بنوموسی ، سه برادر به نامهای محمد، احمد و حسن فرزندان موسی بن شاکر، از برجسته ترین دانشمندان و مهندسان ایرانی قرن سوم هجری . با آنکه فهرست نویسان و مورخان بسیاری در آثار خود از این برادران نام برده اند اما دانسته های ما بویژه دربارة زندگی آنان زیاد نیست . این برادران را با لقب بنومنجم و پدر آنها موسی بن شاکر را موسی منجم نیز نامیده اند (قفطی ، ص ٥٩٠؛ ابن ندیم ، ص ٤٤٤؛ طبری ، ج ١٤، ص ٦٠٦٦). بنومنجم لقبی است که بعدها به فرزندان یحیی بن ابی منصور نیز داده شد (رجوع کنید به بنومنجم * ). موطن پدر آنان خوارزم گفته شده و او را موسی بن شاکر خوارزمی نیز نامیده اند (ابوریحان بیرونی ، ص ٢٩٨، پانویس ١). زندگی موسی بن شاکر را هاله ای از افسانه فرا گرفته است . برابر این افسانه که قفطی (ص ٥٩٠ ـ٥٩١) آن را ذکر کرده است ، موسی نخست راهزن بود ولی از این کار توبه کرد. ابن عبری (ص ١٥٢) نیز به این حکایت اشاره ای کرده است . اما نوشتة قفطی دربارة موسی بن شاکر و احترام مأمون به وی تناقض آمیز به نظر می رسد (قربانی ، ص ١٤٨).

از زمان تولد سه فرزند موسی ، محمد و احمد و حسن ، اطلاعی در دست نیست ، اما از آنجا که اسامی آنان همه جا به همین ترتیب ذکر شده است ، می توان گفت که توالی سنی آنان نیز به همین ترتیب بوده است . قفطی (ص ٥٩٠ ـ٥٩٢) نیز محمد را بزرگترین و حسن را کوچکترین برادر دانسته است . کنیة محمد را ابوجعفر دانسته اند (همان ، ص ٥٩١؛ ایرانیکا ، ذیل مادّه ). اما یافعی (ج ٢، ص ١٢٦) ابوعبدالله را کنیة محمد می داند. ابن یونس (ص ١٠٤) کنیة احمد را ابوالقاسم نوشته است .

موسی بن شاکر منجم مأمون بود (قفطی ، ص ٥٩٠) و ابن عبری (ص ١٣٧) نقل قولی را از یحیی بن ابی منصور دربارة طالع استخراج شدة پیامبری دروغین از قول موسی بن شاکر نقل کرده است . راهیابی بنوموسی به دربار مأمون نیز از طریق مناسبات نزدیکی که موسی با خلیفه داشت صورت گرفت . با مرگ موسی بن شاکر در زمان خلافت مأمون ، بنوموسی که خردسال بودند تحت سرپرستی مأمون به فراگیری علوم در بیت الحکمه * پرداختند ( زندگینامة علمی دانشمندان اسلامی ، ذیل مادّه ). مأمون نخست اسحاق بن ابراهیم مصعبی (قفطی ، همانجا) و سپس یحیی بن ابی منصور (همانجا؛ اولیری ، ص ٢٥٧) را به سرپرستی ایشان گمارد. احمد یوسف الحسن (بنوموسی ، مقدمه ، ص یط ) با توجه به بعضی قرائن چنین نتیجه گرفته است که بنوموسی در اوایل خلافت مأمون بین هفت تا ده سال و در پایان خلافت او بین ٢٧ تا ٣٠ سال داشته اند.

به نوشتة قفطی (ص ٥٩١) این برادران در نوجوانی و حین علم آموزی در زمان مأمون وضع مادی مناسبی نداشتند، اما پس از آن و بویژه در زمان خلفای پس از مأمون صاحب ثروت و نفوذ فراوان شدند. به نوشتة قفطی (ص ٥٩٢) درآمد سالانة محمد در بغداد و فارس و دمشق و دیگر جاها به حدود چهارصد هزار دینار و درآمد احمد به حدود هفتاد هزار دینار می رسید.

