بنیاد زبان فارسی تاجیکی ، کانونی در جمهوری تاجیکستان .

در زمان سلطة شوروی زبان دهها قوم و از آن میان زبانهایی مانند فارسیِ تاجیکی با قدمتی بیش از هزارسال و آثار فراوان ادبی و علمی آسیبی سنگین دید. خاورشناسی به نام مانفرید لارنس که در ١٣٤٩ ش /١٩٧٠ در جلسات انستیتوی زبان و ادبیات رودکی فرهنگستان علوم تاجیکستان شرکت داشت و از اینکه در بررسی زبان تاجیکی ، به زبان روسی سخن می رانند شگفت زده شده بود (قاسم ، ص ١٤).

در دهة ١٣٣٩ـ١٣٤٩ ش / ١٩٦٠ـ١٩٧٠ شاعران تاجیک متوجه وضع بحرانی زبان مادری خود شدند و دریافتند که احیای هویت ملّی بدون بزرگداشت زبان ملّی امکان ندارد. در انتشار این معنی بویژه شعر بازار صابر، به نام «زبان مادری » (١٣٥٣/ ١٩٧٤) نقش بزرگی بازی کرد (مسلمانیان قبادیانی ، ص ١٨٩ـ١٩٠؛ رجوع کنید به صابر، ص ٤٣ـ٤٦). از نیمة دوم دهة هشتاد میلادی که روند آزادی و بازسازی در اتحاد جماهیر شوروی پدید آمد و شتاب یافت ، دو تن از روشنفکران تاجیک به نامهای ظفر ناظم و مذهبشاه محبت شایف تأسیس «خزینة زبان » را پیشنهاد نمودند تا با یاری جستن از مجلس عالی تاجیکستان در بهمن ١٣٦٨/ فوریة ١٩٨٩ به تهیة قانون زبان بپردازد. این کمیته پیش نویسِ قانون زبان فارسی تاجیکی را تدوین کرد و برای بحث و نقد همگان در مطبوعات به چاپ رساند. با وجود مخالفتها،در ٢٢ ژوئیة ١٩٨٩ قانون جمهوری تاجیکستان دربارة زبان دولتی در مجلس عالی تاجیکستان به تصویب رسید (ایرانی ، ص ٢٩؛ نور، ص ٣١؛ مسلمانیان قبادیانی ، ص ٦ـ٧). بنا به این قانون ، «زبانِ فارسیِ تاجیکی » رسمیّت یافت و طبق مادة ٢٦ آن بازگشت به الفبای نیاکان (فارسی ) و فراگیری این خط از سوی دانش آموزان الزامی شد. همچنین مقرّر شد که این قانون باید تا زمستان ١٣٧٥ ش / پایان ١٩٩٦ کاملاً اجرا شود و فارسی تاجیکی بتدریج جای زبان روسی ، زبان رسمی کشور، را در تمام نهادهای دولتی و غیردولتی بگیرد (ایرانی ، همانجا؛ نور، ص ٣١ـ٣٢).

قانون زبان مقرّراتی معین کرده بود که اجرای آنها به تأسیس بنیاد زبان فارسی تاجیکی در ٢٢ مهر ١٣٦٨/ ١٤ اکتبر ١٩٨٩ انجامید و لایق شیرعلی ، از شعرای تاجیک ، و عایشه کامل خواجه به ریاست و دبیری آن برگزیده شدند که هم اکنون نیز این وظیفه را بر دوش دارند. چون این بنیاد غیردولتی بود، به هزینة قابل توجهی نیاز داشت ، لذا عموم مردم و بسیاری از عالمان و ادیبان و روزنامه نگاران تاجیک هزینة آن را برعهده گرفتند. این بنیاد در همة استانها و شهرها و نواحی تاجیکستان دارای شعبه هایی است . این بنیاد در ٢٤ شهریور ١٣٧١/ ١٥ سپتامبر ١٩٩٢ به «بنیاد بین المللی زبان فارسی تاجیکی » تغییر نام داد.

