بندر جاسک ، (جمعیت طبق سرشماری نفوس و مسکن ١٣٧٥ ش ، ٠٦٧ ، ٩ تن )، مرکز شهرستان جاسک در استان هرمزگان ، در انتهای شبه جزیرة جاسک به نام رأس الجاسک . در ارتفاع چهارمتری از سطح دریا قرار دارد (سازمان هواشناسی کشور، ص ١٤٢). نام آن در منابع جاشک ، چاسک و چاشک ضبط شده است ( راهنمای مفصل ایران ، ج ٢٢، ص ١٦٥). جاسک نو در انتهای خشکی در ساحل شمالی دریای عمان ، میان دو خلیج کوچک قرار دارد (ایران . وزارت کشور، ج ٢، ص ٤١٦). گاهی حداکثر مطلق دمای آن (در تیرماه ) به ْ٤٢ و حداقل مطلق آن به ْ١٠، و گاهی میانگین بارندگی سالانه آن به ٤٢ میلیمتر می رسد (سازمان هواشناسی کشور، همانجا). هوای آن گرم و مرطوب است (ایران . وزارت کشور، ج ٢، ص ٤١٥). بندر جاسک در حدود ٣٢٨ کیلومتری جنوب شرقی بندرعباس قرار گرفته (ایران . وزارت راه و ترابری ، ١٣٦٦ ش ، ص ١٠٠) و دارای فرودگاه است (فتحی ، ص ٥٦). این بندر با راه اصلی با شهر میناب ، و با جاده های خاکی یا دیگر آبادیها و از طریق دریا با بنادر عباس ، لنگه ، کنارک و چابهار ارتباط دارد.

این بندر قدیمترین و اولین نقطه از سواحل شرقی ایران است که در اوایل قرن یازدهم / هفدهم برای گسترش بازرگانی به انگلیسیها واگذار شد (رائین ، ج ٢، ص ٦٧٧).

تأسیسات این بندر را در حدود ١٢٠ سال پیش ، انگلیسیها، بنا کرده اند که محلیها به آن «بَنگِلان » می گویند (رجوع کنید به فتحی ، ص ٥٥؛
سدیدالسلطنه ، ١٣٦٣ ش ، ص ٨٠). در ١٣٦٤ ش ، از تأسیسات جدید بندر جاسک به طور آزمایشی بهره برداری شد ( راهنمای مفصل ایران ، ج ٢٢، ص ١٧٣).

شبه جزیره ای در جنوب شهرستان جاسک در دریای عمان قرار گرفته که خلیج شرقی و غربی جاسک را از یکدیگر جدا می کند (لوریمر، ج ٧، ص ٩١٥). این شبه جزیره را خور (خلیجک )هایی با زبانه های متعدد، از کرانة مقابل بریده است و هنگام طغیان آب ، این خورها گاهی پیوستگی شبه جزیره را با اراضی عقب قطع می کند و جاسک به شکل جزیره درمی آید. طول شبه جزیره ٥٠٠ ، ٣ متر و عرض باریکترین نقاط آن نهصد متر است (رزم آرا، ص ٨٦). سواحل دریا صخره ای و در بعضی نقاط رسی است ( جغرافیای کامل ایران ، ج ٢، ص ١٢٥٠). ارتفاعات بَشاگِرد * و بیابان (رشته ارتفاعات کرانه ) به طول سه تا چهار کیلومتر در شمال شبه جزیره امتداد دارد و در دامنة این ارتفاعات ، به طرف خلیج جاسک چند نخلستان دیده می شود. تپه هایی به ارتفاع چهار تا شش متر در شمال این شبه جزیره واقع است (رزم آرا، ص ٨٧). انتهای شبه جزیره جاسک ، جاشک / جاسک سر نامیده می شود. در انتهای آن مقبره ای است به نام شیخ سعید هندی که حدود ٥ر٤ متر بالاتر از سطح دریاست و زیارتگاه اهالی محسوب می شد و در گذشته از مراکز تلگراف بریتانیا بوده است (لوریمر، همانجا).

