بواناتی ، میرزامحمدباقر، ادیب و شاعر ایرانی و آموزگار زبان فارسی در لندن . مدتی به میرزا محمد باقر خدائی ، میرزا محمد باقر کفری و ابراهیم جان معطّر شهرت داشت و در لندن خود را محمد باقر ایرانی می خواند. او در ادب فارسی و تاریخ ادیان و آرای ملل و نحل صاحب مطالعه و ابتکار و تصرف بود. تاریخ تولد وی مشخص نیست ، اما احتمال می رود که میان سالهای ١٢٣٠تا١٢٣٥ به دنیا آمده باشد (شیرازی ، ذیل «معطّر»؛ شعاع شیرازی ، ص ٤٤٥).

میرزا محمد باقر، فرزند صابر شیدانی ، از مردم بوانات فارس و از خانواده ای دهقان بود. مبادی علوم عصر خود را در زادگاهش فرا گرفت . بیش از دوازده سال نداشت که بی اطّلاع خویشان و کسان ، به شیراز رفت و به تحصیل سنتی پرداخت و زبان انگلیسی را نیز فرا گرفت (دیوان بیگی ، ج ٣، ص ١٦٣٦ـ ١٦٣٧؛ رکن زادة آدمیت ، ج ١، ص ٤١٣). نویسندة حدیقة الشّعرا (تألیف ١٢٩٦)، حدود ١٢٧٥، با بواناتی در شیراز ملاقات کرده است (دیوان بیگی ، ج ٣، ص ١٦٣٧). به گفتة همو (ج ٣، ص ١٦٣٦ـ ١٦٣٨) بواناتی مدتی به هند و عراق عرب (بغداد) سفر کرد و پس از بازگشت به وطن ، به بوشهر رفت و در آنجا ازدواج کرد و مدتی مترجم کنسولگری انگلیس بود. وی از این شهر راهی لندن شد و حدود پنج سال در آنجا ماند، اما به علت بیماری دخترش ، راهی بیروت گردید. دخترش در بیروت درگذشت (حدود ١٢٨٣) و بواناتی پس از مدتی اقامت ، چون دولت عثمانی با ماندن او در بیروت مخالف بود، به ایران آمد (پیرزاده ، ج ٢، ص ٢٠٩ـ٢١١) و در ١٣١٠، در تهران درگذشت (رکن زادة آدمیت ، ج ١، ص ٤١٧؛ قس شعاع شیرازی ، همانجا).

بواناتی در اوایل جوانی ، مدتی درویش مسلک بود. پس از آن نصرانی و سپس کلیمی شد. در جریان سیر فکری و تغییر عقیده مدتی هم دهری مسلک و بی دین و منکر مبانی توحید و اعتقاد مذهبی بود، اما عاقبت به اسلام گرایید و به حدّ کمال و تمام در ترویج مذهب اسلام تعصّب داشت (پیرزاده ، ج ٢، ص ٢٠٧ـ٢١٠). به نوشتة براون (ص ١٢ـ١٣)، او نظامی مذهبی از خود ابداع کرد که ترکیبی از مسیحیت و اسلام بود و آن را اسلام و مسیحیت نامید. هنگام جوانی ، به سبب شهرت دهریگری و بی دینی و ایراد سخنان بدعت آمیز، مجبور به ترک شیراز شد و در برازجان ، اسدآبادی او را از مرگ نجات داد (دیوان بیگی ، ج ٣، ص ١٦٣٧ـ ١٦٣٨؛ تقی زاده ، ص ١٠؛ رکن زادة آدمیت ، ج ١، ص ٤١٣ـ٤١٤).

بواناتی پیوند خود را با سید جمال الدین اسدآبادی حفظ کرد و در ١٣٠٧، به سبب این ارتباط و به اتهام الحاد، در تهران محبوس شد، اما با شفاعت میرزا علی اصغرخان امین السلطان ، آزاد گردید. سه نامه از او به سید جمال الدین مشتمل بر تمجید و تکریم سیّد باقی مانده که در کتابخانة مجلس نگهداری می شود (برای اطلاع از متن نامه ها رجوع کنید به افشار، ص ١٤ـ ١٨).

میرزا محمد باقر در لندن از راه تدریس زبان عربی و فارسی امرار معاش می کرد. از جمله حسینقلی خان نواب و عباسقلی خان برادرش و ادوارد براون * (متوفی ١٩٢٦ میلادی )، خاورشناس مشهور انگلیسی ، از شاگردان او بودند (پیرزاده ، ج ٢، ص ٢١٠؛ افشار، ص ١٨ـ ١٩).

آثار او عبارت اند از: دو منظومة شُمَیسة لندنیه و سُدَیرة ناسوتیه ، مملو از الفاظ مهجور و مشحون از لغات عربی و ممزوج با کنایات و استعارات دور از ذهن و مصطلحات کلامی و دینی ملل مختلف ، که خلاصة آنها در تاریخ مطبوعات ادوارد براون (ج ١، ص ١٠٨ـ١١٢) به چاپ رسیده است . روضات لندنی و فَوحات انجمنی و کنایت از قرآن معطّر ، تفسیری است منظوم از ٢٦ سورة قرآن که به سیزده «نسیم » تبویب شده است . بواناتی احتمالاً نویسندة مفتاح الفرقان فی ترتیب سورالقرآن نیز بوده باشد که نسخة خطی آن در کتابخانة براون موجود است ( > فهرست توصیفی نسخه های خطی شرقی متعلق به ادوارد براون فقید < ، ص ٢٩٢). او همچنین در نوشتن و تنقیح > فرهنگ انگلیسی به فارسی < ، تألیف ولستن (چاپ لندن ، ١٨٨٩میلادی ) شرکت و همکاری داشته است .

منابع :
(١) ایرج افشار، سواد و بیاض ، «ابراهیم جان معطر»، تهران ١٣٤٤ ش ؛
(٢) ادوارد گرانویل براون ، تاریخ مطبوعات و ادبیات ایران در دورة مشروطیت ، ج ١، ترجمة محمد عباسی ، تهران ( تاریخ مقدمه ١٣٣٥ ش ) ؛
(٣) محمدعلی بن محمد اسمعیل پیرزاده ، سفرنامة حاجی پیرزاده : از لندن تا اصفهان ، چاپ حافظ فرمانفرمائیان ، تهران ١٣٤٢ـ١٣٤٣ ش ؛
(٤) حسن تقی زاده ، «سیدجمال الدین »، کاوه ، سال ٢، ش ٣ (رجب ١٣٣٩)؛
(٥) احمدعلی دیوان بیگی ، حدیقة الشعراء ، چاپ عبدالحسین نوائی ، تهران ١٣٦٤ـ١٣٦٦ش ؛
(٦) محمدحسین رکن زادة آدمیت ، دانشمندان و سخن سرایان فارس ، تهران ١٣٣٧ـ١٣٤٠ ش ؛
(٧) محمد حسین شعاع شیرازی ، تذکرة شعاعیه ، نسخة خطی کتابخانة ملی ملک ، ش ٣٨٣٩؛
(٨) مفیدبن محمد نبی شیرازی ، تذکرة مرآة الفصاحة ، نسخة خطی کتابخانة جعفر سلطان القرائی ؛

(٩) E. G. Browne, A year amongst the persian , Cambridge ١٨٩٣;
A Descriptive catalogue of the oriental manuscripts

(١٠) belonging to the late E. G. Browne , completed and edited by R. A. Nicholson, Cambridge ١٩٣٢.

/ ایرج افشار /