بنکدار ، حاج محمدتقی ، از بازاریان فعال در نهضت مشروطیت و نمایندة چند دورة مجلس . بنکدار که به سفارتی نیز معروف بود، در ١٢٩٥ در تهران زاده شد. پدرش ، محمدحسین ، اصلاً از آران کاشان و بزّاز بود. نخستین حضور او در صحنة سیاسی ایران در آغاز مشروطیت در جریان بستن بازار و تحصّن بازاریان در مسجد شاه تهران برای اعتراض به چوب خوردن تجار به دستور علاءالدوله (چهارده شوال ١٣٢٣) بود که عهده دار تدارک امور بست نشینان گردید (جعفریان ، ص ٣٣٧). این تحصن را عدّه ای برهم زدند و حاج محمدتقی به سبب اعتماد به سخنان امام جمعه ، حاج ابوالقاسم دوم ، از سوی سیدعبدالله بهبهانی * سرزنش شد (همان ، ص ٣٣٨ـ٣٣٩). در شانزده شوال همان سال ، حاج محمدتقی با کمک برادرش ، حاج حسن رزاز، تدارک امور بست نشینان شاه عبدالعظیم را بر عهده گرفت و رهبران تحصن را به سرپیچی از دستورهای امیربهادر، وزیر دربار، که مأمور پایان دادن به تحصن بود تشویق کرد. در این هنگام ، سیدعبدالله بهبهانی او را به تهران بازگرداند تا برای بستن بازار و به شور آوردن مردم تلاش کند (همان ، ص ٣٣٩ـ٣٤١) و در نتیجه در شانزده ذیحجة ١٣٢٣ علما به تهران بازگشتند (صفائی ، ص ١٣٢). اما با رهسپار شدنِ دوبارة رهبران نهضت به قم به قصد عتبات (٢٣ جمادی الاولی ١٣٢٤) بنکدار که از تأمین جانی خود و خانواده اش اطمینان نداشت (چنانکه همسر برادرش را عین الدوله دستگیر کرده بود رجوع کنید به ناظم الاسلام کرمانی ، بخش ١، ج ٣، ص ٥٠٥ ـ ٥٠٩)، بر آن شد که به توصیة سیدعبدالله بهبهانی در یکی از سفارتخانه ها پناه گیرد (جعفریان ، ص ٣٤٤؛ ناظم الاسلام کرمانی ، بخش ١، ج ٣، ص ٥٠٩ ـ ٥١٠ و نیز رجوع کنید به تلگرافهای سیدعبدالله بهبهانی در محیط مافی ، ١٣٦٣ ش ، ج ١، ص ١١٦). بنکدار با کمک برخی وابستگان به سفارت انگلیس ، موافقت سیسیل اسپرینگ رایس ، را برای تحصن در اقامتگاه ییلاقی سفارت در قلهک جلب کرد (جعفریان ، ص ٣٤٦) و در ٢٥ جمادی الاولی ١٣٢٤ همراه هشت تن از کسبه و تجار در سفارت انگلیس بست نشست . در مدتی کمتر از یک روز، صدها نفر از طلاب و کسبه به ایشان پیوستند (دولت آبادی ، ج ٢، ص ٧١؛ تفرشی حسینی ، ص ٢٨؛ ناظم الاسلام کرمانی ، بخش ١، ج ٣، ص ٥١٠) و در تمام مدت تحصن که روزها به طول انجامید و دامنه اش بتدریج گسترده شد حاج محمدتقی و برادرش با نظم و ترتیب تأمین خوراک و وسایل آسایش بست نشینان و ممانعت از فعالیت اخلالگران برای شکستن تحصن را بر عهده داشتند (ناظم الاسلام کرمانی ، بخش ١، ج ٢، ص ٣٤٤؛ مدیر حلاّ ج ، ص ٣١). دربارة منابع مالی بنکدار در تأمین این مخارج سخنان متناقضی گفته اند. برخی ، منابع وی را مشکوک اعلام کرده اند (بهرامی ، ص ٧٩؛
مدیر حلاج ، ص ٢٨؛
دولت آبادی ، ج ٢، ص ٧٢). ملکزاده (ج ٢، ص ٢٥٥؛
و نیز ناظم الاسلام کرمانی ، بخش ١، ج ٣، ص ٥٩١) بازرگانان مشروطه خواه را تأمین کنندة مخارجی که بنکدار وکیل خرج آن بود، می داند. طبق اسناد موجود، بنکدار تدارک بخش قابل ملاحظه ای از مخارج این تحصن را شخصاً برعهده داشت چنانکه تا سالها پس از آن زیرفشار طلبکاران ناگزیر شد که املاک خود را در یزد بفروشد (علوی ، ص ٩٦؛
مرسلوند، ص ١٠٢ـ ١٠٤). تفرشی (ص ٢٦) نیز برادران بنکدار را در ظاهر ( متمول ) و در باطن مقروض و مورد مؤاخذة دیوانیان وصف کرده است . با طولانی شدن تحصن و تعطیلِ گاه به گاه بازار، عین الدوله تجار بزرگ را برای تشویق بنکدار و دیگر رهبران تحصن به ترک سفارت واسطه قرار داد (هاردینگ ، ص ١٩٩؛
صفائی ، ص ١٦٣؛
جعفریان ، ص ٣٤٧). مقامات سفارت نیز آنان را برای ترک سفارت زیرفشار قرار دادند (جعفریان ، ص ٣٤٩ـ٣٥١؛
صفائی ، ص ١٣٩ـ ١٥٨). با برکناری عین الدوله (جمادی الا´خرة ١٣٢٤)

