بَنواَماجور (یا بنوماجور ( یا ابن اَماجور/ ابن ماجور رجوع کنید به قفطی ، ترجمة فارسی ، ص ٣٢٠ ) )، ابوالقاسم عبداللّ'ه (به نوشتة ابن یونس : علی ) بن اماجور (یا ماجور) تُرکی و پسرش ابوالحسن علی ، که هر دو منجم بودند. ابوالقاسم و پسرش اهل هرات بودند و نسب آنها به یکی از ترکان فرغانه به نام اَماجور یا ماجور می رسید. حدس ا. صاییلی (ص ١٠١ـ١٠٣) دایر بر خویشاوندی آنان با خانوادة اماجور، یکی از امیران دمشق (متوفی ٢٦٤)، احتمالاً درست است ؛ و در عین حال با خاستگاه شرقی آنان منافات ندارد. ابوالحسن دست کم شش بار، و ظاهراً در شیراز، بین ٢٦ ربیع الاول ٢٧٢ و اول محرم ٢٩٧، سیارات را رصد کرد (ابن یونس ( نسخة خطی ، ص ١٠٩ ) ، چاپ کوسن دو پرسوال ، ص ١٧٤ـ ١٧٩)؛ سومین رصد در ١٨ شوال ٢٨٨ مشخصاً در شیراز بود، اما زمانهای اولین ، چهارمین و پنجمین آنها هم به تاریخ هجری و هم ایرانی ( = یزدگردی ) بیان شده است . این خانواده ظاهراً هنگامی که ابوالحسن دوباره بین محرم و رجب ٣٠٦ سیارات را رصد کرد و یافته های خود را با محاسبات مبتنی بر جدولهای حَبَش ( حاسب ) و بطلمیوس (همان ، ( نسخة خطی ، ص ٩٧ـ ٩٩ ) ، چاپ کوسن دو پرسوال ، ص ١٢٠ـ١٢٧) مقایسه کرد، در بغداد به سر می برد. در همان سال ٣٠٦ هجری / ٢٨٨ یزدگردی (این دو سال در روزهای دوم ذیقعده تا پایان ذیحجة ٣٠٦ مشترک اند) بنواماجور قلب الاسد را رصد کردند و آهنگ «تقدیم اعتدالین * » را یک درجه در صد سال یافتند (همان ، ( نسخة خطی ، ص ١٠٨ ) ، چاپ کوسن دو پرسوال ، ص ١٦٦ـ ١٦٩). ابوالحسن ، غلامش مُفلِح بن یوسف ، و ابوالقاسم ، همچنین پنج خسوف و دو کسوف را بین ١٢ صفر ٣١١ و ١٤ ذیقعدة ٣٢١، محاسبه و سپس نتایج این محاسبات را با رصد خود این پدیده ها مقایسه کردند (همان ، ( نسخة خطی ، ص ١٠٠ـ١٠٢ ) ، چاپ کوسن دو پرسوال ، ص ١٢٨ـ١٤١). سرانجام ، این سه تن خورشید را رصد کردند و مشخصه های حرکت آن را یافتند، هر چند مقادیری که بنواماجور در زیج بدیع برای این مشخصه ها پذیرفته اند با مقادیری که مفلح اختیار کرده است تفاوت دارد (همان ، ( نسخة خطی ، ص ١٠٣ـ١٠٥ ) ، چاپ کوسن دو پرسوال ، ص ١٥٠ـ١٥٣).

