بنیگسن ، الکساندر، تاریخنگار و خاورشناس روسی تبار فرانسوی ، از نامدارترین صاحب نظران تاریخ اسلام در آسیای مرکزی و قفقاز. وی در دهم ربیع الا´خر ١٣٣١/ بیستم مارس ١٩١٣، و به تصریح خودش ، همزمان با نوروز ایرانیان به دنیا آمد. پدرش ، آدام بنیگسن ، از افسران سواره نظام و مخالف بلشویکها بود؛ بدین جهت پس از پیروزی آنان ، همسر و فرزندش را به استانبول فرستاد. الکساندر تا ١٣٠١ش /١٩٢٢ در استانبول و از آن پس در تالین ، پایتخت استونی ، نزد اجداد خود زندگی می کرد. سرانجام در ١٣٠٣ ش / ١٩٢٤ همة خانواده به پاریس مهاجرت کردند (ویمبوش ، ص ٣ـ٥).

پدربزرگ مادری بنیگسن ، خاورشناس و مغول شناسی صاحب نام و نویسندة چندین اثر مهم در فرهنگ عامیانه و سرودهای حماسی مغول بود. الکساندر در دهة ١٣١٠ ش / ١٩٣٠ در مدرسة عالی مطالعات بازرگانی پاریس ، به تحصیل پرداخت اما در نیمة دهة ١٣٢٠ش /١٩٤٠ به «مدرسة زبانهای شرقی * » پاریس رفت . در آنجا لوئی ماسینیون و هانری ماسه در مطالعات ایرانی ، کامران بدرخان ، رهبر جنبش ملی کُرد، در پژوهشهای کردی و لوئی بازن (مارسل بازن ، به نقل بنیگسن و براکس آپ ، ص ١٢) در تحقیقات ترکی ، از استادان وی بودند (ویمبوش ، همانجا).

الکساندر، بنابر سنت خانوادگی ، به مدرسة سواره نظام رفت و با وقوع جنگ جهانی دوم ، به جبهه اعزام شد.

الکساندر، پس از مرگ پدر در ١٣٢٥ش /١٩٤٦، متصدی مرکز اسناد و مدارک زبان روسی شد و از این زمان آشنایی و همکاری ارزشمندی میان وی و شانتال لومرسیه کلکژه آغاز شد، چنانکه حاصل این همکاری ، نزدیک به پنج کتاب و یازده مقاله در سالهای ١٣٣٨ تا ١٣٦١ ش / ١٩٥٩ تا ١٩٨٢ است (همان ، ص ٤ـ٦؛ پیرسون ، فهرست ، ذیل مادّه ).

بنیگسن در آغاز تحقیقات جدی خود در باب آسیای مرکزی ، به ازبکستان و زبان ازبکی توجه کرد و به مطالعات گسترده تری در زبانهای ترکی و ایرانی رایج در شوروی پرداخت . وی قریب پانزده سال و غالباً با همسر خود، هلن فون بیلدرلینگ در کشورهای خاورمیانه ، از جمله ترکیه ، سوریه ، لبنان ، اردن ، مصر، ایران و افغانستان به پژوهشهای محلی و در نورستان (کافرستان سابق در افغانستان )، به گردآوری افسانه های شفاهی و تطبیق آنها با کتابهای تاریخی اسلامی پرداخت (ویمبوش ، ص ٥ ـ٦).

او در پی این مطالعات و تحقیقات ، به مسئولیت ششمین بخش مدرسة عملی مطالعات عالی ، که بعدها نامش به مدرسة عالی مطالعات و علوم اجتماعی تغییر یافت ، منصوب شد و کرسی تدریس تاریخ اسلام غیرعرب را نیز به دست آورد و تا زمان بازنشستگی در ١٣٦٢ش / ١٩٨٣، آن را حفظ کرد (همانجا).

در نیمة دهة ١٣٤٠ ش / ١٩٦٠، بنیگسن بهره گیری مداوم از گنجینه های اسناد استانبول را آغاز کرد. او بیشتر در پی کشف کلیدهایی برای تاریخ فراموش شدة تاتارهای کریمه ، قازان ، آستاراخان (هشترخان )، چرکسها، قفقازیها و اقوام آسیای مرکزی ، در سده های نهم تا دوازدهم / پانزدهم تا هجدهم بود. یافته های وی موجب تشکیل بایگانی مهمی از میکروفیلمها و کتابخانه ای اختصاصی در نسخه شناسی آثار عثمانی شد. این نتایج توجه نو و ماندگاری به عثمانی شناسی در سراسر فرانسه پدید آورد.

بنیگسن از ١٣٤٨ ش /١٩٦٩ به بعد، در دانشگاههای امریکا، روچستر و کلمبیا و سپس ایندیانا (١٣٤٩ش /١٩٧٠) و سرانجام در دانشگاه شیکاگو (١٣٥٠ـ١٣٦١ش /١٩٧١ـ١٩٨٢)، تدریس کرد. در این سالها، وی و دانشجویانش در شیکاگو، تحقیقات گسترده ای انجام دادند.