این سه برادر در فعالیتهای علمی با یکدیگر همکاری داشتند (بنوموسی ، مقدمة احمد یوسف الحسن ، ص کب ). در این میان محمد علاوه بر کارهای علمی به سیاست نیز گرایش داشت . به گفتة قفطی (همانجا) او عاقبت از سران و سرداران شد. طبری (ج ١٤، ص ٦١٢٠، ٦١٥٩، ٦٢٢٤ـ ٦٢٢٥) نیز از فعالیتهای سیاسی محمد و مشارکت وی در امور سیاسی و اغتشاشات زمان منتصر، معتصم و مستعین خبر می دهد. همچنین گفته اند که بنوموسی موجب بی مهری متوکّل عباسی نسبت به یعقوب بن اسحاق کندی * ، فیلسوف معاصرشان ، شدند ( د.اسلام ، چاپ دوم ، ذیل «موسی ، بنو»)، اما تمامی شهرت این برادران به سبب فعالیتهای علمی آنان است (رجوع کنید به قفطی ، ص ٤٣١ـ٤٣٢، ٥٩٠). تلاش بنوموسی در فراگیری علوم ، آنان را به فعالترین اعضای بیت الحکمه تبدیل کرد ( زندگینامة علمی دانشمندان اسلامی ، همانجا). بنوموسی در تلاش برای دستیابی به علوم ، اشخاصی را با هزینة خود به سرزمین روم می فرستادند و مترجمان را از گوشه و کنار با دادن عطایا و بخششهای گزاف به مرکز خلافت جلب می کردند (ابن ندیم ، ص ٤٨٨ـ٤٨٩). قفطی (ص ٢٣٨) از همکاری حنین بن اسحاق با بنوموسی سخن می گوید که وظیفة ترجمة کتاب را از یونانی به عربی برعهده داشته است . این نوشته باید به بعد از سفر محمد به روم شرقی مربوط باشد که حنین را با خود به بغداد آورد. به نوشتة ابن ابی اصیبعه (ص ٢٦٠) بنوموسی معیشت بعضی از مترجمان را برعهده داشتند و هر ماه حدود پانصد دینار برای ترجمه و هزینة زندگی مترجمانی چون حنین بن اسحاق ، حُبَیش بن حسن * و ثابت بن قُره * خرج می کردند. محمد خود به آسیای صغیر سفر می کرد تا نسخه های کتب را خریداری کند (بنوموسی ، مقدمة احمد یوسف الحسن ، ص کج ) و در یکی از همین سفرها بود که در بازگشت از روم شرقی ثابت بن قره را که در آن زمان در حرّان به شغل صرافی اشتغال داشت ( ایرانیکا ، همانجا) با خود به بغداد آورد. ثابت در خانة محمد اقامت گزید و در آنجا به دانش اندوزی پرداخت (ابن ابی اصیبعه ، ص ٢٩٥؛ ابن ندیم ، ص ٤٩٠). در حقیقت بنوموسی به طور مستقل ، و نه به امر خلفا، به جمع آوری کتب علمی و فلسفی و ترجمة آنها مشغول بودند (جعفری ، ص ٩٦). محمد بهرة فراوانی از هندسه و نجوم داشت و به اصول اقلیدس و مجسطی بطلمیوس آگاه بود و کتابهای نجوم و هندسه و حساب و منطق را جمع آوری می کرد (قفطی ، ص ٥٩١). برادر دیگر، احمد، از نظر علمی نسبت به محمد در رتبة پایین تری قرار داشت مگر در صناعت حیل که در این زمینه از ایرن (هرون ) اسکندرانی (متوفی ٦٢م ) و دیگر قدمای این صنعت برتر شمرده می شد (همان ، ص ٥٩٢). حسن بن موسی در هندسه بی نظیر بود و با آنکه بیش از شش مقاله از اصول را نخوانده بود، به استخراج مسائلی می پرداخت که هیچ یک از پیشینیان آنها را استخراج نکرده بودند (همان ، ص ٥٩١).

با توجه به دانش و مهارت بنوموسی در علوم مختلف ، بسیاری از امور ساخت و مهندسی به ایشان ارجاع می شد که از آن میان به نظارت آنها بر حفر بعضی از نهرهای بزرگ چون نهر جعفریه (ابن ابی اصیبعه ، ص ٢٨٦) و نهر عمودابن منجّم در نزدیکی بصره (طبری ، ج ١٤، ص ٦٣١١) می توان اشاره کرد. ابن خرداذبه (ص ١٠٦) و مسعودی (ص ١٣٤) نیز می نویسند که واثق ، خلیفة عباسی ، محمدبن موسی را برای تحقیق دربارة اصحاب کهف به سرزمین روم اعزام کرد. ابوریحان بیرونی (١٣٥٢ ش ، ص ٣٩٤) معتصم را عامل اعزام محمد به این مأموریت می داند. مقدسی (ص ٢٧٧) نیز روایت می کند که واثق محمد را برای تحقیق دربارة سد ذی القرنین یا سد یأجوج و مأجوج به خزران فرستاد.

تنها تاریخی که از فوت بنوموسی در دست است تاریخ فوت محمد در ٢٥٩ است (ابن ندیم ، ص ٤٨٩؛ ابن خلّکان ، ج ٥، ص ١٦٣؛ ابوالفداء، ج ٢، ص ٤٩).

