شد. ج . ب . الیوت ، کارمند بخش اداری بودلیان نیز بخشی از کتابخانة سرگور اوزلی را در اختیار داشت و می خواست آنها را برای موزة بریتانیا به ارث بگذارد، اما آنها را به آکسفورد اهدا کرد و بدینسان مجموعه های سرگور دوباره گرد آمد.

مجموعة اوزلی ـ الیوت مشتمل بر ششصد جلد از جمله نسخ متعدد مذهّب هندی و ایرانی است . در میان این نسخ ، متون خطی فارسی ارزنده ای یافت می شود، از جمله نسخة زیبایی از رباعیات عمرخیام که در صفر ٨٦٥ در شیراز کتابت شده است و نسخه ای از این دستنویس که ادوارد کاول در ١٨٥٥ـ١٨٥٦ کتابت کرده بود، منجر به ترجمة فناناپذیر ادوارد فیتز جرالد از این رباعیات شد؛
نسخه ای مصوّر از سمک عیار در سه جلد، استنساخِ حدود ٧٣٠ـ٧٤٠؛
یک نسخة خطی شاهنامه که برای ابراهیم سلطان بن شاهرخ کتابت شده است ، با ٤٧ نگاره با تاریخ کتابت حدود ٨٣٤ ـ ٨٣٥، که نمونة نقاشی فارسی مکتب تیموری اوایل قرن پانزدهم است . مجالس العشاق سلطان حسین میرزا، مورخ ذیقعدة ٩٥٩ و حاوی ٧٤ نگاره از سه نقاش مختلف ، که از نسخه های خطی بسیار نفیس دورة صفویه است ؛
و از دیگر متون خطی مهم این مجموعه ، شرف نامة بدلیسی * است .

عالی ترین نمونه از کتابهای هند، نسخه ای از بهارستان جامی از کتابخانة شاهجهان ، فرمانروای مغول ، است (نسخة خطی مجموعة الیوت ، ش ٢٥٤). کتابهای مصور زیبایی که برای دربار جهانگیر و شاهجهان کتابت شده و نمونه هایی از مکتب مغول و مکتب راجپوت * است ، از دیگر آثار برجستة مجموعه محسوب می شود.

حتی پیش از فراهم آمدن مجموعة سرگور اوزلی ، برای طبقه بندی مجدد نسخ خطی فارسی اقداماتی صورت گرفت و ادوارد کاول برای این مهم درنظر گرفته شد. او در ١٨٦٦ به بودلیان آمد، اما انتصاب او به استادی سانسکریت در کمبریج موجب شد که پژوهشگر دیگری به نام ادوارد زاخائو * جایگزین او شود. لیکن زاخائو نیز به استادی زبانهای سامی در وین برگزیده شد و اجرای طرح طبقه بندی کند شد تا اینکه آلمانی جوانی از مونیخ به نام هرمان اِته * (١٨٤٤ـ١٩١٧)، این وظیفه را به عهده گرفت . شورای حکومت هند نیز او را به فهرست نگاری کتب فارسی کتابخانة دیوان هند برگماشت . هر چند دکتر اته سه سال بعد به استادی در ابریستویث برگزیده شد، اما سرانجام در ١٨٨٩، فهرست نسخ خطی فارسی را بدون نمایه تهیه کرد.

فهرست اته مشتمل بر ٢٤٥نسخة خطی فارسی از مجموعة فریزر (متوفی ١٧٥٤) بود. فریزر نسخ خطی شرقی خود را هنگامی که در استخدام کمپانی هند شرقی بود، جمع آوری کرد. گفته می شود که بیشتر آنها به کتابخانة سلطنتی اصفهان تعلق داشته است . در ١٧٥٨، بیوة او آنها را در ازای پانصد پوند، توسط رادکلیف تراستس ، به رادکلیف کمرا فروخت ، و آن دو نیز آنها را در ١٨٧٢، به بودلیان واگذار کردند.

مجموعة بودلیان در قرن سیزدهم /نوزدهم ، نسبت به دوره های قبل و بعد، توسعة بیشتری یافت . پیروی از سیاست خرید خردمندانه ، به مجموعة عناوین باارزش کتابخانه افزود؛
برای نمونه ، در ١٩٥٠، کتاب هدایة المتعلمین فی الطب ، اثر اخوینیِ * بخاری شاگرد رازی ، خریداری شد که مورخ ربیع الاول ٤٧٨، و قدیمترین نسخة خطی فارسی در کتابخانه است . اکنون نسخ خطی فارسی به ٥٣٠ ، ٢ نسخه ، یعنی به کمی بیش از شمار نسخ خطی عربی ، می رسد. حدود هفت هزار کتاب چاپی فارسی نیز در بودلیان نگهداری می شود.

منابع :
(١) جیمز تامپسون ، تاریخ اصول کتابداری ، ترجمة محمود حقیقی ، تهران ١٣٦٦ ش ؛
(٢) ا. ک . موکهرجی ، تاریخ و فلسفة کتابداری ، ترجمة اسدالله آزاد، مشهد ١٣٦٨ ش ؛

(٣) Encyclopedia of library and information science , ed. Allen Kent and Harold Lancour, vol.٢, New York ١٩٦٩, s.v. "Bodleian Library" (by I. G. Philip);
(٤) The World of learning ١٩٩٥ , ٤٥th ed., London ١٩٩٥.

/ جان گرنی /