بندر لنگه ، شهرستان و شهری در استان هرمزگان .

١) شهرستان بندرلنگه (جمعیت طبـق سرشمـاری ١٣٧٥ ش ، ٩٣٠ ، ١٥٦تن )، در مغرب استان هرمزگان ، در ساحل خلیج فارس واقع ، و مشتمل است بر بخشهای مرکزی ، بَستَک (کمابیش مطابق با نواحی بستک و جهانگیریه )، شیبکوه * ، کیش * و گاوبندی و شهرهای کُنگ * در حدود پنج کیلومتری شمال شرقی شهر، بَستک ، بندر چارَک در حدود ٧٢ کیلومتری مغرب بندر لنگه ، گاوبندی و کیش . از شمال به شهرستان لار (لارستان )، از شمال غربی به شهرستان کنگان (استان بوشهر)، از جنوب به خلیج فارس ، و از مشرق به شهرستان بندرعباس محدود است .

کوههای مهرگان در شمال شهرِ بندرلنگه ، و ایلچی و شب (شو، ارتفاع بلندترین قله : ٦٨١ ، ٢ متر) در شمال شرقی شهرستان واقع است . رود مهران ، که از کوههای لامَردِ فارس سرچشمه می گیرد، به نام رود شور در آن جریان دارد، و به خلیج فارس می ریزد. رود مَقام (یا خور) در بخش شیبکوه با جهت شرقی ـ غربی جریان دارد و به خلیج فارس می ریزد. در حدود پانزده کیلومتری شمال شرقی بندرلنگه ، شوره زار مهرگان قرار گرفته که به سوی مغرب امتداد دارد و هنگام بارندگی به صورت باتلاق درمی آید. در شهرستان بندرلنگه ، بویژه در شهرِ بندرلنگه ، بادهایی می وزد که سهیلی و قوس نامیده می شود. محصولات عمدة این شهرستان ، گندم و جو و تره بار است . از جمله صنایع دستی آنجا، پوشاک محلی است .

ازگیا درختان کُنار (سدر)، کهور، گز، بادام کوهی ، بنه ، آویشن و گل خار در قسمتهای شمالی آن یافت می شود. از چراگاه تنکِ آن برای پرورش دام استفاده می کنند.

از زیا شغال ، روباه ، خرگوش ، گراز، کفتار، پلنگ ، آهو، سمور، قوچ ، میش ، کَلْ و بز، و از پرندگان ، کبک و تیهو و قرقاول و پرندگان دریایی دارد.

مردم عمدتاً شیعة اثناعشری ، و عده ای هم سُنّیِ شافعی اند. شغل عده ای از اهالی ، صید انواع آبزیان ، بویژه ماهی و میگو، و دادوستد و دریانوردی است .

از جمله آثار باستانی آنجاست : مسجد قدیمی دهکدة دژگان ، در حدود ٧٥ کیلومتری شمال شرقی بندرلنگه ؛ برج مدوّر داخل دریا در مغرب بندر کنگ ، واقع در شصت متری از ساحل دریا که ظاهراً قدمت نهصدساله دارد؛ و ویرانه های قلعة پرتغالیها در ٤٥ متری مغرب برج مدوّر (سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران ، ج ١٢٩، ص ٧ـ٨).

بندر لنگه طبق تقسیمات کشوری در ١٣١٦ ش ، به نام لنگه به صورت بخش (و دهستان حومه ) و قصبه و بندر (مرکز بخش و دهستان ) در شهرستان لار تشکیل شد. در سرشماری سال ١٣٧٥ ش از کل جمعیت شهرستان بندر لنگه ، حدود ٣٣% شهرنشین و بقیه روستانشین بوده اند.

٢) شهرِ بندر لنگه (طبق سرشماری ١٣٧٥ ش ، جمعیت ٠٧٣ ، ٢١ تن )، از بندرهای جنوب ایران در خلیج فارس ، در شهرستان بندرلنگه ، در ارتفاع حدود دوازده متری از سطح دریا. این شهر درحدود ٢٦٠ کیلومتری جنوب غربی بندرعباس (مرکز استان )، به طول حدود دو کیلومتر، به شکل نیم دایره در میان نخلستانهای گسترده واقع است .