در ١٣٦٢ ش / ١٩٨٣، بنیگسن در فعالیتهای دانشگاه ویسکانسین ، برای راه اندازی برنامة جدید مطالعات آسیای مرکزی شرکت جست و در پاییز ١٣٦٣ ش / ١٩٨٤ نیز در دانشگاه فنی خاورمیانه در آنکارا تدریس کرد. بنیگسن در ٧٥ سالگی در ١٣٦٧ ش / ١٩٨٨ درگذشت (همان ، ص ٧ـ٩).

کتابها و مقاله های بنیگسن که در فاصلة ١٣٣١ش /١٩٥٢ تا ١٣٦٥ش /١٩٨٦ نگاشته شده ، به صورت فردی یا مشترک شامل دست کم سیزده کتاب ، مقاله ها و فصلهایی در بیش از ٢٣ کتاب و مجموعه ، و بالغ بر چهل مقاله در ٢٣ نشریه است (پیرسون ، همانجا). این آثار به انگلیسی ، فرانسه ، آلمانی و ترکی است و به عربی و فارسی نیز ترجمه شده است (رجوع کنید به ادامة مقاله ). مهمترین همکاران وی در تحقیق و تدوین این آثار، گذشته از کلکژه ، پژوهشگرانی چون اندرس ویمبوش ، هلن کارردانکوس و سرانجام ، دخترش مری براکس آپ بودند.

تحقیقات و نوشته های بنیگسن ، طیف وسیعی از مسائل اسلام و مسلمانان در آسیای مرکزی و قفقاز را در بر می گیرد؛ از جمله ، تصرف سرزمینهای مسلمانان و جنبشهای مردمی آنان بر ضدشوروی ؛ جنبش «جدید»؛ کمونیسم ملی ؛ اسلام محافظه کار، نوگرا، رسمی و صوفیانه در شوروی ؛ زبانها و قومیتهای مسلمانان شوروی از جمله تاتارها و ترکها و کردها، و پرداختن به شخصیتهایی چون سلطان گالیف ( قلی یف ؟ ) و شیخ منصور. او در نوشته های خود، با تحلیل آموزه های دین اسلام ، بر قلمرو گستردة این دین در حیات فردی و اجتماعی و دنیوی و اخروی پیروانش تأکید می کند (ریوکین ، ص ١٢٠).

از جمله آثار بنیگسن که با همکاری کلکژه نوشته شده است ، فصل پنجم از بخش دوم جلد اول > تاریخ اسلام کمبریج < است که به پیدایش و گسترش اندیشه های چپ و روابط مسلمانان شوروی در خاورمیانه و پس از جنگ دوم جهانی می پردازد (ج ١، بخش ب ، ص ٦٤٤). کار مشترک وی و کلکژه با عنوان > اسلام در اتحاد شوروی < را احسان حقی به عربی برگردانده و در بیروت منتشر کرده است (عالم خان بن امیر عبدالاحد، ص ٧٨). همچنین اثر مشترک وی و مری براکس آپ ، مسلمانان شوروی : گذشته ، حال و آینده ، ترجمة کاوه بیات در ١٣٧٠ ش و آسیای میانه اثر اشپولر و بنیگسن از همین مترجم در ١٣٧٦ ش در تهران منتشر شده است . از دیگر آثار وی می توان از > تحولات ملیتهای مسلمان اتحاد شوروی و مسائل زبانشناختی آنها < ، > کردها و کردشناسی در اتحاد شوروی < نام برد (برای اطلاعات بیشتر دربارة آثار رجوع کنید به ویمبوش ، ص ١١ـ١٦).

تاریخنگاران مشهوری چون لاپیدوس در > تاریخ جوامع مسلمان < و مایکل ریوکین در حکومت مسکو و مسألة مسلمانان آسیای مرکزی شوروی به آثار وی استناد کرده و از تحقیقات او سود جسته اند.

منابع :
(١) الکساندر بنیگسن و مری براکس آپ ، مسلمانان شوروی : گذشته ، حال و آینده ، ترجمة کاوه بیات ، تهران ١٣٧٠ش ؛
(٢) مایکل ریوکین ، حکومت مسکو و مسألة مسلمانان آسیای مرکزی شوروی ، ترجمة محمود رمضان زاده ، مشهد ١٣٦٦ ش ؛
(٣) عالم خان بن امیر عبدالاحد، تاریخ حزن الملل بخارا: خاطرات اعلیحضرت امیرسیدعالم خان : ١٩١٠ـ١٩٢٠میلادی ، چاپ محمد اکبر عشیق کابلی ، پیشاور ١٣٧٠ش ؛

(٤) A. Bennigsen and C. Lemercier-Quelquejay, "Communism in the central Islamic lands", in The Cambridge history of Islam , ed. P. M. Holt, Ann K. S. Lambton, and Bernard Lewis, Cambridge ١٩٧٧;
J. D. Pearson, Index Islamicus ,

(٥) London ١٩٧٤- ;
(٦) S. Enders Wimbush, "Alexandre A. Bennigsen:a somewhat casual and not altogether dignified portrait", in Turco-Tatar past, Soviet present studies presented to Alexander Bennigsen , Paris ١٩٨٦.

/ محسن مدیر شانه چی /