بنی معین ، طایفه ای از عربهای ایران ، از قبیلة عدنانی حَرب . اینان از قرن یازدهم در بعضی سواحل و جزایر شمال شرقی خلیج فارس ، بویژه قشم ، استقرار یافته اند. جمعیت این طایفه در آغاز ورود به ایران بالغ بر هشت هزار نفر و مرکب از سه تیره : حوازم (= اوازم ، هازم ) از آل محمد، احامده ، و حناحنه از آل عبدالرحمان بودند (سدیدالسلطنه ، ص ٦١٠). عمررضا کحاله (ج ١، ص ٢٦٠) از طایفة بنی معین نامی به میان نیاورده و تنها از دو تیرة احامده و حوازم در شمار تقسیمات قبیلة حرب نام برده است .

این طایفه نخست در بندر عَسَلویه و سپس در بندر نخیلو ساکن شد، و در اندک زمانی حکومت آن سامان به دست مشایخ ایشان افتاد (سدیدالسلطنه ، ص ٦١٠ـ٦١١). این حکومت در قرنهای یازدهم و دوازدهم بتدریج در بعضی نواحی همجوار گسترش یافت ، و بندر کَنگ نیز ضمیمة امارت آنان شد (همان ، ص ٦١١). ورود گروهی از طایفة جواسم عمان ظاهراً در پایان سلطنت نادرشاه ، به بندر کنگ وضع سیاسی آنجا را دگرگون کرد و سبب انتقال حکومت مشایخ بنی معین به جزیرة قشم و افتادن تقریباً تمام آن جزیرة بزرگ به دست آنان شد (همان ، ص ٦١٢). دامنة تصرفات مشایخ بنی معین در سالهای سلطنت کریمخان زند افزایش یافت و به بعضی نواحی دور و نزدیک چون بندر رَمْس در خاک عمان و جزیرة هرمز هم کشیده شد (همان ، ص ٦١٣). مشایخ بنی معین که از خویشاوندان سیدسلطان بن حمدبن سعیدی امام مسقط بودند، در تصرف بندرعباس در سالهای ١١٩٠یا١١٩٢ با او همکاری داشتند (همان ، ص ٦١٣ـ٦١٤)، اما این مشایخ اولین کسانی بودند که از حضور امام مسقط در آن نواحی آسیب دیدند. بندرعباس و میناب و جزایر قشم و هرمز پس از موافقت آقامحمدخان قاجار با درخواست سیدسلطان به اجارة او درآمد و ظاهراً این مشایخ از حکومت جزایر قشم و هرمز عزل شدند (ویلسون ، ص ٢١٩)، ولی عزل مشایخ بنی معین صورت واقعی به خود نگرفت و آنان با حفظ مقام موروثی خود، در شمار اتباع امام مسقط درآمدند. پس از خودداری دولت ایران از تجدید قرارداد اجارة بندرعباس و توابع ، و لشکرکشی برای اخراج عمال امام مسقط در ١٢٨٥، این مشایخ که تا آن زمان عمال امام مسقط به شمار می آمدند، دوباره در زمرة اتباع حکومت بندرعباس درآمدند و اجاره دار جزیرة قشم شدند (سدیدالسلطنه ، ص ٢٨١، ٦١٦).

اخبار طوایف و مشایخ بنی معین ، هر چند سیصد سال بر بخشی از سواحل و جزایر شمال شرقی خلیج فارس حکومت داشتند، تاحدودی ناچیز و قلیل است . تنها واقعه ای که منابع معتبر دورة زندیه بتفصیل ذکر کرده اند، اسارت موقت زکی خان زند در١١٨٠ به دست شیخ عبدالله بنی معین ، حاکم جزایر قشم و هرمز، است . زکی خان سرانجام پس از رهایی شیخ محمد سوم پسر شیخ عبدالله از اقامت اجباری در شیراز، از زندان شیخ عبدالله آزاد شد (غفاری کاشانی ، ص ٢٨٢ـ٢٨٦؛
موسوی اصفهانی ، ص ١٧٥ـ ١٧٨؛
فسائی ، ج ١، ص ٢١٧؛
سدیدالسلطنه ، ص ٦١٣).

از ورود بنی معین به ایران و سلطة نخستین شیخ آنان ، عطیّة بن علی ، بر بندر نخیلو تا انضمام جزیرة هرمز به قلمرو آنان در زمان شیخ عبدالله بن محمد ده تن از مشایخ آنها بر این مناطق حکومت کردند (سدیدالسلطنه ، ص ٦١١ـ٦١٢). پس از وی تا ١٣٣٩ (آغاز حکومت شیخ صالح بن احمدبن صالح ) دوازده تن دیگر از آنان به حکومت رسیدند (همان ، ص ٦١٤ـ ٦١٨).

از دوران حکومت مشایخ بنی معین ، آثاری چند مانند مسجدجامع کنگ ، مسجدجامع قشم (سال ١٢٠٢) و مسجدِ بن جابر در بندرعباس باقی است (همان ، ص ٦١٢، ٦١٤، ٦١٦). جمعیت مشایخ بنی معین در سالهای اول قرن حاضر در قشم حدود یکصد نفر گزارش شده است (همان ، ص ٦١٨).

منابع :
(١) محمدعلی بن احمد سدیدالسلطنه ، بندرعباس و خلیج فارس = اعلام الناس فی احوال بندرعباس ، چاپ احمد اقتداری و علی ستایش ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٢) ابوالحسن غفاری کاشانی ، گلشن مراد ، چاپ غلامرضا طباطبایی مجد، تهران ١٣٦٩ ش ؛
(٣) حسن بن حسن فسائی ، تاریخ فارسنامة ناصری ، چاپ سنگی تهران ١٣١٢ـ١٣١٣؛
(٤) عمررضا کحاله ، معجم القبائل العرب القدیمة و الحدیثة ، بیروت ١٤٠٢/١٩٨٢؛
(٥) محمدصادق موسوی اصفهانی ، تاریخ گیتی گشا ، چاپ سعید نفیسی ، تهران ١٣١٧ ش ؛
(٦) آرنولد تالبوت ویلسون ، خلیج فارس ، ترجمة محمد سعیدی ، تهران ١٣٤٨ ش .

/ علی پورصفر قصابی نژاد /