نزدیک کرانه های این شهر، تخته سنگهای زیرآبی به موازات ساحل وجود دارد که به هنگام آرامش دریا و در مواقع مدّ در قسمت شرقی بندر می توان در ساحل پیاده شد (سلطانی بهبهانی ، ص ١٣٨؛ بایندر، ص ٤٩). حداکثر دمای آن گاهی به ْ٤٨، و حداقل دمای آن گاهی به ْ١٠ می رسد. میانگین بارش سالانة آن حدود ١٨٠ میلیمتر است .

بندر لنگه یکی از بندرهای زیبای جنوب ایران است . از آثار تاریخی آنجاست : شبستان و منار مسجدِ علی در ویرانه های شهر قدیمی ؛ زیارتگاه تَل خِضر یا خواجه خضر در حدود نُه کیلومتری شمال شرقی بندرلنگه ، در محلی به نام بَردغون / بردغان ؛ قلعة لَشْتان که ظاهراً در ٩٠٤ با سنگ و ساروج در حومة بندر لنگه ساخته شده ؛ مناره ای به نام موسی بن حاجی محمدبن عباس به ارتفاع و قطر سه متر، با کاشیکاری که در ١٣٠٦ ساخته شده است ؛ و آب انبارهای قدیمی سرپوشیده با سقف گنبدی در شهر که هنوز از آن استفاده می شود (سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران ، ج ١٢٩، ص ٨ـ١٠؛ سلطانی بهبهانی ، همانجا).

بندر لنگه به لحاظ داشتن لنگرگاه مناسب ، با بندرهای داخلی و خارجی سواحل خلیج فارس مناسبات بازرگانی دارد و با راه اصلی به طول حدود ١٠٥ کیلومتر با بندرخمیر * در شمال شرقی و با راه اصلی به طول ٨٥ کیلومتر با بندر چارک و با بستک در شمال غربی پیوندهای اقتصادی دارد. در گذشته ، جادة قدیمی لار ـ بندر خمیر از بستک و لنگه می گذشت . فرودگاه بندر لنگه در پنج کیلومتری جنوب غربی شهر واقع است . لَنج سازی این بندر در منطقة خلیج فارس مشهور است .

پیشینه . بندر لنگه یا لنگه از آبادیهای قدیمی نیست . نام آن (لنگه ) از دورة قاجاریه یا اندکی پیش از آن در کتابها دیده می شود. در بیستم ربیع الثانی ١٢٧٢ یک فروند کشتی جنگی انگلیسی به بندر لنگه حمله کرد و آنجا را به گلوله بست . مصطفی قلیخان میرپنجه قراگوزلو پس از دفاع کوتاه مدتی عقب نشست (هدایت ، ج ١٠، ص ٧٣٠). در ١٣٠٩، لُرد کُرزُن لنگه را از زیباترین و جالبترین بندرهای خلیج فارس و عمده ترین بندر ولایت لارستان می داند و می افزاید که از دیرباز با بحرین و سواحل عربستان داد و ستد داشته است و جمعیت آن را ده هزار تن تخمین زده که ایرانی و عرب و افریقایی بوده اند (ج ٢، ص ٤٩٠ـ٤٩٢). عربها از قَواسم * / جَواسم بوده اند که اصل آنان در رأس الخیمه ساکن بودند. شهر از دو قسمت تشکیل شده بوده است : قسمت ساحلی با بازار سقف دار؛ و مساکنی که در سوی دیگر نخلستانها در قسمت داخلی واقع بوده ، و در سال فقط دو تا سه هفته باران داشته است . حکومت لنگه و جزایر پیرامون آن ، چندنسل با شیخ قبیلة قواسم و نایب الحکومة ایران بوده است (همان ، ج ٢، ص ٤٩٢).

در اواخر قرن نوزدهم ، به نوشتة سر پِرسی سایکس ، بسیاری از اهالی بندر لنگه به ساختن کشتیهای کوچک (لنج ) اشتغال داشتند که چوب آن از افریقا وارد می شد (ص ١٢٠). به نوشتة فسائی ، طی سالهای ١٣٠٠ تا ١٣١١، بندر لنگه بیشتر از دو هزار خانه داشت و از همة بندرهای خلیج فارس بزرگتر و آبادتر بود (ص ١٥٢٢).