بنکدار و دیگر رهبران تحصن با جانشین او، مشیرالدوله ، دیدار و خواستهای خود را مبنی بر صدور فرمان مشروطیت و استقرار مجلس شورای ملی مطرح کردند (جعفریان ، ص ٣٥٠ـ٣٥٣). در نتیجه ، با امضای فرمان مشروطیت ، و با بازگشت روحانیان در ٢٣ جمادی الا´خره ، تحصن پایان یافت (همان ، ص ٣٥٦؛
صفائی ، ص ١٧٤ـ ١٧٥).

بنکدار در نخستین دورة مجلس شورای ملی از سوی صنف بزار به نمایندگی برگزیده شد (صفائی ، ص ١٨٠). ظاهراً اختصاص عمارت بهارستان به جلسات مجلس شورای ملی نیز از پیشنهادهای بنکدار بوده است (جعفریان ، ص ٣٥٧). او در برگزاری جشنهای نخستین سالگرد مشروطیت با برپا کردن طاق نصرتی روبروی سردر مجلس شرکت جست (محیط مافی ، ١٣٥١ ش ، ص ٧٥). بنکدار در نخستین دوره ، جانب جناح اعتدالی و اکثریت مجلس را داشت (ملکزاده ، ج ٣، ص ٥٠٩). در همین دوره ، در کنار جمعی دیگر، از مؤسسان بانک ملی به شمار می رفت (محیط مافی ، ١٣٦٣ ش ، ج ١، ص ٢٠٣).

بنکدار پس از به توپ بسته شدن مجلس در ٢٣ جمادی الا´خرة ١٣٢٦ در خانة حاجی سقاباشی پناه گرفت ، اما به وضع اهانت باری دستگیر و مجروح شد (تفرشی حسینی ، ص ١١٣ـ١١٤؛
ملکزاده ، ج ٤، ص ٧٩٥) و در قزاقخانه مورد ضرب و شتم قرار گرفت (کسروی ، ص ٦٤٩؛
ملکزاده ، ج ٤، ص ٧٩٥ـ٨٠٠؛
برای تصویر او در میان زنجیرشدگان باغشاه رجوع کنید به کسروی ، ص ٦٦٢). اما در چهارده ذیقعدة ١٣٢٦، مقرر شد که ده تن از بازداشت شدگان باغشاه از جمله بنکدار، با پرداخت مبلغی پول آزاد شوند (روسیه . وزارت خارجه ، ج ٢، ص ٦٤) و وی پس از پنج ماه و نیم اسارت (مستشارالدوله ، مجموعة اول ، ص ٦٥) آزاد شد. بنکدار در ١٣٢٩، در جریان اولتیماتوم روسها، ظاهراً به سبب هواداری از اعتدالیون مورد سوءقصد قرار گرفت و با وجود اصابت چند تیر زنده ماند (رجوع کنید به علوی ، همانجا).

وی در فاصلة ١٣٣٣ تا ١٣٣٥ در کنار اعتدالیون (ملکزاده ، ج ٦، ص ١٣٣٠) در حرکتها و دسته بندیهای سیاسی از جمله تکثیر تکفیرنامه دربارة تقی زاده و تلاش برای به قدرت رساندن سپهسالاراعظم محمدولیخان تنکابنی و دسته بندی در اتحادیه های صنفی فعال بود (مستشارالدوله ، مجموعة سوم ، ص ٧٠، ١٦٤ـ١٦٦، ١٨٣، ٢٠٢، ٢٠٤).

در کودتای ١٢٩٩ ش ، همراه تنی چند از جمله مدرس و فرمانفرما بازداشت شد (مستوفی ، ج ٣، ص ٢١٣؛
مکی ، ج ١، ص ٢٣٧ که متذکر شده است کس دیگری به جای او دستگیر شده بود). در ١٣٠٤ ش ، جزو نمایندگان اولین دورة مجلس مؤسسان بود (ایران . مجلس مؤسسان ، ص ٢٦١، ٢٦٥، ٢٨٣) و در دوره های هفتم ، هشتم (١٣٠٩ـ١٣١١ ش ؛
فرهنگ قهرمانی ، ص ٨٤، ٩٩؛
شجیعی ، ج ٤، ص ٤٩٠) و نهم (١٣١١ـ١٣١٤ ش ؛
فرهنگ قهرمانی ، ص ١١٤) به نمایندگی مجلس برگزیده شد. در اواخر عمر، به سبب اهتمام به کارهای سیاسی ، خانوادة بزرگ او از نظر اقتصادی دچار مشکلاتی شد و خود او نیز با تضییقاتی از سوی حکومت پهلوی روبرو گردید. بنکدار تا هنگام مرگ عضو هیئت مدیرة اتحادیة بازرگانان و پیشه وران تهران

بود ( اطلاعات ، ش ٧٧١٨، ص ٣). وی در روز سه شنبه ٢٤ دی ماه ١٣٣٠ درگذشت (همان ، ش ٧٧١٦، ص ٨). از او نُه فرزند باقی ماند که تنی چند از ایشان به سبب برخی محدودیتها از جمله ممنوعیت خروج از کشور، نام خانوادگیِ «آمیزش » را برگزیدند.

