بوتو ، ذوالفقارعلی ، سیاستمدار و دولتمرد پاکستانی . در ١٥ دی ١٣٠٦/ ٥ ژانویة ١٩٢٨ در شهر لارکانا در ایالت سند پاکستان و در خانواده ای ثروتمند متولد شد (اسعدی ، ج ٢، ص ٤٧٤). در ١٣٢٩ ش / ١٩٥٠ از دانشگاه برکلی کالیفرنیا لیسانس علوم سیاسی گرفت . دو سال بعد، از دانشگاه کرایست چرچ آکسفورد در رشتة تفسیر قوانین فوق لیسانس گرفت و یک سال در دانشگاه ساوثمتن حقوق بین الملل تدریس کرد. چندی بعد در لندن به جرگة حقوقدانان پیوست و به وکالت پرداخت . مدتی بعد به پاکستان بازگشت و شروع به کار کرد (اسعدی ، همانجا؛ ساجدی ، ص ٩١؛ > دایرة المعارف تاریخ آسیا < ، ذیل مادّه ). در سالهای ١٣٣٥ـ١٣٣٧ش / ١٩٥٦ـ ١٩٥٨ نیز در کالج حقوق اسلامی سند در کراچی تدریس می کرد. در ١٣٣٦ش /١٩٥٧، به عنوان عضو هیئت نمایندگی پاکستان در دوازدهمین اجلاس مجمع عمومی سازمان ملل متحد شرکت کرد. در ١٣٣٧ ش / ١٩٥٨ در زمان ایوب خان به مدت یک سال وزیر بازرگانی پاکستان شد. در ١٣٣٨ـ١٣٣٩ش /١٩٥٩ـ١٩٦٠، وزیر بازسازی ملی و اطلاعات و در همان سالها وزیر امور کشمیر و اقلیتها شد. از ١٣٣٩ تا ١٣٤١ ش / ١٩٦٠ تا ١٩٦٢ به عنوان وزیر سوخت ، نیرو و منابع طبیعی ، و از ١٣٤٢ ش / ١٩٦٣ تا خرداد ١٣٤٥/ ژوئن ١٩٦٦ وزیر امور خارجه پاکستان شد (اسعدی ، ج ٢، ص ٤٧٤ـ ٤٧٥). وی در این مقام توانست تا حد زیادی روابط چین و پاکستان را بهبود بخشد و در مقابل هند بر سر مسئلة کشمیر موضع محکمی اتخاذ نماید. وی در ١٣٤٥ ش / ١٩٦٦، به دلیل مخالفت با موافقتنامة تاشکند مبنی بر آتش بس بین پاکستان و هند، از مقام خود استعفا کرد ( فرهنگ تاریخ ، ج ١، ص ٣١٢؛
ساجدی ، همانجا؛
ولپرت ، ص ٧٢ـ٩٩). یک سال بعد، در آذر ١٣٤٦/ ١٩٦٧، حزب مردم پاکستان را تأسیس کرد. این حزب ماهیتی ضد هندی داشت و از حامیان سوسیالیسم اسلامی بود و برضد دولت وقت فعالیت می کرد (ساجدی ؛
فرهنگ تاریخ ؛
> دایرة المعارف تاریخ آسیا < ، همانجاها؛
> دایرة المعارف مصور آکسفورد < ، ج ٤، ذیل مادّه ؛
ولپرت ، ص ١).