کتاب الحیل از مهمترین آثار بنوموسی است که خوشبختانه باقی مانده است . علم الحیل را برابر دسته بندیهای امروزیِ علم می توان جزو مهندسی مکانیک به شمار آورد که از ابزارها و دستگاههای مکانیکی و هیدرولیکی بحث می کند و کتاب الحیل بنوموسی اولین اثر مدون شناخته شده ای است که در این زمینه در جهان اسلام باقی مانده است . در این کتاب یک صد دستگاه شرح داده شده اند که عمدتاً به صورت خودکار و با استفاده از خواص مکانیکی سیالات عمل می کنند. مورخان و فهرست نویسان اسلامی نیز از این کتاب سخن رانده و آن را ستایش کرده اند؛ از جمله ، قفطی (ص ٥٩٠)، ابن خلّکان (ج ٥، ص ١٦٢)، ابوالفداء (همانجا)، یافعی (ص ١٢٦)، ابن خلدون (ج ٢، ص ١٠١٨) و حاجی خلیفه (ج ١، ستون ١٤٨). به درستی روشن نیست که کتاب الحیل را کدام یک از سه برادر نگاشته است (بنوموسی ، مقدمة احمد یوسف الحسن ، ص لا ـ لد) اما با توجه به نقل قول قفطی (ص ٥٩٢) که احمد را در علم حیل برجسته می داند، او را نویسندة این کتاب دانسته اند ( ایرانیکا ،

همانجا). در زمان معاصر، نخستین آشنایی با این کتاب به کوشش ویدمان و هاوزر حاصل شده است که در ١٣٣٦/ ١٩١٨ به معرفی بنوموسی و کارهای علمی آنان پرداختند. در ١٣٤٠/١٩٢٢ هاوزر در کتاب جداگانه ای به شرح و بررسی کتاب الحیل پرداخت . هیل نیز در ١٣٥٨ ش /١٩٧٩ این کتاب را به انگلیسی ترجمه و منتشر کرد. او علاوه بر ترجمة کتاب الحیل به شرح و توضیح نقشه ها و دستگاهها پرداخته و در مقدمة کتاب مبانی اسامی به کار رفته در دستگاههای بنوموسی را همراه با شکلهای توضیحی و معادلات ایستابی تشریح کرده است . در ١٣٦٠ ش /١٩٨١ نیز احمد یوسف الحسن و همکاران کتاب الحیل را با استفاده از سه نسخة خطیِ کامل محفوظ در ترکیه ، واتیکان و آلمان و نیز دو نسخة ناقص کتابخانه های لیدن و نیویورک تصحیح و با شرح و توضیح مفصلی انتشار دادند. بیر نیز در ١٣٦٩ ش /١٩٩٠ به انتشار کتابی به زبان انگلیسی دربارة کتاب الحیل اقدام کرد که در آن چگونگی مدار و مدل کنترل خودکار دستگاههای کتاب الحیل را شرح داده است . در ١٣٧٢ش ، غزنی ترجمة فارسی کتاب الحیل را انتشار داد. از کتاب الحیل نسخة ناقصی به شمارة ٤٠٧٢ در کتابخانة مجلس شورای اسلامی ایران وجود دارد که شکلهای پنجم تا سی و چهارم کتاب الحیل و ٢٤ تصویر از وسایل مکانیکی این کتاب را شامل می شود. ابوحاتم مظفر اسفرازی (متوفی ح ٥١٠) از کتاب الحیل خلاصه ای تهیه کرده است که بروکلمان ( > ذیل < ، ج ١، ص ٣٨٣) نسخه ای از این خلاصه را که در منچستر نگهداری می شود، معرفی کرده است .

منابع :
(١) ابن ابی اصیبعه ، عیون الانباء فی طبقات الاطباء ، بیروت ١٩٥٨؛
(٢) ابن خرداذبه ، المسالک و الممالک ، لیدن ١٨٨٩، چاپ افست بغداد ( بی تا. ) ؛
(٣) ابن خلدون ، مقدمة ابن خلدون ، ترجمة محمد پروین گنابادی ، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(٤) ابن خلّکان ، وفیات الاعیان ، چاپ احسان عباس ، بیروت ١٩٦٨ـ١٩٧٧؛
(٥) ابن عبری ، تاریخ مختصرالدول ، بیروت ١٩٥٨؛
(٦) ابن ندیم ، کتاب الفهرست ، ترجمه و تحقیق رضا تجدد، تهران ١٣٦٦ ش ؛
(٧) ابن یونس ، الزیج الکبیر الحاکمی ، نسخة خطی کتابخانة لیدن ، ش ١٤٣. or ؛
(٨) اسماعیل بن علی ابوالفداء، المختصر فی اخبار البشر: تاریخ ابی الفداء ، بیروت ( بی تا. ) ؛
(٩) محمدبن احمد ابوریحان بیرونی ، ترجمة آثارالباقیه ، به قلم اکبر داناسرشت ، تهران ١٣٥٢ ش ؛
(١٠) همو، کتاب التفهیم لاِ وائل صناعة التنجیم ، چاپ جلال الدین همایی ، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(١١) دلیسی اونز اولیری ، انتقال علوم یونانی بعالم اسلامی ، ترجمة احمد آرام ، تهران ١٣٤٢ ش ؛
(١٢) بنوموسی ، کتاب الحیل ، چاپ احمد یوسف الحسن ، حلب ١٩٨١؛
(١٣) یعقوب جعفری ، مسلمانان در بستر تاریخ ، تهران ١٣٧١ ش ؛
(١٤) مصطفی بن عبدالله حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
زندگینامة علمی دانشمندان اسلامی ، ج ١،

