بنیاد پهلوی ، از بنیادهای مهمّ اقتصادی ، فرهنگی وابسته به دربار پهلوی (بعد از انقلاب اسلامی : بنیاد علوی ). پس از آنکه رضاشاه پهلوی (حک : ١٣٠٤ـ١٣٢٠ ش ) ناچار به استعفا شد و از ایران تبعید گردید، موج اعتراض و نارضایتی علیه روشهای غاصبانة وی و فریاد دادخواهی برای بازپس گرفتن اموال و املاکی که در زمان او تصاحب شده بود، پدیدار شد و به مجلس و مطبوعات کشید (برای نمونه رجوع کنید به صورت مذاکرات مجلس شورای ملّی ، دورة دوازدهم قانونگذاری ، ج ٢، ص ٧٧٧ـ ٧٧٨؛ ترکمان ، ص ١٠١ـ ١١٤). محمدرضا پهلوی (حک : ١٣٢٠ـ١٣٥٧ ش ) در نخستین اقدامات خود برای جلوگیری از اوج گرفتن اعتراضات ، و احتمالاً به توصیة محمدعلی فروغی ، در جلسة سی ام شهریور تمام املاک ، مستغلات و کارخانجاتی را که از طریق پدرش به نام وی شده بود، به دولت واگذار کرد تا در عمران و آبادانی کشور و امورخیریه صرف شود و اگر کسانی باشند که نسبت به املاک ، ادعای غبنی داشته باشند، پس از رسیدگی به شکایت آنها از محل همین املاک رفع ادّعا بشود ( سالنامة پارس ، بخش ١، ص ١١٥). امّا بعد از گذشت ٧ سال ، دولت لایحه ای به مجلس فرستاد که براساس آن بسیاری از آن املاک و مستغلات به مالکیت محمدرضا پهلوی بازمی گشت . این لایحه در ٢٠ تیر ١٣٢٨ در یک مادّة واحده به این ترتیب تصویب شد که اموال مزبور به نام «موقوفة خاندان پهلوی » نامیده و عواید ناشی از این داراییها صرف امور خیریه شود. محمدرضا پهلوی دستور تأسیس «سازمان املاک و مستغلات پهلوی » را جهت ادارة داراییهای مذکور صادر کرد ( گاهنامة پنجاه سال شاهنشاهی پهلوی ، ج ١، ص ٥٦٩ ـ٥٧٠، ٥٩٥؛ دایرة المعارف فارسی ، ذیل «پهلوی ، بنیاد»). در ١٣٣٧ ش به فرمان وی «بنیاد پهلوی » تأسیس شد و بخشی از مایملک شاه از مهمانخانه ها، سهام کارخانه ها، شرکتها و بانکها در اختیار این بنیاد قرار گرفت . این بنیاد جایگزین «سازمان املاک و مستغلات پهلوی » شد و در مهر ١٣٤٠، شاه فرمان وقف دارایی بنیاد پهلوی به امور خیریه را صادر کرد ( ایرانشهر ، ج ٢، ص ١٨١؛ آوری ، ج ٣، ص ١٥٢؛ بنیاد پهلوی ، ص ١١). علاوه بر اینها، مبالغ هنگفتی از درآمد نفت ، به صورت اعتبارات بانکی ، در اختیار بنیاد پهلوی قرار گرفت . گرچه اهداف این بنیاد، خیرخواهانه و در جهت توسعة آموزش و پرورش ، اعطای بورس تحصیلی و از این قبیل مطرح می شد (بنیاد پهلوی ، ص ٧)، این بنیاد با داشتن ٢٠٧ مؤسسة اقتصادی از قبیل شرکتهای ساختمانی ، معدنی ، کشاورزی ، بیمه و بانک و هتلها و کازینوها (قمارخانه ها) و کاباره ها و مراکز فساد، سلامت نظام اقتصادی را برهم می زد و زمینة انحطاط اجتماعی و اخلاقی را به وجود می آورد (مدنی ، ج ٢، ص ٢١٢ـ٢١٣؛ بنیاد پهلوی ، ص ٢٠ـ٢١؛ نجاتی ، ج ١، ص ٤٩١ـ٤٩٣؛ ابتهاج ، ج ٢، ص ٥٥٠).