از ١٣٦٩ ش /١٩٩٠ نشریة بنیاد با عنوان سامان ، به سردبیری دارا نجات ، هفته ای یک بار، با دو خط : سیریلی ـ تاجیکی و فارسی ، چاپ و نشر می شد. این هفته نامه روشِ اجرای قانون زبان و اخبار فرهنگی و ادبی جامعة فارسی زبان را منتشر می ساخت . در ١٣٧٦ ش /١٩٩٧ چاپ این نشریه به دلیل مشکلات مالی متوقف شد. کتابهای دستور الفبای فارسی ، امتحان انشاء ، فرهنگ مشکلات ادبیات و فرهنگ مختصر شاهنامه به وسیلة این بنیاد به چاپ رسیده است .

این بنیاد در برگزاری گردهماییها نیز فعال است . از جمله گردهمایی «عینی و انقلاب » (١٣٦٩ ش / ١٩٩٠) در بخارا و همایش «زبان فارسی ، زبان علم » (١٣٧٣ ش / ١٩٩٤). همچنین در نظر دارد که در ١٣٧٧ـ ١٣٧٨ ش / ١٩٩٩ همایشی بین المللی دربارة «زبان عهد سامانیان و اهمیت آن برای امروز» برگزار کند.

یکی دیگر از کارهای شایستة بنیاد، اهدای جایزة «مولوی بلخی » است که سالی یک بار به آفرینندگان بهترین آثار پژوهشی و درسی در زمینة زبان و فرهنگ اعطا می شود. دانشمندان شناختة تاجیک طالب خسکش و امان نورزاده از نخستین برندگانِ جایزة مولوی اند. برای شرکت گستردة پژوهشگران خارجی و بویژه کشورهای همزبان از سال ١٣٧٧ـ١٣٧٨ ش / ١٩٩٩ این جایزه بین المللی شد.

با تدارکات بنیاد، و پشتیبانی جامعه و دولت ، روز ٣١ تیر/٢٢ ژوئیة هر سال ، به عنوان «روز زبان فارسی تاجیکی » (ایرانی ، ص ٢٩) جشن گرفته می شد، اما «جنگ داخلی » فعالیت بنیاد رامختل کرد و اجرای قانون زبان نیز سرعت قبلی خود را از دست داد.

بدخواهان زبان فارسی تاجیکی با کشته شدن و گریختن بسیاری از روشنفکران ، این موضوع را باردیگر به محاکمة مجلس عالی تاجیکستان کشیدند، و در ٢٩ تیر ١٣٧٣/ ٢٠ ژوئیة ١٩٩٤ واژة «فارسی » را از مادة قانون اساسی کنار نهادند و جشن «روز زبان فارسی تاجیکی » را به «روز زبانها» تبدیل کردند (شکوروف ، ص ١٣٤ـ١٣٥).

منابع :
(١) ناصر ایرانی ، بهارگمشده ، یا، یادداشتهای سفر تاجیکستان ، تهران ١٣٧٣ ش ؛
(٢) محمدجان شکوروف ، خراسان است اینجا ، دوشنبه ١٩٩٦؛
(٣) بازار صابر، برگزیدة اشعار استاد بازار صابر ، تهران ١٣٧٣ ش ؛
(٤) رحیم مسلمانیان قبادیانی ، زبان و ادب فارسی در فرارود ، تهران ١٣٧٦ ش ؛
(٥) شمس الحق نور، اسلام ونهضت اسلامی در تاجیکستان معاصر ، تهران ١٣٧٤ ش ؛

(٦) Niz ¤ a ¦ m K ¤ a ¦ sim, "Fa ¦ rs ¦ â gu ¦ y ¦ â , dar ¦ â guy ¦ â vara ¦ ...", Adabiya ¦ t va S ¤ an'at ,no. ٦٣٢ (١٨ Jan. ١٩٩٠).

/ رحیم مسلمانیان قبادیانی /