بوتو به علت حمایت و پشتیبانی از تظاهرات دانشجویان در مخالفت با دولت ، و اعتراض به دولت به جهت سرکوبی این تظاهرات ، از آبان ١٣٤٧/ نوامبر ١٩٦٨ تا بهمن ١٣٤٧/ فوریة ١٩٦٩ بازداشت بود (لانگ ، ص ١٢٧؛
اسعدی ، ج ٢، ص ٤٧٥). در ١٣٤٩ ش / ١٩٧٠، حزب مردم در انتخابات توانست ٨١ کرسی از مجموع ١٣١ کرسی مجلس را به دست آورد و موقعیت بوتو بیش از پیش تقویت گردید (ساجدی ، همانجا؛
ولپرت ، ص ١٤٥). در پی شکست پاکستان از هند در جنگ ١٣٥٠ ش / ١٩٧١، یحیی خان ، رئیس جمهور وقت پاکستان ، در ٢٩ آذر ١٣٥٠/ ٢٠ دسامبر ١٩٧١ مجبور به استعفا شد و ذوالفقارعلی بوتو جانشین وی گردید. بوتو نخستین رئیس جمهور غیر نظامی پاکستان بود. وی در شرایطی دشوار قدرت را به دست گرفت و با پیشنهاد ریاست جمهوری پاکستان شرقی و غربی به شیخ مجیب الرحمان * کوشید تا از تجزیة این کشور جلوگیری کند ولی مجیب نپذیرفت و ازینرو بوتو استقلال پاکستان شرقی را به رسمیت نشناخت (اسعدی ، ج ٢، ص ١٦٧)، و چون انگلستان بنگلادش را به رسمیت شناخت ، پاکستان از جامعة کشورهای مشترک المنافع خارج شد ( > دایرة المعارف ورلد بوک < ، ذیل مادّه ). بوتو بلافاصله بعد از شکست در جنگ ، به حل و فصل مشکلات و پیامدهای آن پرداخت . او مقام نخست وزیری ، و از ١٣٥٠ ش / ١٩٧١ وزارت امور خارجه و دفاع و از ١٣٥١ ش / ١٩٧٢ ریاست سازمان انرژی اتمی پاکستان را نیز خود بر عهده گرفت . بوتو در حالی که از مسئلة تدوین قانون اساسی جدید نیز غافل نمانده بود، به اصلاحاتی در زمینه های اجتماعی و اقتصادی پرداخت ؛
از جمله ، عفو عمومی زندانیان ، توقیف گذرنامه های ثروتمندان برای جلوگیری از فرار سرمایه ، لغو امتیازات و بودجه های سرّی حکام سابق حدود هفتاد امیرنشین (اسعدی ، ج ٢، ص ١٦٧ـ ١٦٨، ٤٧٥)، ملی کردن عمدة صنایع و کارخانجات مهم پاکستان (ولپرت ، ص ١٧٦؛
موسوعة السیاسة ، ذیل مادّه )، محدود کردن مالکان بزرگ ، افزایش منافع کارگران با تصویب قوانین جدید کار و اصلاحات ارضی . بوتو توانست به رسم قدیمی «خزاین شاهی »، یعنی پرداخت مواجب سالانه که دولت از دورة حکومت بریتانیا به «نواب » یا دیگر اشراف قدیمی می پرداخت ، خاتمه دهد. این اقداماتِ بوتو سبب شد که ارزش روپیه که بیش از ٥٠% کاهش یافته بود، دوباره افزایش یابد و در نتیجه به درآمدهای صادراتی پاکستان افزوده شود (لانگ ، ص ١٢٦؛
فرزین نیا، ص ١١٦). بوتو در تیر ١٣٥١/ ژوئیة ١٩٧٢ با ایندیراگاندی ، نخست وزیر هند، در سیملا (شمله ) دیدار و مذاکره کرد که در نتیجة آن تمام نواحی اشغال شدة دو کشور در مرزهای غربی هند به استثنای کشمیر متقابلاً تخلیه گردید؛
بیش از نودهزار تن پاکستانی که در اسارت هند بودند، استرداد گردیدند و در کشمیر یک خط آتش بس جدید کشیده شد. این توافق که بر اساس موافقتنامة سیملا صورت گرفت تا حد چشمگیری مناسبات دو کشور را بهبود بخشید (اسعدی ، ج ٢، ص ١٦٨، ١٩١؛
بورکی ، ص ٩٥). بوتو به منظور فائق آمدن بر مشکلات مختلف پاکستان ، پیش نویس قانون اساسی جدید را که سومین قانون اساسی پاکستان به شمار می رفت ، تنظیم نمود. قانون اساسی جدید پس از بحث و اصلاح طولانی و تدارک یک نظام حکومتی فدرال و پارلمانی ، در ٢٣ مرداد ١٣٥٢/ ١٤ اوت ١٩٧٣ به اجرا در آمد (لانگ ، ص ١٢٩ـ١٣٠). بوتو همزمان با اجرای قانون اساسی جدید، از ریاست جمهوری کنار رفت و به مقام نیرومندتر نخست وزیری منصوب گردید؛
و به جای وی فضل الهی چودری ، رئیس مجلس ، به ریاست جمهوری این کشور انتخاب شد (ولپرت ، ص ٢١٩ـ٢٢٠).

تا ١٣٥٤ ش / ١٩٧٥، بوتو علی رغم فزونی مسائل و مشکلات و از جمله ناآرامیهای قبیله ای در ایالت بلوچستان ، اختلافات مرزی با افغانستان و زلزلة شدید در آذر ١٣٥٢/ دسامبر ١٩٧٤، موقعیت خود را به عنوان رهبر پاکستان تحکیم کرده بود. در ١٣ اسفند ١٣٥٥/ ٧ مارس ١٩٧٧، انتخابات عمومی برگزار شد و حزب مردم پاکستان با اکثریت چشمگیری به پیروزی رسید. با این حال ، ائتلاف نُه حزب سیاسی مخالف و اقلیت ، مانند جماعت اسلامی و حزب دموکراتیک ملی ، انتخابات مزبور را خدعه آمیز خواندند و اعتصابات و تظاهرات پی درپی آنان سرانجام به درگیریهای خشونت باری در سراسر کشور انجامید ( > دایرة المعارف هند،... کمبریج < ، ص ٢١٣). سران حکومت و رهبران مخالفان در ١١ تیر ١٣٥٦/ ٢ ژوئیة ١٩٧٧ دربارة انحلال مجالس ملی و ایالتی و تمهید مقدمات انتخاباتی دیگر به توافق رسیدند؛
اما توافق مزبور مورد قبول شورای عمومی اتحاد ملی پاکستان ، که خواستار امتیازات بیشتری بود، قرار نگرفت و ارتش پاکستان که کشور را در آستانة جنگ داخلی می دید در ١٤ تیر ١٣٥٦/ ٥ ژوئیة ١٩٧٧ با کودتایی به رهبری ژنرال محمد ضیاءالحق * ، بوتو و بسیاری از چهره های برجستة سیاسی را دستگیر و حکومت نظامی اعلام کرد (اسعدی ، ج ٢، ص ١٦٩). چودری به عنوان رئیس جمهور و رئیس دولت در قدرت ماند (فرزین نیا، ص ١١٧).

