دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٩٧٠
بنی بارق (بارق ) ، از قبایل عرب قحطانی . نسب قبیله به یکی از شاخه های خزاعه ، از تیرة أزْد، می رسد (ابن حزم ، ص ٤٧٣؛ کحاله ، ج ١، ص ٥٧). نیای قبیله سعدبن عدی بن حارثة بن عمرو مزیقیاء نام داشت (یاقوت حموی ، ج ١، ص ٤٦٣؛ ابن هشام ، ج ١، ص ١٠٨؛ سمعانی ، ج ١، ص ٢٥٤؛ قلقشندی ، ص ١٦٢). بنی بارق در دورة جاهلیت با بنی نُمَیْر پیمان دوستی بسته بودند (ابوالفرج اصفهانی ، ج١١، ص ١٣٧).
در وجه تسمیة آنان به بارق ، روایات مختلفی هست ؛ برخی نام قبیله را برگرفته از نام رشته کوهی نزدیک سَراة دانسته اند (سمعانی ، همانجا؛ ابن درید، ج ٢، ص ٤٨٠؛ یاقوت حموی ، ج ١، ص ٤٦٤) و برخی دیگر بر آن اند که نیای قبیله در مسیر حرکت خود نزدیک آبی به نام بارق در ناحیة سراة منزلگاه ساخت و در پی آن قبیله بدین نام شهرت یافت (یاقوت حموی ، ج ١، ص ٤٦٣؛ بستانی ، ذیل «بارق »). عده ای نیز نوشته اند که نیای قبیله در کوههایی بدین نام در سواد نزدیک کوفه منزل کرده بود (ابن منظور، ج ١٠، ذیل «برق »؛ بکری ، ج ١، ص ٢٢١)، اما بیشتر روایات آن را رشته کوهی نزدیک سراة دانسته اند.
به نوشتة یاقوت حموی ، اَزْدیان به روزگار پیش از اسلام ، در نزدیکی کوههای سراة به قبیلة خثعم برخوردند و با آنان به نبرد پرداختند و برخی از قبایل ازد، از جمله بارق ، پس از بیرون راندن خثعمیان در آنجا ساکن شدند (ج ١، ص ٤٦٤). گفته شده است که این قبیله پس از ظهور اسلام ، در نزدیکیِ کوفه سکنی گزیدند ( د. ا. د. ترک ، ذیل «بارق ») و همانگونه که اشاره شد بکری نیز اقامت آنان را در کوههای سواد کوفه تأیید کرده است ، هرچند اشارة او به نیای قبیله است که به دورانِ پیش از اسلام بازمی گردد. افزون براین ، یاقوت حموی نیز به بارقیان اهل کوفه اشاره کرده است (همانجا).
کایتانی بر آن است که قبیلة بارق پس از ظهور اسلام بر شرک خود باقی ماندند (به نقلِ د. ا. د. ترک ، همانجا)؛ اما به نوشتة ابن سعد، در «عام الوفود» هیئتی از بارق نزد پیامبر اکرم صلی اللّه علیه وآله وسلّم آمدند و اسلام آوردند (ج ١، ص ٣٥٢) و با پیامبر پیمان بستند (ج ١، ص ٢٨٦ـ٢٨٧، ٣٥٢). از همراهی این قبیله با مسلمانان در جنگهای نخستین اسلامی نیز شواهد فراوانی وجود دارد (رجوع کنید به طبری ، ج ٢، جزء ٣، ص ٢٣٢، ٢٤٢؛ ابن اثیر، ج ٢، ص ٣١٠).
منابع :
(١) ابن اثیر، الکامل فی التاریخ ، بیروت ١٣٩٨/١٩٧٨؛
(٢) ابن حزم ، جمهرة انساب العرب ، چاپ عبدالسلام محمد هارون ، قاهره ( تاریخ مقدمه ١٣٨٢/١٩٦٢ ) ؛
(٣) ابن دُرَید، کتاب الاشتقاق ، چاپ عبدالسلام محمد هارون ، بغداد ١٣٩٩/١٩٧٩؛
(٤) ابن سعد، الطبقات الکبری ، بیروت ١٤٠٥/ ١٩٨٥؛
(٥) ابن منظور، لسان العرب ، قم ١٣٦٣ ش ؛
(٦) ابن هشام ، السیرة النبویة ، چاپ مصطفی سقا، ابراهیم ابیاری ، و عبدالحفیظ شلبی ، بیروت ( بی تا. ) ؛
(٧) علی بن حسین ابوالفرج اصفهانی ، کتاب الاغانی ، بیروت ( بی تا. ) ؛
(٨) بطرس بستانی ، کتاب دائرة المعارف ، بیروت ( بی تا. ) ؛
(٩) عبدالله بن عبدالعزیز بکری ، معجم ما استعجم من اسماء البلاد و المواضع ، چاپ مصطفی سقا، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(١٠) عبدالکریم بن محمد سمعانی ، الانساب ، چاپ عبدالله عمر بارودی ، بیروت ١٤٠٨/١٩٨٨؛
(١١) محمدبن جریر طبری ، تاریخ الطبری : تاریخ الامم و الملوک ، بیروت ١٤١٣/ ١٩٩٢؛
(١٢) احمدبن علی قلقشندی ، نهایة الارب فی معرفة انساب العرب ، بیروت ١٤٠٥/١٩٨٤؛
(١٣) عمررضا کحاله ، معجم قبایل العرب القدیمة و الحدیثة ، بیروت ١٤٠٢/١٩٨٢؛
(١٤) یاقوت حموی ، معجم البلدان ، چاپ فردیناند ووستنفلد، لایپزیگ ١٨٦٦ـ١٨٧٣، چاپ افست تهران ١٩٦٥؛
(١٥) TDVIA , s.v. "Bہr â k (Benر Bہr â k)" (by Abdدlkerim عzayd â n).
/ نادیا برگ نیسی /