بندة تبریزی ، میرزامحمد رضی ، متخلص به بنده ، ادیب ، شاعر، مورخ و خوشنویس اوایل عصر قاجاریه . از اشراف زادگان آذربایجان (اختر، ج ١، ص ٣٣؛ هلاکو قاجار، ص ٢٩؛ بسمل شیرازی ، ص ٦٠٦) و پدرش ، میرزا محمد شفیع ، مدتی وزیر آذربایجان و مستوفی نادرشاه افشار (حک : ١١٤٨ـ١١٦٠) بود (مفتون دنبلی ، ج ١، ص ٦٣؛ محمود میرزا قاجار، ج ٢، ص ٦٥٨؛ دیوان بیگی ، ج ١، ص ٢٥٧؛ نادرمیرزا قاجار، ص ٣٣٥). از سرگذشت وی در کودکی و جوانی اطلاعی در دست نیست . میرزا رضی پس از درگذشت پدر، به دربار کریم خان زند (متوفی ١١٩٣) روی آورد و به منصب استیفا رسید (نادر میرزا قاجار، همانجا)؛ سپس در آغاز تأسیس دولت قاجار، به این خاندان پیوست و مستوفی و صاحب دیوان رسائل گشت (محمود میرزا قاجار؛ مفتون دنبلی ؛ بسمل شیرازی ، همانجاها؛ هدایت ، ١٣٣٩ ش ، ج ١٠، ص ١١٨؛ نادر میرزا قاجار، همانجا). وی در دربار فتحعلی شاه قاجار (حک : ١٢١١ـ١٢٥٠) چندان قدر و اعتبار یافت که از مستوفیان و منشیان خاص وی گردید (اختر؛ مفتون دنبلی ؛ محمود میرزا قاجار؛ بسمل شیرازی ؛ هدایت ، ١٣٣٩ ش ، همانجاها). میرزا رضی همچنین تنظیم و نگارش رسایل ، نامه ها، احکام و فرمانها را به زبانهای عربی ، ترکی و جغتایی به عهده گرفت (نادرمیرزا قاجار، همانجا). معروف است که از جانب فتحعلی شاه خنجری مرصّع بدو اعطا شده بود که آن را هنگام سلام شاه به کمر می زد و به حضور می رسید (هدایت ، ١٣٣٦ـ ١٣٤٠ ش ، ج ٤، ص ١٧٨؛ دیوان بیگی ، ج ١، ص ٢٥٨؛ نادرمیرزا قاجار، ص ٣٣٥ـ٣٣٦). وی به گفتة دیوان بیگی (همانجا) در ١٢٢٢، و به گواهی غالب منابع در ١٢٢٣ درگذشت (اختر؛
محمودمیرزا قاجار، همانجاها؛
مفتون دنبلی ، ج ١، ص ٦٥). رضاقلی خان هدایت مرگ او را در ١٢٤٣ دانسته است که درست نیست (١٣٣٩ ش ، ج ١٠، ص ١١٩). پیکر او را به دستور فتحعلی شاه در نجف اشرف به خاک سپردند (اختر؛
محمود میرزا قاجار، همانجاها؛
مفتون دنبلی ، ج ١، ص ٦٥ـ٦٦؛
بسمل شیرازی ، ص ٦٠٧). بندة تبریزی را مردی زودرنج و کم حوصله دانسته اند. در بعضی منابع همچنین به باریک بینی و وسواس بیش از حد او اشاره شده است (اختر، همانجا؛
مفتون دنبلی ، ج ١، ص ٦٤ـ٦٥؛
هدایت ، ١٣٣٦ـ١٣٤٠ ش ، ج ٤، ص ١٧٨).

در میان آثار میرزا رضی ، منشآت و رسایلی به چشم می خورد (برای نمونه رجوع کنید به فرهادمیرزا قاجار، ص ٢٦ـ٣٦) که به اقتضای مشاغل دیوانی ، از تکلفات سبک منشیانة درباری برکنار نمانده است . اشعار رضی اندک است و گاه به فرمان شاه برای او مدیحه می سرود (اختر، همانجا؛
مفتون دنبلی ، ج ١، ص ٦٦).

وی علاوه بر فارسی ، گاهی به ترکی و عربی نیز شعر می سرود (مفتون دنبلی ، ج ١، ص ٦٤؛
هدایت ، ١٣٣٩ش ، ج ١٠، ص ١١٨). قصایدش ، همچون قصاید دیگر شاعران دوران بازگشت ادبی * ، به تقلید از قصاید سبک خراسانی است (برای نمونه رجوع کنید به اختر، ج ١، ص ٣٣ـ٣٧؛
بسمل شیرازی ، ص ٦٠٧ـ ٦٠٨).

وی همچنین خوشنویسی چیره دست بود و نستعلیق و شکسته را بسیار خوش و ممتاز می نوشت و مردم زمانش طالب خط خوش او بودند (اختر، ج ١، ص ٣٣؛
محمود میرزا قاجار؛
مفتون دنبلی ، همانجاها؛
بسمل شیرازی ، ص ٦٠٦ـ٦٠٧).