(١٥) ترجمة احمد آرام ... ( و دیگران ) ، تهران ١٣٦٥ ش ، ذیل «بنوموسی » (از ج . دباغ )؛
(١٦) محمدبن جریر طبری ، تاریخ طبری ، یا، تاریخ الرسل و الملوک ، ترجمة ابوالقاسم پاینده ، تهران ١٣٦٢ـ١٣٦٤ ش ؛
(١٧) ابوالقاسم قربانی ، زندگینامة ریاضیدانان دورة اسلامی : از سدة سوم تا سدة یازدهم هجری ، تهران ١٣٦٥ ش ؛
(١٨) علی بن یوسف قفطی ، تاریخ الحکماء قفطی ، چاپ بهین دارایی ، تهران ١٣٤٧ ش ؛
(١٩) علی بن حسین مسعودی ، کتاب التنبیه و الاشراف ، چاپ دخویه ، لیدن ١٩٦٧؛
(٢٠) محمدبن احمد مقدسی ، احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم ، بیروت ١٩٨٧؛
(٢١) عبدالله بن اسعد یافعی ، مرآة الجنان و عبرة الیقضان ، بیروت ١٤١٧/١٩٩٧؛

(٢٢) Banu ¦ Mu ¦ sa ¦ , The book of ingenious devices , an annotated translation of the Banu ¦ Mu ¦ sa ¦ 's Kita ¦ b al-H ¤ iyal by D. R. Hill, Dordrecht ١٩٧٩;
(٢٣) Atilla Bir, The book "Kitab al- Hiyal" of Banu Musa bin Shakir , Istanbul ١٩٩٠;
(٢٤) Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur , Leiden ١٩٤٣-١٩٤٩, Supplementband , ١٩٣٧-١٩٤٢;
(٢٥) Encyclopaedia Iranica , s.v. "Banu ¦ Mu ¦ sa ¦ " (by D. Pingree);
(٢٦) EI ٢ , s.v. "Mu ¦ sa ¦ , Banu ¦ ", (by D. R. Hill);
(٢٧) F. Hauser, غber das Kitab al-Hiyal, das Werk دber die sinnreichen Anordnungen, der Banu ¦ Mu ¦ sa ¦ , Erlangen ١٩٢٢;
(٢٨) E. Wiedemann and F. Hauser, "غber Trinkgefasse und Tafelaufsجtze nach al-G § azari und den Banu ¦ Mu ¦ sa ¦ ", Der Islam , ٨ (١٩١٨), ٢٦٨-٢٩١.

/ محمدجواد ناطق /

پژوهشها و آثار بنوموسی در ریاضیات و نجوم . دستاوردهای علمی بنوموسی گذشته از مکانیک در دو زمینة ستاره شناسی و ریاضی قابل توجه است ، اگرچه آنها در موسیقی ، فلسفه ، منطق و آثار عُلوی نیز به بررسی پرداخته و حتی در بعضی از این علوم آثاری نیز نوشته اند (رجوع کنید به ادامه مقاله ).

ابوریحان بیرونی در تحدید نهایات الاماکن از پژوهشهای ستاره شناسی این برادران نام برده و به رصدهای آنان در بغداد (ص ٤٠) در سال ٢٣٢ یزدگردی برای یافتن عرض جغرافیایی آن شهر، رصد کسوفی در سامرا و نیشابور (ص ٢٢٧) برای پیدا کردن اختلاف طول جغرافیایی و فاصلة این دو شهر و همچنین رصدهای آنان در سامرا و بغداد (ص ٧٠) در ٢٢٦ و ٢٣٧ یزدگردی برای به دست آوردن مقدار میل کلی اشاره کرده است . به علاوه ، وی در قانون مسعودی (ج ٢، ص ٦٤٠) مشخصات دو دسته رصدهای این برادران در سامرا و نیشابور را ذکر کرده و در آثار الباقیه (ص ١٩٨) در محاسبة اولین اجتماع نیرین در سالهای اسکندری ، آرای بنوموسی را به دلیل مهارت آنان در عمل رصد از تمامی نتایج رصد گذشتگان بهتر و دقیقتر دانسته است . ابن یونس (ص ١٠٤) نیز به رصدهای بنوموسی اشاره کرده است . او به دو دسته رصدهای بنوموسی یکی توسط محمد و حسن و دیگری توسط احمد اشاره می کند که در ٢٢٠ یزدگردی صورت گرفته است . گذشته از رصدهایی که بنوموسی در شهرهای مختلف ، مطابق نوشتة ابوریحان بیرونی ، انجام داده اند روشن است که آنها از خانة شخصی خود بر روی پلی در بغداد (ابوریحان بیرونی ، ١٣٥٢ ش ب ، همانجا) به رصد می پرداخته اند. پینگری از سه دسته از رصدهای بنوموسی در ٢٠٩، ٢١٦ و ٢١٩ یزدگردی یاد می کند ( ایرانیکا ، ذیل مادّه ). نالینو (ص ١٦٠) مقدار میل کلی خورشید را به محاسبة این برادران ، َ٣٥ ْ٢٣ آورده است . ابوریحان بیرونی (١٣٥٢ ، ش ب ، همانجا) نیز در اشاره به رصدهای بنوموسی در ٢یزدگردی در بغداد به همین مقدار اشاره می کند. این در حالی است که به نوشتة وی (همانجا) این برادران در رصد ٢٢٨ یزدگردی ، مقدار میل کلی خورشید را ً٣٠ َ٣٠ ْ٣٤ به دست آورده بودند. بنوموسی آهنگ تقدیم اعتدالین (رجوع کنید به تقدیم اعتدالین * ) را ْ٦٦ در هر سال به دست آورده بودند (ابن یونس ، همانجا). ابن یونس از کارهای بنوموسی چند مشخصة نجومی حرکت خورشید را نیز برشمرده است .