بوتو بلافاصله بعد از کودتای نظامی در یکی از اقامتگاههای حکومتی در مری در چهل کیلومتری اسلام آباد تحت الحفظ بازداشت شد، ولی اندکی بعد در ٦ مرداد ١٣٥٦/ ٢٨ ژوئیة ١٩٧٧ آزاد گردید. ادامة فعالیتهای بوتو، ضیاءالحق را نگران ساخت و ازینرو وی در ١٢ شهریور ١٣٥٦/ ٣ سپتامبر ١٩٧٧ مجدداً بوتو را به اتهام صدور دستور قتل یکی از مخالفان سیاسی خود بازداشت کرد (اسعدی ، ج ٢، ص ١٦٩ـ١٧٠).

بوتو در ٢٨ اسفند ١٣٥٦/ ١٨ مارس ١٩٧٨ محاکمه و به اعدام محکوم شد. به رغم فرجامخواهی او از دیوانعالی کشور و وساطت و اصرار بسیاری از سران و دولتمردان کشورهای دیگر حکم اعدام وی ابرام و در ١٥ فروردین ١٣٥٨/ ٤ آوریل ١٩٧٩ اجرا گردید (همان ، ج ٢، ص ١٧٠؛
لانگ ، ص ٢٣٧؛
ولپرت ، ص ٣٢٨).

از بوتو آثار متعددی در زمینه های مختلف سیاسی و بین المللی به جای مانده است ؛
از جمله > حفظ صلح توسط ملل متحد < ، (کراچی ، ١٩٦٧)؛
> وضعیت سیاسی در پاکستان < ، (دهلی نو، ١٩٦٨)؛
> افسانة استقلال < ، (لاهور و کراچی ، ١٩٦٩)؛
> تراژدی بزرگ < ، (کراچی ، ١٩٧١). همچنین مجموعه مقالات ، سخنرانیها و بیانیه های وی در چندین مجلد به چاپ رسیده است (ولپرت ، ص ٣٦٠ـ٣٦٢).

همسر بوتو، نصرت بیگم اصپهانی (= اصفهانی ) ایرانی تبار بود و بعد از قتل بوتو با دخترش بی نظیر، که بعدها چندین بار به نخست وزیری پاکستان برگزیده شد، رهبری حزب مردم پاکستان را در تبعید به عهده گرفت . وی در زمان نخست وزیری بی نظیر نیز در فعالیتهای سیاسی شرکت داشت . دو پسر بوتو، شهنواز و مرتضی ، در ١٣٦١ ش / ١٩٨٢ و ١٣٧٥ ش / ١٩٩٦ به قتل رسیدند (اسعدی ، ج ٢، ص ٤٧٥).

منابع :
(١) مرتضی اسعدی ، جهان اسلام ، تهران ١٣٦٦ـ١٣٦٩ش ؛
(٢) احمد ساجدی ، مشاهیر سیاسی قرن بیستم ، تهران ١٣٧٥ش ؛
زیبا فرزین نیا،

(٣) پاکستان ، تهران : دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی ، ١٣٧٦ش ؛
(٤) فرهنگ تاریخ ، ترجمة احمد تدین و شهین احمدی ، تهران ١٣٦٩ش ؛
رابرت پرگرین لانگ ، سرزمین و مردم پاکستان ، ترجمه داوود حاتمی ، تهران

(٥) ١٣٧٢ش ؛
(٦) موسوعة السیاسة ، چاپ عبدالوهاب کیالی ، بیروت ١٩٧٩ـ١٩٩٤، ذیل «بوتو، ذوالفقارعلی »؛

(٧) Shahid Javed Burkey, Historical dictionary of Pakistan , Lahore ١٩٩٢;
(٨) The Cambridge encyclopedia of India, Pakistan, Bangladesh, Srilanka, Nepal, Bhutan and the Maldives , ed. Francis Robinson, Cambridge ١٩٨٩;
(٩) Encyclopedia of Asian history , ed. Ainslie T. Embree, New York ١٩٨٨, s.v. "Bhutto, Zulfiqar Ali" (by Hassan N. Gardezi);
(١٠) Oxford illustrated encyclopedia , vol. ٤: World history from ١٨٠٠ to the present day , ed. Robert Blake, New York ١٩٨٨, s.v. "Bhutto, Zulfikar Ali";
(١١) Stanley Wolpert, Zulfi Bhutto of Pakistan: his life and times , Delhi ١٩٩٣;
(١٢) The World book encyclopedia , London ١٩٩٥, s.v. "Bhutto, Zulfikar Ali".

/ سید علی موسوی /