آثار خطی او عبارت است از : ١) زینة التواریخ ، تاریخ عمومی مشرق زمین خاصه ایران از آغاز آفرینش آدم تا ( بخشی از ) دولت فتحعلی شاه قاجار که به دستور و به نام وی در حدود سالهای ١٢١٨ تا ١٢٢١ نوشته شده است . این کتاب مشتمل است بر اخبار و آثار انبیا و ائمه علیهم السلام ، حکما، عرفا، علما، شعرا و سلاطین ، و یک آغاز و یک انجام و دو پیرایه شامل چند وجه و گونه (بسمل شیرازی ، ص ٦٠٦؛
ریو، ج ١، ص ١٣٥ـ ١٣٦). محمدرضی به رسم تاریخ نگاران زمان خویش ، تصنّع را که معیار فصاحت و بلاغت آن روزگار بود در این

اثر به کار گرفته است (رجوع کنید به بسمل شیرازی ؛
هدایت ، ١٣٣٩ ش ، همانجاها؛
اعتضادالسلطنه ، ص ٢٤٧). به گفتة هدایت (همانجا)، در بین مردم چنین مشهور بوده که این کتاب از عبدالکریم منشی اشتهاردی است (برای آگاهی از نسخ آن رجوع کنید به منزوی ، ج ٦، ص ٤١٧٥ـ٤١٧٦، قس استوری ، ج ٢، ص ٦٦٦ـ٦٦٧)؛
٢) حوادث نامه یا تاریخ فتوحات یا روزنامه ناپلئون یا تاریخ ناپلئون ، دربارة وقایع جنگ ناپلئون با اتریش و روسیه (١٢٢٠/ ١٨٠٥). ناپلئون نسخه ای از ترجمة ترکی این کتاب را به عباس میرزا تقدیم کرد و میرزا رضی آن را به فارسی برگرداند (برای نسخه های آن رجوع کنید به دانشگاه تهران . کتابخانة مرکزی ، ج ٩، ص ١٤٥٠ـ١٤٥١، ج ١٦، ص ٤١؛
استوری ، ج ٢، ص ٦٦٥ـ ٦٦٦؛
کتابخانة ملی ایران ، ج ١، ص ٦٨ـ٦٩)؛
٣) رسالة عشق و روح یا حسن و دل ، از منشآت ادبی و عرفانی میرزا رضی است که در قالب حکایت و افسانه ، به نثر مصنوع و به زبانی شیوا نوشته شده است . میرزا رضی این رساله را به خواهش یکی از دوستانش ، میرزا یحیی ، به پایان رساند. نسخة آن به شمارة ٣٦١٣ در کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران ، محفوظ است (ج ١٢، ص ٢٦١٦ـ٢٦١٧؛
قس منزوی ، ج ٢، بخش ١، ص ١٢٨٣)؛
٤) نامه های میرزا رضی ، یکی از نامه های معروف او نامة مفصلی است که از قول فتحعلی شاه به ناپلئون نوشته است و تمامی آن در کتاب زنبیل فرهادمیرزا معتمدالدوله آمده است (ص ٢٦ـ٣٢)؛
٥) ترجمة خطبة بی نقطه و خطبة بی الف حضرت علی علیه السلام (بسمل شیرازی ، همانجا).

منابع :
(١) احمدبن فرامرز اختر، تذکرة اختر ، ج ١، چاپ عبدالرسول خیّامپور، تبریز ١٣٤٣ ش ؛
(٢) چارلز آمبروز استوری ، ادبیات فارسی بر مبنای تألیف استوری ، ترجمة یو. ا. برگل ( به روسی ) ، مترجمان یحیی آرین پور، سیروس ایزدی ، و کریم کشاورز، چاپ احمد منزوی ، تهران ١٣٦٢ ش ـ ؛
(٣) علیقلی اعتضادالسلطنه ، اکسیرالتواریخ ، چاپ جمشید کیانفر، تهران ١٣٧٠ ش ؛
(٤) علی اکبربن آقاعلی بسمل شیرازی ، تذکرة دلگشا ، چاپ منصور رستگار فسائی ، شیراز ١٣٧١ ش ؛
(٥) دانشگاه تهران . کتابخانة مرکزی ، فهرست نسخه های خطی کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران ، نگارش محمدتقی دانش پژوه ، تهران ، ج ٩، ١٢، ١٣٤٠ ش ، ج ١٦، ١٣٥٧ ش ؛
(٦) احمدعلی دیوان بیگی ، حدیقة الشعراء ، چاپ عبدالحسین نوائی ، تهران ١٣٦٤ـ١٣٦٦ ش ؛
(٧) فرهاد میرزا قاجار، زنبیل ، چاپ محمد رمضانی ، تهران ١٣٦٧ ش ؛
(٨) کتابخانة ملّی ایران ، فهرست نسخ خطی کتابخانة ملی ایران ، ج ١، گردآوری عبدالله انوار، تهران ١٣٦٥ ش ؛
(٩) محمود میرزا قاجار، سفینة المحمود ، ج ٢، چاپ عبدالرسول خیّامپور، تبریز ١٣٤٦ ش ؛
(١٠) عبدالرزاق نجفقلی مفتون دنبلی ، تذکرة نگارستان دارا ، ج ١، چاپ عبدالرسول خیّامپور، تبریز ١٣٤٢ ش ؛
(١١) احمد منزوی ، فهرست نسخه های خطی فارسی ، تهران ١٣٤٨ـ ١٣٥٣ ش ؛
(١٢) نادر میرزا قاجار، تاریخ و جغرافی دارالسلطنة تبریز ، چاپ غلامرضا طباطبائی مجد، تبریز ١٣٧٣ ش ؛
(١٣) رضاقلی بن محمد هادی هدایت ، مجمع الفصحا ، چاپ مظاهر مصفا، تهران ١٣٣٦ـ١٣٤٠ ش ؛
(١٤) همو، ملحقات تاریخ روضة الصفای ناصری ، در میرخواند، تاریخ روضة الصفا ، ج ٨ ـ١٠، تهران ١٣٣٩ ش ؛
(١٥) هلاکو قاجار، مصطبة خراب ، چاپ عبدالرسول خیامپور، تبریز ١٣٤٤ ش ؛

(١٦) Charles Rieu, Catalogue of the Persian manuscripts in the British Museum , Oxford ١٩٦٦.

/ لیلا پژوهنده /