محمّدرضا پهلوی ، در آخرین ماههای سلطنتش ، همزمان با اوج گیری انقلاب اسلامی ، کلیة املاک اختصاصی خود را به بنیاد پهلوی انتقال داد. پس از پیروزی انقلاب ، این بنیاد، به «بنیاد علوی » تغییر نام یافت و سرپرست آن در اسفند ١٣٥٧ از سوی نخست وزیر دولت موقت ، منصوب شد. با تصویب قانون ملی شدن بانکها و شرکتهای بیمه و بازرگانی در خرداد ١٣٥٨، سهام بنیاد پهلوی در بانکها و شرکتهای ملی شده به تملک دولت درآمد. بعد از تأسیس «بنیاد مستضعفان » و ایجاد سازمانهای تخصصی آن ، بخشهای مختلف بنیاد علوی ، مانند کارخانه ها و هتلها به سازمانهای تابعة بنیاد مزبور انتقال یافت و فقط املاک بنیاد پهلوی همچنان در اختیار بنیاد علوی ماند. سپس طبق حکم دادگاههای ویژة اصل ٤٩ قانون اساسی ، در بهمن ١٣٧٤، کلیة اموال و املاک بنیاد علوی به مالکیت «بنیاد مستضعفان و جانبازان انقلاب اسلامی * » درآمد و این حکم به سازمان ثبت اسناد و املاک ابلاغ شد. از آن تاریخ ، بنیاد علوی تنها با نام حقوقیِ «بنیاد علوی » باقی ماند و شرکت خدمات مهندسی و شهرسازی علوی ، از شرکتهای تابعة بنیاد مستضعفان ، با همکاری کارکنان بنیاد علوی ، تصدی فروش آن املاک را به وکالت از سوی بنیاد مستضعفان برعهده گرفت . کار این شرکت ، واگذاری عرصة املاک ، با شرایط سهل ، به کسانی است که مالک اعیانی آنها هستند (کاویانی ، مصاحبة مورخ ٧ بهمن ١٣٧٧).

منابع :
(١) پیتر آوری ، تاریخ معاصر ایران از کودتای ٢٨ مرداد ١٣٣٢ تا اصلاحات ارضی ، ترجمة محمد رفیعی مهرآبادی ، ج ٣، تهران ١٣٦٨ش ؛
(٢) ابوالحسن ابتهاج ، خاطرات ابوالحسن ابتهاج ، چاپ علیرضا عروضی ، تهران ١٣٧١ ش ؛
(٣) ایرانشهر ، تهران : کمیسیون ملی یونسکو در ایران ، ١٣٤٢ـ١٣٤٣ ش ؛
(٤) بنیاد پهلوی ، کارنامة بنیاد پهلوی ، تهران ١٣٤٦ ش ؛
(٥) محمد ترکمان ، «نگاهی به اموال منقول و غیرمنقول رضاشاه »، در تاریخ معاصر ایران : مجموعة مقالات ، کتاب هفتم ، تهران : مؤسسة پژوهش و مطالعات فرهنگی ، ١٣٧٤ ش ؛
(٦) دایرة المعارف فارسی ، به سرپرستی غلامحسین مصاحب ، تهران ١٣٤٥ـ١٣٧٤ ش ؛
(٧) سالنامة پارس ، سال ١٧ (١٣٢١ ش )؛
(٨) احمد کاویانی ، شرکت خدمات مهندسی و شهرسازی علوی ، تهران ، مصاحبه ، ٧ بهمن ١٣٧٧؛
(٩) گاهنامة پنجاه سال شاهنشاهی پهلوی : فهرست روزبروز وقایع سیاسی ، نظامی ، اقتصادی و اجتماعی ایران از ٣ اسفند ٢٤٧٩ تا ٣٠ اسفند ٢٥٣٥ ، ( تهران ١٣٥٥ ش ) ؛
(١٠) جلال الدین مدنی ، تاریخ سیاسی معاصر ایران ، قم ١٣٦١ـ ١٣٦٢ ش ؛
(١١) غلامرضا نجاتی ، تاریخ سیاسی بیست و پنج سالة ایران : از کودتا تا انقلاب ، تهران ١٣٧١ ش ؛

/ منیژه ربیعی /