از گزارشهای ابن یونس دربارة رصدهای آنان معلوم می شود که اهتمام بنواماجور بخصوص متوجه تصحیح جدولهای حبش بر پایة داده های نو بوده است و همچنین به بستگی مقادیری که بطلمیوس برای مشخصه های نجومی داده بود با آنچه خود اختیار کرده بودند توجه داشتند. می دانیم که ابوالقاسم شخصاً با ابن آدمی منجم (متوفی ٣٠٨) تماس داشته ، اما هیچ اطلاع دیگری راجع به زندگی شخصی آنان در زندگینامه های دورة اسلامی نیامده است (ابن ندیم ، ص ٢٨٠؛ قفطی ، ص ٢٢٠ـ٢٢١، ٢٣١، ٢٣٤). ولی در این منابع ، فهرستی از آثار منسوب به ابوالقاسم آمده که عبارت است از : کتاب القنّ (؟) که تنها ابن ندیم آن را ذکر کرده است ؛
کتاب الزیج الخالص (کندی ، ص ١٣٥، ش ٧٨)؛
کتاب زادالمسافر ؛
کتاب الزیج المُزَنَّر (همان ، ص ١٣٥، ش ٧٩)؛
کتاب الزیج البدیع (همان ، ص ١٢٥، ش ٨) که تنها زیجی است که ابن یونس مشخصاً از آن نام برده و شاید منشأ همة گزارشهای رصدی باشد که او آورده است ؛
کتاب زیج السندهند (همان ، ص ١٣٥، ش ٩٠) که احتمالاً بازنویسی زیج السندهند ابوجعفر محمدبن موسی خوارزمی است ؛
کتاب زیج مَمَرّات (همان ، ص ١٣٤، ش ٦٧)؛
و کتاب زیج المرّیخ علی التاریخ الفارسی ، که تنها قفطی آن را ذکر کرده است .

هیچیک از این آثار برجا نمانده است ، اما در نسخه های خطی موجود در پاریس ، اثری به نام زیج الطیلَسان منسوب به ابوالقاسم علی بن ماجور موجود است که شاید دارای ( جدولهایی با ) آرایة پلکانی مثلثی شکل باشد. در نسخه های خطی پاریس و لیدن نیز اثری ( منسوب به همو ) به نام جوامع احکام الکسوفات ( کسوفَین ) و قِران الکواکب ( کوکبَین ) وجود دارد. ظاهراً در این اثر به مقارنه ای که در ٦٩٩ رخ داده ، اشاره شده (بروکلمان ، > ذیل < ، ج ١، ص ٣٩٧) اما در واقع ، در آن سال هیچ مقارنة شایان ذکری روی نداده است . اظهارنظر قطعی دربارة میزان اصالت این اثر هنوز ممکن نیست ( کتاب زیج بدیل نیز تنها در ترجمة فارسی تاریخ الحکما به عبداللّ'ه بن اماجور نسبت داده شده است (ص ٣٠٧) ) .

منابع :
(١) ابن ندیم ، کتاب الفهرست ، چاپ فلوگل ، لاپیزیگ ١٨٧١ـ١٨٧٢؛
(٢) ابن یونس ، زیج الکبیر الحاکمی ، نسخة خطی کتابخانة لیدن ، ش ١٤٣. [or ؛
همان ، در

(٣) Caussin de Perceval, "Le livre de la grande table Hakإmite," Notices et extraits des manuscrits , ٧,year ١٢, ١٦-٢٤٠;

(٤) علی بن یوسف قفطی ، تاریخ الحکماء، و هو مختصر الزوزنی المسمی بالمنتخبات الملتقطات من کتاب اخبارالعلماء باخبار الحکماء ، چاپ لیپرت ، لایپزیگ ١٩٠٣؛
(٥) همان : ترجمة فارسی از قرن یازدهم هجری ، چاپ بهین دارائی ، تهران ١٣٤٧ ش ؛

(٦) Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Literatur , Leiden ١٩٤٣-١٩٤٩, Supplementband , ١٩٣٧-١٩٤٢;
(٧) EI ٢ , s.v. "Ibn Ama ¦ dju ¦ r" (by J. Vernet);
(٨) B. R. Goldstein, "A medieval table for reckoning time from solar altitude," Scripta Mathematica , ٢٧, ١٩٦٢, ٦١-٦٦;
(٩) E. S. Kennedy, A survey of Islamic astronomical tables , Philadelphia, ١٩٥٦;

(١٠) A. S ¤ ay â l â , The observatory in Islam , Ankara, ١٩٦٠;
(١١) F. Sezgin, Geschichte des arabischen Schrifttums , Leiden ١٩٥٧-, V, ٢٨٢;
(١٢) H. Suter, Die Mathematiker und Astronomen der Araber und ihre Werke , Leipzig ١٩٠٠, ٤٩-٥٠.

/ د. پینگری ( ایرانیکا ) /