دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٨٨٥
بَنَفشه ، مدرسه ، از مدارس حنبلی بغداد در سدة ششم وهفتم . این مدرسه در اصل خانة نظام الدین ابونصر معروف به ابن جَهیر (متوفی ٥٤٩)، وزیر مقتفی عباسی ، بود که در محلة اَزَج یا باب الازَج ، در ساحل شرقی دجله ، قرار داشت . بنفشه (متوفی ٥٩٨) از کنیزکان مُستضی (حک : ٥٦٦ ـ ٥٧٥)، پس از خرید این خانه آن را به صورت مدرسه درآورد و املاکی بر آن وقف کرد، و ازینرو این محل بنفشه و نیز احتمالاً به دلیل مجاورت با ساحل (= شاطی ء)، شاطئیّه ، نامیده شد. ادارة مدرسه را ابتدا ابوجعفربن صباغ برعهده گرفت ، اما کمی بعد بنفشه تدریس و تولیت مدرسه را به ابوالفرج عبدالرحمان بن جوزی (متوفی ٥٩٧) مورخ و فقیه حنبلی سپرد (ابن جوزی ، ج ١٠، ص ٢٥٢ـ٢٥٣). به نوشتة ابن جوزی در ذکر وقایع ٥٧٠، در ٢٥ شعبان ، «وقفنامة مدرسه در حضور قاضی القضات و حاجب و سایر مقامات دستگاه خلافت ، خوانده شد و خلعت تدریس بر من پوشاندند و من در حضور فقها و حدود پنجاه هزار تن از اهالی بغداد به تدریس برخاستم » (همانجا؛ سبط ابن جوزی ، ج ٨، ص ٣٢٦). در رمضان سال بعد، متن وقفنامة بانی مدرسه ، متضمّن اختصاص آن به پیروان مذهب احمدبن حنبل و واگذاری امر تدریس به ابن جوزی ، بر دیوار آجری مدرسه نوشته شد (ابن جوزی ، ج ١٠، ص ٢٥٨). ابن جوزی تا ٥٩٠ که به دستور ابن القصّاب وزیر دستگیر و تبعید شد، عهده دار ادارة مدرسة بنفشه بوده است (سبط ابن جوزی ، ج ٨، ص ٤٣٨ـ ٤٣٩). دیگر مدرسان بنفشه عبارت بودند از: قاضی القضات عمادالدین ابوصالح نصربن عبدالقادر جیلی حنبلی (متوفی ٦٣٣) که در مدرسة جدّش شیخ عبدالقادر نیز تدریس می کرد (ابن فوطی ، جزء ٤، قسم ٢، ص ٨٧٣ ـ ٨٧٤)؛ و تاج الدین عبدالکریم بن محیی الدین ابن جوزی ، که علاوه بر تدریس ، حسبة بغداد را نیز بر عهده داشت . در ٦٥٦، سپاهیان مغول او را، که کمتر از بیست سال داشت ، همراه پدرش به قتل رساندند (معروف ، ج ١، ص ١٤٩). از وضع این مدرسه پس از حملة مغول اطلاعی در دست نیست .
منابع :
(١) ابن جوزی ، المنتظم فی تاریخ الملوک والامم ، حیدرآباد دکن ١٣٥٧ـ١٣٥٩؛
(٢) ابن فُوَطی ، تلخیص مجمع الا´داب فی معجم الالقاب ، جزء ٤، قسم ٢، چاپ مصطفی جواد، دمشق ١٩٦٣؛
(٣) سبط ابن جوزی ، مرآة الزمان فی تاریخ الاعیان ، ج ٨ ، حیدرآباد دکن ١٣٧٠/ ١٩٥١؛
(٤) ناجی معروف ، تاریخ علماء المستنصریّة ، بغداد ١٣٨٤/١٩٦٥.
/ نورالله کسائی /