یکی از مهمترین پژوهشهایی که به بنوموسی نسبت می دهند تعیین اندازة محیط زمین است . ابن خلّکان (ج ٤، ص ٢٤٨ـ٢٤٩) ضمن بیان این نکته که بنوموسی به امر مأمون ، مأمور این کار شدند، به شرح این اندازه گیری پرداخته است ، اما نالینو (ص ٣٥٧) این نوشتة ابن خلّکان را مورد تردید قرار داده است .

همچنین علی بن سهل طبری (ص ٥٤٨) از ابزاری که محمد و احمد در سامرا به کار بردند و با آن به استخراج طول سال می پرداختند خبر می دهد و آن را به کره ای بزرگ تشبیه می کند که به رامح ( کذا، برابخ ؟ رجوع کنید به بَربَخ * ) متصل می شده است . بنوموسی بر این عقیده بودند که یونانیان قسمت اعظم دانش نظری خود را از هندیان وام گرفته اند (سزگین ، ج ٧، ص ١٢٩).

در زمینة پژوهشهای ریاضی نیز بنوموسی آثار قابل توجهی دارند؛
مانند تثلیث زاویه که در کتاب معرفة مساحة الاشکال البسیطة و الکریّة (رجوع کنید به ادامه مقاله ) ذکر شده و راه حلی با الهام از راه حل ارشمیدس در کتاب مأخوذات برای آن ارائه شده است (بنوموسی ، ص ٢٤؛
سزگین ، ج ٥، ص ٢٤٧). روش بنوموسی در تثلیت زاویه با ترجمة کتاب معرفة مساحة الاشکال البسیطة و الکریّة (رجوع کنید به ادامة مقاله ) به دنیای غرب معرفی شد و بر کار هندسه دانان قرون وسطی اثر گذاشت . از جمله ، شکی نیست که برهانهای یوردانوس نموری (قرن هفتم / سیزدهم ) دربارة تثلیث زاویه از بنوموسی اخذ شده است ، هر چند گرانت این برهانها را ناکافی و نامتقن دانسته است ( زندگینامة علمی دانشوران ، ج ٧، ص ١٧٥). لئوناردو فیبوناتچی (متوفی ح ٦٣٨/١٢٤٠) نیز در مسائل هندسی خود از این اثر ترجمه شدة بنوموسی بهرة بسیار برده است (همان ، ج ٤، ص ٦١٢؛
سزگین ، ج ٥، ص ٢٤٨). سایر پژوهشهای ریاضی بنوموسی در اندازه گیری حجمها و مساحتهاست . آنان مساحت دایره را با روشی متفاوت نسبت به روش ارشمیدس اما ملهم از اندیشه های او حساب می کردند ( زندگینامة علمی دانشمندان اسلامی ، ذیل مادّه ). نسبت قطر به محیط ، یکی دیگر از مسائلی است که بنوموسی در معرفة مساحة الاشکال بدان پرداخته اند و در این مسئله نیز پیرو ارشمیدس اند (سزگین ،همانجا). سوتر (ص ٢٠) نیز اگرچه آنان را ادامه دهندة راه ارشمیدس می داند، کارهای آنان را تقلید محض از آرا و محاسبات ارشمیدس نمی داند. بنوموسی مانند ارشمیدس ، ولی با روشی متفاوت ، ثابت کردند که مساحت سطح کره چهار برابر مساحت دایرة عظیمة آن است که دباغ چگونگی این اثبات را آورده است ( زندگینامة علمی دانشمندان اسلامی ، همانجا). در آخرین بخش از شکل هجدهم کتاب معرفة مساحة الاشکال روش استخراج کعب تقریبی اعداد بیان شده که قربانی (ص ٥٢) و سزگین (ج ٥، ص ٢٥١) به شرح آن پرداخته اند. به نوشتة سِجزی ، بنوموسی شیوة رسم بیضی با نخ را می شناختند. آنان نخی را که طول آن دو برابر فاصلة دو کانون بیضی بود در دو کانون ثابت نگه می داشتند و با مدادی که در داخل حلقة نخ قرار می گرفت بیضی را رسم می کردند (همانجا؛
طوقان ، ص ١٩٠). بنوموسی چه از راه تشویق ترجمة آثار مختلف یونانی به عربی ، که بعدها این آثار به لاتین ترجمه شد و باعث انتقال این دانسته ها به غرب گردید، وچه با ابداعهای خود در این رشته ( زندگینامة علمی دانشمندان اسلامی ، همانجا) سهم زیادی در اعتلای دانش هندسه داشته اند.