پیشینه . از بندر جاسک پیش از اسلام اطلاعی در درست نیست ، در ٣٢٦ـ ٣٢٥ ق م ، نئارخ /نئارک ، فرمانده نیروی دریایی یونان ، در سفر خود از دریای عمان به خلیج فارس ، از آبادی «بادیس » (ناحیه ای که احتمالاً جاسک در آنجا یا نزدیک آن بنا شده ) گذر کرده و نوشته است که اهالی آنجا خانه های خود را از استخوان نهنگ می ساختند و خوراک آنها ماهی بود (مستوفی ، ص ٥١ ـ٥٢؛
اعتمادالسلطنه ، ص ٨٢؛
حکیم ، ص ٨١٩). در سدة اول ، اجداد پارسیان با ناوگانی مرکب از هفت کشتی پارویی ، از جاسک به سوی هند رفتند و در ساحل گجرات ، بندری در هند، پیاده شدند (هادی حسن ، ص ١٦٨). از آن تاریخ تا قرن هفتم اطلاعی از جاسک در دست نیست . به نوشتة یاقوت حموی در قرن هفتم ، جاشک ( یا جاسک ) «جزیره ای بین کیش و عمان است » که احتمالاً او آنجا را با جزیرة لارک در تنگة هرمز یکی دانسته است (ج ٢، ص ٩). قزوینی نیز از آن نام می برد (ص ١١٥). جاسک ( یا حاسک ) نیز که ابن بطوطه در قرن هشتم در سفرنامة خود از آن نام برده ، غیر از جاسک ایران ، و جاسک عمان است (ج ١، ص ٣٢٣؛
سدید السلطنه ، ١٣٧٠ ش ، ص ٢٣، پانویس ١٣ م ). در سالهای ٧٦٠ـ٧٦٧، نواحی مکران ( جاسک ) ، کیج و بلوچستان ، همه خراجگزار حکومت آل مظفر و شاه شجاع بودند (ستوده ، ج ١، ص ٢١٤). ظاهراً پس از انقراض حکومت آل مظفر، حکام سلسلة ملوک هرمز، گاهی به استقلال و گاهی تحت تبعیت امرای فارس و کرمان و در اواخر با حمایت سلاطین پرتغال و اسپانیا بر جزایر و سواحل خلیج فارس و دریای عمان ، از جمله جاسک ، حکومت می کردند (رائین ، ج ٢، ص ٦٠٠). در ١٠٢٤، کمپانی هندشرقی موفق شد که با ایران مناسبات تجاری برقرار کند و بندرجاسک را با اجازة شاه عباس اول صفوی (حک : ٩٩٦ـ ١٠٣٨) مرکز تجاری سازد (ستوده ، ج ٢، ص ١٢٨). در ١٠٢٥، اولین کشتی انگلیسی با کالای بسیار از سوراتِ هند به جاسک آمد (ویلسون ، ص ١٥٧؛
اسناد و مکاتبات سیاسی ایران ، ص ٦١). در ١٠٢٧، شاه عباس انحصار تجارت ابریشم ایران را به کمپانی هندشرقی واگذار کرد (جناب ، ص ١٢، فلسفی ، ج ٤، ص ٢٦٥). در ١٠٢٨، این کمپانی تجارتخانه ای در بندرجاسک دایر کرد (رایت ، ج ٢، ص ٣؛
ویلسون ، ص ١٥٨) و سال بعد کارخانه و قلعه ای در جاسک احداث شد (کرزن ، ج ٢، ص ٥١٤، ٦٥٢). در ١٠٣١، امامقلی خان ، والی فارس ، محمود شاه ، آخرین پادشاه ملوک هرمز را نابود کرد و بدین ترتیب حکومت آنها از میان رفت (رائین ، ج ٢، ص ٥٩٩ ـ ٦٠٠؛
