دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢
با (= بو) ، کلمه ای در آغازِ نامِ افراد و، در مرحلة ثانوی ، نام خاندانها، رایج در جنوبِ عربستان ، خاصه در میان سادات و مشایخ حَضرَمَوت مانند باعَبّاد، باعَلَوی ، بافَضل ، بافَقیه ، باحَسَن ، باحَسّان ، باهُرمز، با وزیر(رجوع کنید به مدخلهای مربوط به این کلمات و فهرستهای نالینو، در گابریلی ، ص ٨٨؛ فان دِن بِرگ ، ص ٥١ ـ٦١). ابن مجاور (ص ٢٥٤) دربارة اینگونه نامهای حَضْرَمی تفصیلاتی آورده است . ابن مجاور و زبیدی (جاهای متعدد) صورت قدیم «اَبا» را به کار برده اند، اما سایرِ نویسندگان «ابو» و «ابی » و «ابا» را ضبط کرده یا کلاً «با» را حذف کرده اند. بدین ترتیب به یک شخصِ واحد به صورت باحَسّان و اباحَسّان و ابوحَسّان و حسّان اشاره شده است (دربارة ابن حَسّان رجوع کنید به دنبالة مقاله ).
بنابراین «با»ی اصیل همان کلمة «ابا» (پدر) است که به همین صورت مبنی شده و به صورت کنیة (کاذب ) فردی درآمده و عموماً معادل است با کلماتی که به کمک «ـ یّ» یا «ذو» در تداول شرق یمن نسبت را می رساند. این نظرِ ابن مجاور و شلّی (ج ١، ص ٢٨) و سَقّاف (ج ١، ش ٥٣، حاشیه ) و فلوگل (ص ٢٢٧) است . برای اشاره به قبیله یا خاندان ، کلمة «آل » یا «اولاد» قبل از «با» قرار می گیرد، مانند «آل باعلوی »، «اولاد باقُشَیر». ممکن است به همین دلیل باشد که محبّی (ج ١، ص ٧٤) «با» را معادل «بنو» دانسته و ووستنفلد (ص ٢٥٦) نیز آن را تأیید کرده است .
این صورت اولیة «با» را باید از «بَلْ» (و گاه «بِل ») که کوتاه شدة «بن ال ـ » است متمایز کرد. مانند «بَلْفقیه » (که با «بافقیه » مذکور در فوق متفاوت است ) = ابن الفقیه (سقّاف ، ج ٢، ش ٥٤، حاشیة ٢) و «بَلحاج » (لقب افراد خاندان «بافضل ») = ابن الحاجّ. استعمال «بن » و کلماتی که به یای نسبت ختم می شود به عنوان اسم یک فرد از قبایلی که نامهای آنها با «با» ترکیب یافته و فان دن برگ بر آن تأکید کرده است (رجوع کنید به منابع پیشین ) و نیز استعمال «ابن حسان » به جای «باحسان » یا «ابوحسان » ( > دنیای شرق < ، ج ٢٥، ص ١٣١، و > مجلة مدرسة مطالعاتِ شرقی و افریقایی لندن < ، ج ١٣، ص ٢٩١، ٢٩٩) ممکن است ناشی از رسوم مختلف محلی یا حتی به دلیل تردید مؤلفان محلی باشد.
منابع :
(١) ابن مجاور، تاریخ المستبصر، او صفة بلاد الیمن و مکة و بعض الحجاز ، چاپ لوفگرن ، لیدن ١٩٥١ـ١٩٥٤؛
(٢) ( احمدبن احمد زبیدی ، طبقات الخواصّ اهل الصّدق و الاخلاص ، بیروت ١٤٠٦/ ١٩٨٦ ) ؛
(٣) عبدالله بن محمد سقّاف ، تاریخ الشعراء الحضرمیین ؛
(٤) محمدبن ابی بکر شِلّی ، المشرع الروی فی مناقب السادة الکرام آل ابی علوی ؛
(٥) محمد امین بن فضل الله محبی ، خلاصة الأثر فی اعیان القرن الحادی عشر ، بیروت ( بی تا. ) ؛
(٦) van den Berg , Le H ¤ adhramout et ses colonies Araes , Batavia ١٨٨٦;
(٧) Flدgel, ZDMG , Ë x;
(٨) G. Gabrieli, Il nome proprio arabo-musulmano , Rome ١٩١٥;
(٩) R.B. Serjeant, The Saiyids of H ¤ ad ¤ ramawt , London ١٩٥٧;
(١٠) Wدstenfeld, Die Geschichtschreiber der Araber und ihre Werke.
) / د.اسلام / لوفگرن (