آثار . بجز کتاب الحیل این آثار را از بنوموسی می شناسیم :

الف ) آثار نایافته . از جمله آثار به دست نیامدة بنوموسی زیجهایی است که ابن یونس (ص ١٠٤) از آنها یاد کرده است . به نوشتة وی (همانجا) بنوموسی دو زیج تهیه کرده بودند، یکی را سه برادر با همکاری یکدیگر نوشته بودند و دومی را احمدبن موسی بن شاکر به تنهایی تألیف کرده بود (کندی ، ص ٥٣ ـ٥٤). ابوریحان بیرونی در قانون مسعودی (جاهای متعدد) از کتاب سنة الشمس بنوموسی نام برده و طول مدت بهار و خزان در سال ٢٠١ یزدگردی را از آن کتاب نقل قول کرده است . این کتاب را به ثابت بن قره نیز نسبت می دهند (همان ، ص ٦٥٣؛
سزگین ، ج ٦، ص ١٤٧). ابوریحان بیرونی همچنین در کتاب استیعاب الوجوه الممکنة فی صنعة الاسطرلاب از کتاب فی عَمَل الاسطرلاب بنوموسی نام برده است (سزگین ، همانجا).

کتاب حرکة الفلک الاولی به محمدبن موسی نسبت داده شده است (ابن ندیم ، ص ٤٨٩). ثابت بن قره بر این کتاب تعلیقه ای به نام حرکة الافلاک نوشته است که نسخه ای از آن به شمارة ٤٤٨٩ در کتابخانة ظاهریة دمشق وجود دارد (دارالکتب الظاهریه ، ص ٢٠). ثابت در آن از بنوموسی نقل قولهایی کرده است . بنا به نظر پینگری ( ایرانیکا ، همانجا) یکی دیگر از رساله های بنوموسی به نام رؤیة الهلال علی الرأی ابی جعفر محمدبن موسی شاکر (رجوع کنید به ادامه مقاله )، قسمتی از کتاب گمشدة حرکة الفلک الاولی است . همچنین ، به نظر وی احتمالاً دو کتابی که ابن ندیم از آنها یاد کرده یعنی کتاب المسئله التی القاها علی سندبن علی و کتاب مسائل جرت ایضأبین سند و بین احمد ممکن است دربارة مشکلاتی باشد که بنوموسی به دلیل شکست کثیرالدین فرغانی ـ مأمور آنها در ساخت نهر جعفریه ـ با آن روبرو شدند. در این میان فقط کتاب الشکل المدور ـ المستطیل به حسن نسبت داده شده است (همانجا؛
ابن ندیم ، همانجا). کتاب القرسطون (دربارة تعادل و توازن ) یکی دیگر از کتابهای مهم بنوموسی است ( زندگینامة علمی دانشمندان اسلامی ، همانجا) که از آن اثری در دست نیست .