فلسفی ، ج ٢، ص ٩٨). در همین سال ، به دنبال این فتوحات و بعداز شکست پرتغالیها از قوای انگلیس در نزدیکی جاسک ، کم کم قدرت پرتغالیها بعد از ١١٩ سال تسلط بر سواحل خلیج فارس و دریای عمان رو به ضعف نهاد (اقبال آشتیانی ، ص ١٠٣). در ١٠٣٢، انگلیسیها به جای هرمز، جاسک را بندر تجاری خود ساختند (ویلسون ، ص ١٧١). در زمان ناصرالدین شاه (حک : ١٢٦٤ـ١٣١٣) بندرجاسک جزو بیابان * (ناحیه ای در کنار تنگة شرقی هرمز) شمرده می شد (نظام السلطنه مافی ، ج ١، ص ١٦٨). در ١٢٧٩، انگلیسیها در جاسک دفتر پستی دایر کردند (محبوبی اردکانی ، ج ٢، ص ٢٦٦ـ٢٦٧)، و در ١٢٨١، خط تلگراف زیردریایی کراچی ـ فاو را در خلیج فارس برقرار کردند که از جاسک نیز می گذشت (وادالا، ص ٧٢؛
ویلسون ، ص ٣٠٦)، اما در همین سال ، بر اثر زمین لرزه ای شدید در گوادِر، ظاهراً این خط تلگرافی قطع می شود (امبرسز و ملویل ، ص ٢٤٣، ٥٦١، پانویس ٣٧٨) و انگلیسیها مجدداً خط تلگراف کراچی ـ جاسک را دایر می کنند (نوربخش ، ص ٢٩٩). در ١٢٨٦، در جاسک ادارة تلگرافخانه تأسیس شد (کرزن ، ج ٢، ص ٥١٥). در ١٢٩٥، دولت انگلیس گاردنظامی کوچکی برای مراقبت از تأسیسات فرستندة تلگراف در جاسک تشکیل داد و سال بعد، فرماندهی نظامی انگلیس از باسَعیدو، شهری در جزیرة قشم ، به جاسک منتقل شد (جناب ، ص ٧٩). از ١٣٠٥، حسین قلی خان نظام السلطنه مافی مأمور گمرکات جنوب شد و در بنادر جنوب ، از جمله جاسک ، اسکله و ساختمانهای دولتی به وجود آورد (ناصرالدین قاجار، ص ٣٨٣ـ٣٨٤). در ١٣٠٦، محمدمهدی ملک التجار به فرمان امین السلطان با سپاه ایران به جاسک رفت و پرچم ایران را در آنجا برافراشت (فلور، ج ٢، ص ١٦٤؛
لوریمر، ج ٣، ص ٢١٨٠) و بدین ترتیب حاکمیت ایران در آنجا برقرار گردید، و بندر جاسک رسماً به بنادر خلیج فارس پیوست (لوریمر، همانجا). از ١٣٠٧ تا ١٣٠٨، سعدالملک نظام مافی ، حاکم جاسک شد (کرزن ، ج ٢، ص ٢٨٤). در ١٣٠٩، ادارة خطوط تلگراف انگلیس به دولت ایران تحویل داده شد (کیهان ، ج ٣، ص ٤٧٥ـ٤٧٦، ٤٧٩). در ١٣١٦، به دنبال قتل مسئول تلگرافخانة انگلیس در جاسک ، دولت انگلیس گروهی از سپاهیان هندی را برای حفاظت از تأسیسات به جاسک فرستاد (رایت ، ص ١٠٢). در ١٣١٩، دولت ایران کالاهایی را که برای تلگرافچیان جاسک وارد می شد از حقوق گمرکی معاف کرد (سدیدالسلطنه ، ١٣٦٣ ش ، ص ٨٥). در جنگ جهانی اول (١٩١٤ـ ١٩١٨) واحدهایی از پیاده نظام هند، سواحل جنوبی ایران ، از جمله جاسک ، را اشغال کردند (مابرلی ، ص ٨٠). در ١٣٢٣، قانون ولایات و ایالات تصویب شد و بندرعباس و توابع آن جزو استان فارس و بنادر گردید و سپس تحت اختیار حاکم کرمان قرار گرفت ( راهنمای مفصل ایران ،ج ٢٢، ص ٩٢). در ١٣٣٥، دولت ایران میان بنادر ایران و جاسک خط هوایی به منظور حمل مرسولات پستی برقرار کرد (محبوبی اردکانی ، ج ٢، ص ٢٦٩) و در ١٣١١ ش ، عبور بدون اجازة هواپیماهای سلطنتی انگلیس و هلند از سواحل ایران ، از جمله جاسک ، ممنوع شد (رائین ، ج ٢، ص ٨٦٥؛
نیز رجوع کنید به جاسک * ، شهرستان ).