در اواخر دورة زندیه ، شیخ صالح از رأس الخیمه با هزار خانوار به بندر لنگه رفت و کلانتری آن ناحیه را از ضابط ناحیة جهانگیریه گرفت (همانجا). در ١٣١٥ـ١٣١٦/ ١٨٩٨ با دستگیری و خلع یکی از شیوخ جواسم ، فرزند او شیخ محمد طغیان نمود که یکی از امرای محلی او را سرکوب کرد (سایکس ، همانجا).

در ١٣١٨/١٩٠٠ سفاینِ شرکت کشتیرانی بریتانیا، هفته ای یک بار کالاهای انگلیسی را در بوشهر و بندرلنگه و بندرعباس تخلیه می کردند (همان ، ص ٤٤٣). به نوشتة سدیدالسلطنه ، در ١٣٣٠ هنگام تدوین کتاب او، جادة قدیمی بندر لنگه ـ لار نُه منزل بود که در طول راه «سیورسات نایاب » بود، اما آب مشروب وجود داشت (ص ٧٠٧). در ١٣١٠ ش ، بندر لنگه از نواحی عباسی ، بوده است . جمعیت آن (بندر لنگه ) به ٠٠٠ ، ١٦ تن می رسید، محل تجارت مروارید بود و ٢٠٠ ، ٢ خانوار و یازده قریه داشت (کیهان ، ج ٢، ص ٤٨٣). به نوشتة لوریمر، لنگه تنها شهر ساحلی بوده که عمدتاً متکی به تجارت خارجی بوده است (ج ٨، ص ١٠٨٩).

منابع :
(١) ایران . وزارت راه و ترابری ، دفترچة مسافات راههای کشور ، تهران ?( ١٣٦٦ ش ) ؛
(٢) ایران . وزارت کشور، قانون تقسیمات کشور و وظایف فرمانداران و بخشداران ، مصوب ١٦ آبانماه ١٣١٦ ، تهران ( بی تا. ) ؛
(٣) ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی و اجتماعی . دفتر تقسیمات کشوری ، سازمان تقسیمات کشوری جمهوری اسلامی ایران ، تهران ١٣٧٧ ش ؛
(٤) غلامعلی بایندر، خلیج فارس ، خرمشهر ١٣١٧ ش ؛
(٥) حسینعلی رزم آرا، فرهنگ جغرافیائی ایران ( آبادیها )، ج ٧ : استان هفتم ( فارس )، تهران ١٣٥٥ ش ؛
(٦) سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران ، فرهنگ جغرافیائی آبادیهای کشور جمهوری اسلامی ایران ، ج ١٢٩: بندر لنگه ، تهران ١٣٦٨ ش ؛
(٧) سر پرسی مولزورث سایکس ، سفرنامة ژنرال سر پرسی سایکس ، ترجمة حسین سعادت نوری ، تهران ١٣٣٦ ش ؛
(٨) محمدعلی بن احمد سدیدالسلطنه ، بندرعباس و خلیج فارس = اعلام الناس فی احوال بندرعباس ، چاپ احمد اقتداری و علی ستایش ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٩) سلطانعلی سلطانی بهبهانی ، «بنادر ایران در خلیج فارس »، در خلیج فارس ، ج ١، ( تهران : ادارة کل انتشارات رادیو، ١٣٤٢ ش ) ؛
(١٠) حسن بن حسن فسائی ، فارسنامة ناصری ، چاپ منصور رستگار فسائی ، تهران ١٣٦٧ ش ؛
(١١) جرج ناتانیل کرزن ، ایران و قضیة ایران ، ترجمة غ . وحید مازندرانی ، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(١٢) مسعود کیهان ، جغرافیای مفصّل ایران ، تهران ١٣١٠ـ١٣١١ ش ؛
(١٣) مرکز آمار ایران ، سرشماری عمومی نفوس و مسکن ١٣٧٥: نتایج تفصیلی کل کشور ، تهران ١٣٧٦ ش ؛
(١٤) رضاقلی بن محمد هادی هدایت ، ملحقات تاریخ روضة الصفای ناصری ، در میرخواند، تاریخ روضة الصفا ، ج ٨ـ١٠، تهران ١٣٣٩ ش ؛

(١٥) J. G. Lorimer, Gazetteer of the Persian Gulf, Oman and Central Arabia , Buckinghamshire ١٩٨٦.

/ خسرو خسروی /