ب )آثار موجود. ١. کتاب معرفة مساحة الاشکال البسیطه و الکریّه ، که آن را به اختصار مساحة الاشکال نیز می نامند (قربانی ، ص ٣٧)، کتاب مشهور بنوموسی در هندسه است . نسخة موجود از این کتاب ، تحریر خواجه نصیر طوسی در ٦٥٣ قمری است و ازینرو در بعضی فهرستهای کتابهای خطی آن را تحریر معرفة مساحة الاشکال البسیطه و الکریّه نیز نامیده اند (آستان قدس رضوی ، ١٣٦٩ ش ، ص ١٠٩). ژرار کرمونایی در قرن ششم / دوازدهم این کتاب را به لاتینی ترجمه کرده است ( زندگینامة علمی دانشوران ، ج ٤، ص ٦٠٩، ج ٧، ص ١٧٥). تحریر خواجه نصیر از کتاب معرفة مساحة الاشکال در ١٣٥٩ در جلد دوم از مجموعه رسائل خواجه نصیر طوسی در حیدرآباد هند به چاپ رسید. علاوه بر نسخه های خطی متعدد این کتاب که سزگین (ج ٥، ص ٢٥١) معرفی کرده است ، می توان از نسخه های خطی آن در کتابخانة مجلس شورای اسلامی (ایران . مجلس شورای ملی . کتابخانه ، ج ٢، ص ١١٧ـ ١١٨) و کتابخانة ملی ملک (ج ٦، ص ٢٦٢، ج ٧، ص ٣) و نسخه های کتابخانة مرکزی آستان قدس رضوی (١٣٦٩ ش ، ص ١٠٩، ٥١٤) نام برد. ابوجعفر خازن (متوفی ح ٣٦٠) بر بخشی از این کتاب تعلیقه ای تحت عنوان برهان آخر عن الشکل ٧ من کتاب بنی موسی ، نوشته است که این تعلیقه در انتهای بعضی نسخ مساحة الاشکال (سزگین ، ج ٥، ص ٢٥٢؛
کتابخانة سلطنتی برلین ، ج ٥، ص ٣١٩) و یا به صورت رساله ای جداگانه (ایران . مجلس شورای اسلامی . کتابخانه ، ج ٢٢، ص ١٠١) وجود دارد. ابن هیثم نیز در رسالة کوتاه قول للحسن بن الحسن بن الهیثم فی شکل بنی موسی که به رسالة الشکل بنی موسی نیز شناخته شده به توضیح بعضی از نکات ذکر شده در مساحة الاشکال پرداخته است . رسالة الشکل بنی موسی ضمن مجموعه رسائل ابن هیثم به چاپ رسیده است . ابوالفتح محمدبن عبدالملک دوانی نیز بر این کتاب تعلیقه ای به نام تعلیقه علی مقاله بنی موسی فی البرهان نوشته است (سزگین ،همانجا). قربانی (ص ٣٩ـ٥٣) قضایای هندسی طرح شده در این کتاب را شرح و بررسی کرده است . کلاگت نسخه ای از متن ترجمة لاتینی مساحة الاشکال را به همراه ترجمة انگلیسی آن منتشر کرده است . او همچنین اثر فراوان این کتاب بر هندسة قرون وسطی را بررسی کرده است ( ایرانیکا ، همانجا). ٢. رؤیة الهلال علی رأی ابی جعفر محمدبن موسی بن شاکر که همانگونه که ذکر شد پینگری آن را بخشی از کتاب حرکة الفلک الاولی دانسته است (همانجا). سزگین (ج ٦، ص ١٤٧) نسخه ای از این کتاب را در مجموعة ملا فیروز در هند معرفی کرده است . ٣. مقدمه کتاب المخروطات (بروکلمان ، > ذیل < ، ج ١، ص ٣٨٣) که سزگین (ج ٥، ص ٢٥٢) آن را کتاب المخروطات و آصف فکرت (آستان قدس رضوی ، ١٣٦٩ ش ، ص ١٠٩) آن را تحریر المخروطات نامیده اند. این کتاب اثر آپولونیوس * پِرگایی (یا ابلونیوس نجار، متوفی در قرن دوم قبل از میلاد) و در هندسه است که ثابت بن قره آن را ترجمه و محمدبن موسی این ترجمه را تصحیح کرده است . خواجه نصیرطوسی این کتاب را نیز تحریر نموده است . ترجمة این کتاب را به محمدبن موسی بن شاکر نیز نسبت داده اند (همانجا؛
همو، ١٣٥٠ ش ، ج ٨، ص ٧٠). بجز نسخه هایی که بروکلمان ( > ذیل < ، همانجا) از این کتاب معرفی کرده است ، می توان به نسخه های کتابخانة مرکزی آستان قدس رضوی (١٣٥٠ ش ، ج ٨، ص ٧٠، ٧٢؛
همو، ١٣٦٩ ش ، همانجا) و نسخة کتابخانة ملی ملک (ج ١، ص ٦٥٧) اشاره کرد. ناظم طرزی اوغلو مقدمة این کتاب را در ١٣٥٣ ش / ١٩٧٤ بر اساس نسخة محفوظ در کتابخانة ایاصوفیه به آلمانی ترجمه و عین دستنویس را نیز چاپ کرده است . ٤. کتاب الدرجات فی طبایع البروج که آن را احکام الدرج للموالید و کتاب الدرج لبنی موسی (دانشگاه پرینستون . کتابخانه ، ص ٣٠٧) نیز نامیده اند، کتاب بنوموسی در احکام نجوم است که ، سزگین (ج ٧، ص ١٣٠) نسخه های مختلفی از آن را معرفی کرده است . ٥. الا´لة التی تزمر بنفسها کتاب بنوموسی در موسیقی که در آن علاوه بر پرداختن به نظریة موسیقی به طرح چند وسیلة خودکار در نواختن موسیقی پرداخته شده است . این کتاب را به احمد یا محمد نسبت می دهند و نسخه ای از آن در بیروت شناسایی شده است (دانش پژوه ، ص ٤١). کولانژت و شیخو متن عربی این کتاب را در ١٣٢٦/١٩٠٨ در مجلة المشرق به چاپ رسانیده اند. سپس ویدمان در ١٣٢٧/١٩٠٩ آن را به آلمانی و فارمر در ١٣٥٠/١٩٣١ متن عربی آن را به انگلیسی ترجمه و منتشر کرده است .