منابع :
(١) ابن بطوطه ، سفرنامة ابن بطوطه ، ترجمة محمدعلی موحد، تهران ١٣٦١ ش ؛
(٢) اسناد و مکاتبات سیاسی ایران از سال ١٠٣٨ تا ١١٠٥ ه .ق ؛
(٣) همراه با یادداشتهای تفصیلی ، چاپ عبدالحسین نوائی ، تهران ١٣٦٠ ش ؛
(٤) محمدحسن بن علی اعتماد السلطنه ، تطبیق لغات جغرافیائی قدیم و جدید ایران ، چاپ میرهاشم محدث ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٥) عباس اقبال آشتیانی ، «قسمتی از ماجرای خلیج فارس »، یادگار ، سال ٤، ش ١ـ٢، (شهریور و مهر ١٣٢٦)؛
(٦) نیکلاس امبرسز و چارلز ملویل ، تاریخ زمین لرزه های ایران ، ترجمة ابوالحسن رده ، تهران ١٣٧٠ ش ؛
(٧) ایران . وزارت راه و ترابری ، دفترچه مسافات راههای کشور ، تهران ?( ١٣٦٦ ش ) ؛
(٨) همو، نقشة راههای ایران ، تهران ١٣٦٨ ش ؛
ایران . وزارت