منابع :
(١) علاوه بر مصاحبه های مورخ بهمن ١٣٧٤ با علی بنکدار و اسفند ١٣٧٤ با بهیندخت آمیزش ؛
(٢) اطلاعات ، سال ٢٦، ش ٧٧١٦، ٢٤ دی ١٣٣٠، ش ٧٧١٨، ٢٦ دی ١٣٣٠؛
(٣) ایران . مجلس مؤسسان (١٣٢٣ـ١٣٢٤)، «مذاکرات و تصمیمات اولین دورة مجلس مؤسسان ایران »، سالنامة دنیا ، ش ٢٨ (١٣٥١ ش )؛
(٤) حسنعلی برهان ، «خوشتر آن باشد...»، وحید ، ش ٢١٣ (١ـ ١٥ مرداد ١٣٥٦)؛
(٥) عبدالله بهرامی ، خاطرات عبدالله بهرامی از آخر سلطنت ناصرالدین شاه تا اول کودتا ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٦) احمد تفرشی حسینی ، روزنامة اخبار مشروطیت و انقلاب ایران ، چاپ ایرج افشار، تهران ١٣٥١ ش ؛
(٧) رسول جعفریان ، بررسی و تحقیق در جنبش مشروطیت ایران ، قم ١٣٦٩ ش ؛
(٨) یحیی دولت آبادی ، حیات یحیی ، تهران ١٣٦٢ ش ؛
روسیه . وزارت خارجه ، کتاب نارنجی : گزارش های سیاسی وزارت خارجه روسیة تزاری

(٩) دربارة انقلاب مشروطة ایران ، ج ٢، چاپ احمد بشیری ، تهران ١٣٦٦ ش ؛
(١٠) زهرا شجیعی ، نخبگان سیاسی ایران از انقلاب مشروطیت تا انقلاب اسلامی ، ج ٤: نمایندگان مجلس شورای ملّی ، تهران ١٣٧٢ ش ؛
(١١) ابراهیم صفائی ، نهضت مشروطة ایران بر پایة اسناد وزارت امورخارجه ، تهران ١٣٧٠ ش ؛
(١٢) ابوالحسن علوی ، رجال عصر مشروطیت ، چاپ حبیب یغمائی و ایرج افشار، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(١٣) عطاءالله فرهنگ قهرمانی ، اسامی نمایندگان مجلس شورای ملّی از آغاز مشروطیت تا دورة ٢٤ قانونگذاری و نمایندگان مجلس سنا در هفت دورة تقنینیه از ٢٥٠٨ تا ٢٥٣٦ شاهنشاهی ، تهران ١٣٥٦ ش ؛
(١٤) احمد کسروی ، تاریخ مشروطة ایران ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(١٥) هاشم محیط مافی ، تاریخ انقلاب ایران ، ج ١: مقدمات مشروطیت ، چاپ مجید تفرشی و جواد جان فدا، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(١٦) همو، «جشن سال اول مشروطیت ایران »، خاطرات وحید ، دورة ١٠، ش ٩ و ١٠ (١٥ تیر ـ ١٥ شهریور ١٣٥١)؛
(١٧) حسن مدیر حلاّ ج ، نهضت ایران ، یا، تاریخ مشروطیت ، تهران ( ١٣١٢ ش ) ؛
(١٨) حسن مرسلوند، «پرونده بدهی های حاج محمدتقی بنکدار»، گنجینة اسناد: فصلنامة تحقیقات تاریخی ، سال ١، دفتر ٣ و ٤ (پاییز و زمستان ١٣٧٠)؛
(١٩) مستشارالدوله صادق ، خاطرات و اسناد مستشارالدوله صادق ، چاپ ایرج افشار، تهران ١٣٦١ـ١٣٧٤ ش ؛
(٢٠) عبدالله مستوفی ، شرح زندگانی من ، یا، تاریخ اجتماعی و اداری دورة قاجاریه ، تهران ١٣٦٠ ش ؛
(٢١) حسین مکی ، تاریخ بیست سالة ایران ، تهران ١٣٦٢ـ١٣٦٤ ش ؛
(٢٢) مهدی ملکزاده ، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران ، تهران ١٣٧١ ش ؛
(٢٣) محمدبن علی ناظم الاسلام کرمانی ، تاریخ بیداری ایرانیان ، چاپ علی اکبر سعیدی سیرجانی ، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(٢٤) سر آرتور هاردینگ ، خاطرات سیاسی سر آرتور هاردینگ ، ترجمة جواد شیخ الاسلامی ، تهران ١٣٧٠ ش .

/ افسانه منفرد /