منابع :
(٢٩) آستان قدس رضوی . کتابخانه ، فهرست کتب خطی کتابخانة آستان قدس رضوی ، ج ٨ ، تألیف احمد گلچین معانی ، مشهد ١٣٥٠ ش ؛
(٣٠) آستان قدس رضوی . کتابخانة مرکزی ، فهرست الفبائی کتب خطی کتابخانة مرکزی آستان قدس رضوی ، تألیف محمد آصف فکرت ، مشهد ١٣٦٩ ش ؛
(٣١) ابن خلّکان ، وفیات الاعیان ، قاهره ١٩٤٨؛
(٣٢) ابن ندیم ، کتاب الفهرست ، چاپ رضا تجدد، تهران ١٣٥٠ ش ؛
(٣٣) ابن یونس ، الزیج الکبیر الحاکمی ، نسخة خطی کتابخانة لیدن ، ش ١٤٣. or ؛
(٣٤) محمدبن احمد ابوریحان بیرونی ، ترجمة آثارالباقیه ، به قلم اکبر داناسرشت ، تهران ١٣٥٢ ش الف ؛
(٣٥) همو، کتاب القانون المسعودی ، حیدرآباد دکن ١٣٧٣ـ١٣٧٥/ ١٩٥٤ـ١٩٥٦؛
(٣٦) همو، کتاب تحدید نهایات الاماکن لِتصحیح مسافات المساکن ، ترجمة احمد آرام ، تهران ١٣٥٢ ش ب ؛
(٣٧) ایران . مجلس شورای اسلامی . کتابخانه ، موزه و مرکز اسناد، فهرست کتابخانة مجلس شورای اسلامی ، ج ٢٢، تألیف عبدالحسین حائری ، تهران ١٣٧٤ ش ؛
ایران . مجلس شورای ملی . کتابخانه ، فهرست

(٣٨) کتابخانة مجلس شورای ملی ، ج ٢، تألیف یوسف اعتصامی ، تهران ١٣١١ ش ؛
(٣٩) بنوموسی ، کتاب معرفة مساحة الاشکال ، در نصیرالدین طوسی ، مجموع الرسائل ، ج ٢، حیدرآباد دکن ١٣٥٩؛
(٤٠) دارالکتب الظاهریة ، فهرس مخطوطات دارالکتب الظاهریة : علم الهیئة و ملحقاته ، وضعه ابراهیم خوری ، دمشق ١٣٨٩/١٩٦٩؛
(٤١) محمدتقی دانش پژوه ، مداومت در اصول موسیقی ایران : نمونه ای از فهرست آثار دانشمندان ایرانی و اسلامی در غناء و موسیقی ، تهران ١٣٥٥ ش ؛
(٤٢) زندگینامة علمی دانشمندان اسلامی ، ج ١، ترجمة احمد آرام ... ( و دیگران ) ، تهران ١٣٦٥ ش ، ذیل «بنوموسی » (از ج .دباغ )؛
(٤٣) علی بن سهل طبری ، فردوس الحکمة فی الطب ، چاپ محمد زبیر صدیقی ، برلین ١٩٢٨؛
(٤٤) قدری حافظ طوقان ، تراث العرب العلمی فی الریاضیات و الفلک ، بیروت ( تاریخ مقدمه ١٩٦٣ ) ؛
(٤٥) ابوالقاسم قربانی ، «بررسی کتاب هندسة بنوموسی »، آشنایی با ریاضیات ، ج ١ (١٣٦٣ ش )؛
(٤٦) کتابخانة ملی ملک ، فهرست کتابهای خطی کتابخانة ملی ملک ، چاپ ایرج افشار و محمدتقی دانش پژوه ، تهران ١٣٥٢ ش ـ ؛
(٤٧) ادوارد استوارت کندی ، پژوهشی در زیجهای دورة اسلامی ، ترجمة محمد باقری ، تهران ١٣٧٤ ش ؛
(٤٨) کارلو آلفونسو نالینو، تاریخ نجوم اسلامی ، ترجمة احمد آرام ، تهران ١٣٤٩ ش ؛

(٤٩) Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur , Leiden ١٩٤٣-١٩٤٩, Supplementband , ١٩٣٧-١٩٤٢;
(٥٠) Dictionary of scientific biography , ed. Charles Coulston Gillispie, New York ١٩٨١, s.vv. "Fibonacci, Leonardo" (by Kurt Vogel), "Jordanus de Nemore" (by Edward Grant);
(٥١) Encyclopaedia Iranica , s.v. "Banu ¦ Mu ¦ sa ¦ " (by D. Pingree);
(٥٢) Kخniglichen Bibliothek zu Berlin, Verzeichniss der arabischen Handschriften der Kخniglichen Bibliothek zu Berlin , von W. Ahlwardt, Berlin ١٨٨٧-١٨٩٩;
(٥٣) Princeton University. Library, Descriptive catalog of the Garrett Collection of Arabic manuscripts in the Princeton University Library , by Philip K. Hitti, Nabih Amin Faris, and But ¤ rus Ü Abd- AL -Malik, Princeton ١٩٣٨;
(٥٤) Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schrifttums , Leiden ١٩٦٧-١٩٨٤;
(٥٥) Heinrich Suter, Die Mathematiker und Astronomen der Araber und ihre Werke , Leipzig ١٩٠٠.

/ فرید قاسملو /