(٩) کشور. اداره کل آمار و ثبت احوال ، کتاب جغرافیا و اسامی دهات کشور ، ج ٢، تهران ١٣٢٩ ش ؛
(١٠) جغرافیای کامل ایران ، تهران ١٣٦٦ ش ؛
(١١) محمدعلی جناب ، خلیج فارس : نفوذبیگانگان و رویدادهای سیاسی ، ١٩٠٠ـ ١٨٧٥ ، تهران ( تاریخ مقدمه ١٣٥٦ ش ) ؛
(١٢) هادی حسن ، سرگذشت کشتی رانی ایرانیان از دیرباز تا قرن شانزدهم میلادی ، ترجمة امید اقتداری ، چاپ احمد اقتداری ، تهران ١٣٧١ ش ؛
(١٣) محمدتقی حکیم ، گنج دانش : جغرافیای تاریخی شهرهای ایران ، چاپ محمدعلی صوتی و جمشید کیانفر، تهران ١٣٦٦ ش ؛
(١٤) راهنمای مفصل ایران ، ج ٢٢ : استان هرمزگان ، گردآورنده مجید بختیاری ، تهران ١٣٦٩ ش ؛
(١٥) دنیس رایت ، نقش انگلیس در ایران ، ترجمة فرامرز فرامرزی ، تهران ١٣٦١ ش ؛
(١٦) اسماعیل رائین ، دریانوردی ایرانیان ، تهران ١٣٥٦ ش ؛
(١٧) علی رزم آرا، جغرافیای نظامی ایران : مُکران ، تهران ١٣٢٠ ش ؛
(١٨) سازمان جغرافیایی کشور، نقشه عملیات مشترک زمینی : جاسک ، تهران ١٣٤٩ش ؛
(١٩) سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران ، جاسک ( نقشه ) ، تهران ١٣٧٠ ش ؛
(٢٠) سازمان هواشناسی کشور، سالنامة آماری هواشناسی ٧٤ـ١٣٧٣ ، تهران ١٣٧٥ش ؛
(٢١) حسینقلی ستوده ، تاریخ آل مظفر ، تهران ١٣٤٦ـ١٣٤٧ ش ؛
(٢٢) محمدعلی بن احمد سدیدالسلطنه ، بندرعباس و خلیج فارس = اعلام الناس فی احوال بندرعباس ، چاپ احمد اقتداری و علی ستایش ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٢٣) همو، تاریخ مسقط و عمان ، بحرین و قطر و روابط آنها با ایران ، چاپ احمد اقتداری ، تهران ١٣٧٠ش ؛
(٢٤) محمد فتحی ، سیر در قلمرو گمرک ایران : از سیستان تا خوزستان ، ( تهران ) ١٣٥٤ ش ؛
(٢٥) نصرالله فلسفی ، زندگانی شاه عباس اول ، تهران ١٣٣٤ـ١٣٤١ش ؛
(٢٦) ویلم فلور، جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار ، ترجمة ابوالقاسم سری ، تهران ١٣٦٥ ش ؛
(٢٧) زکریابن محمد قزوینی ، کتاب عجایب المخلوقات و غرایب الموجودات ، چاپ فردیناند ووستنفلد، ویسبادن ١٩٦٧؛
(٢٨) جرج ناتانیل کرزن ، ایران و قضیة ایران ، ترجمة غ . وحید مازندرانی ، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(٢٩) مسعود کیهان ، جغرافیای مفصل ایران ، تهران ١٣١٠ـ١٣١١ ش ؛
(٣٠) فردریک جیمز مابرلی ، عملیات در ایران : جنگ جهانی اول ١٩١٩ـ١٩١٤ ، ترجمة کاوه بیات ، تهران ١٣٦٩ ش ؛
(٣١) حسین محبوبی اردکانی ، تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران ، ج ٢، تهران ١٣٥٧ ش ؛
(٣٢) مرکز آمار ایران ، سرشماری عمومی نفوس و مسکن ١٣٧٥: نتایج تفصیلی استان هرمزگان ، تهران ١٣٧٦ ش ؛
(٣٣) احمد مستوفی ، «سفر دریائی نئارخ در سواحل عمان و خلیج فارس »، مجلة دانشکده ادبیات دانشگاه تهران ، سال ٣، ش ٤ (تیر ١٣٣٥)؛
(٣٤) ناصرالدین قاجار، شاه ایران ، روزنامة خاطرات ناصرالدین شاه در سفر سوم فرنگستان ، چاپ محمد اسماعیل رضوانی و فاطمه قاضیها، تهران ١٣٦٩ش ؛
(٣٥) حسین قلی نظام السلطنه مافی ، خاطرات و اسناد حسین قلی خان نظام السلطنه مافی ، چاپ معصومه مافی ... ( و دیگران ) ، تهران ١٣٦٢ش ؛
(٣٦) حسین نوربخش ، جزیرة قشم و خلیج فارس ، تهران ١٣٦٩ ش ؛
(٣٧) ر. وادالا، خلیج فارس در عصر استعمار ، ترجمة شفیع جوادی ، تهران ١٣٦٤ ش ؛
آرنولد تالبوت ویلسون ، خلیج فارس ، ترجمة محمد سعیدی ،

(٣٨) تهران ١٣٦٦ ش ؛
(٣٩) یاقوت حموی ، کتاب معجم البلدان ، چاپ فردیناند ووستنفلد، لایپزیگ ١٨٦٦ـ١٨٧٣، چاپ افست تهران ١٩٦٥؛

(٤٠) J. G. Lorimer, Gazetteer of the Persian Gulf, ف Oma ¦ n, and Centeral Arabia, Calcutta ١٩٨٦.

/ صنوبر منصوری /