بندرترکمن (نام قبلی : بندرشاه ) ، شهر و بندری در جنوب شرقی دریای خزر، مرکز شهرستان ترکمن در استان گلستان . در ١١٥ کیلومتری شمال شرقی ساری و ٣٦ کیلومتری غرب گرگان قراردارد. مساحت آن ٧٢٩ ، ١ کیلومترمربع (آنامرادنژاد، ص ٤٤)، و از سطح دریاهای آزاد بیست متر پایینتر است (جعفری ، ص ١٩). آب و هوای معتدل و مرطوب دارد (ایران . وزارت دفاع . ادارة جغرافیائی ارتش ، ج ٢٩، ص ٣١). در ١٣٧٥ ش ، حداکثر دما ْ٨ر٢١ و حداقل آن ْ٦ر١٣، و جمع بارندگی آن ٧ر٣٩٨ میلیمتر بوده است (آمار منتشر نشدة سال ١٣٧٥ ش سازمان هواشناسی کشور). رود گرگان که از کوههای خراسان سرچشمه می گیرد، وارد البرز مرکزی می شود و پس از عبور از گنبدکاووس و آق قلعه (پهلوی دژ) و مشروب ساختن صفحات شمالی دشت گرگان ، در فاصلة هفت کیلومتری شمال بندرترکمن به دریای خزر می ریزد (افشین ، ج ٢، ص ٢٣٢؛ ایران . وزارت دفاع . ادارة جغرافیائی ارتش ، همانجا). رود قره سو (سیاه آب )، از شاخه های مهم رودخانة گرگان ، نیز در چهار کیلومتری جنوب بندر ترکمن به خلیج گرگان می ریزد (ایران . وزارت دفاع . ادارة جغرافیائی ارتش ، همانجا). پوشش گیاهی بندرترکمن شامل گل گاوزبان ، گل خطمی و گل بنفشه و گیاهان دیگری که به مصرف دام می رسد، و درختان گز و راش است . زندگی جانوری (حیات وحش ) بندر شامل جانورانی از قبیل روباه ، شغال ، گرگ و خرگوش و انواع پرندگان است (همان ، ج ٢٩، ص ٣٢).

بندر ترکمن در ١٣٠٦ ش به دستور رضاشاه (حک : ١٣٠٤ـ١٣٢٠ ش ) در انتهای راه آهن شمالی ایران ( دایرة المعارف فارسی ، ذیل «بندرشاه ») در مجاورت دهانة ورودی خلیج گرگان ، احداث شد؛ اما اکنون راه آهن تا گرگان امتداد یافته است . این محل قبل از احداثِ شهر، باتلاقی و پوشیده از نیزار بود و کومه های صیادیِ ترکمنها که فقط در فصل صید از آنها استفاده می شد، در آنجا قرار داشت (آنامرادنژاد، ص ٩٤). پس از بازرسیهای فنی بسیار، این محل به دلیل عمق بیشتر آن نسبت به نقاط مجاور، داشتن بندرگاه محفوظ تر، و برکنار بودن از آسیب موجهای سنگین برای این منظور انتخاب شد (رزم آرا، ص ٣١). طراحی اولیة شهر را آلمانیها انجام دادند (آنامرادنژاد، ص ٩٨). آغاز بهره برداری از راه آهن در ١٣١٧ش ، باعث توسعة این بندر و انزوای بندر گُمیشان و بندرگز شد (همان ، ص ٩٤).

با آغاز جنگ جهانی دوم ، در ١٣٢٠ ش ، ارتش شوروی در بندر ترکمن مستقر شد. در طی جنگ ، روزانه هزاران تُن تدارکات و تجهیزات نظامی به شوروی فرستاده می شد، و در صورت لزوم بخشی از ملزومات از طریق خشکی ، از جاده ای به نام «خط آلمان » (امروزه جادة بندر ـ آق قلا/ آق قلعه )، به شوروی حمل می شد. با خاتمة جنگ ، مبادلة کالا متوقف شد و با فروکش کردن آب دریا در سالهای بعد، از این بندر استفادة چندانی نشد (همان ، ص ٩٥، ٩٨ـ٩٩). پس از اصلاحات ارضی (مصوب ١٩ دی ١٣٤١) با احداث چند کارخانة موردنیاز کشاورزی از قبیل کارخانة آرد، پنبه پاک کنی و روغن کشی ، و توسعة مراکز تجاری و خدماتی ، بندرترکمن به صورت شهری خدماتی ـ کشاورزی درآمد (همان ، ص ٩٦). از ١٣٧٣ ش ، جهت احیای بندر، عملیات جدیدی آغاز شد که در ١٣٧٥ ش به بهره برداری رسید. وسعت بندر در بخش احیاشدة آن ، ٥ر٣ هکتار است که طبق برنامه ، قرار است بتدریج به ده هکتار برسد؛ در حال حاضر دارای یک بازوی موج شکن و دوبازو برای پهلوگیری کشتیهاست . بندرترکمن از بنادر مهم شرق دریای خزر و نزدیکترین بندر ایران به جمهوریهای آسیای مرکزی است . اسکلة آن ٢٦٣ متر طول و ظرفیت پذیرش دوکشتی سه هزار تُنی را به طور همزمان دارد («بندرترکمن ...»، ص ٢٩). بندر ترکمن مرکز یکی از نواحی بهره برداری از دریای خزر است (مفخم پایان ، ص ٣٦٢) و صید ماهی از منابع مهم درآمد آن است .

بندرترکمن از طریق راههایی با شهرهای گمیشان ، آق قلعه ، کردکوی و بندرگز متصل است ( اطلس راههای ایران ، ص ٧). در ١٣٧٥ ش ، جمعیت بندرترکمن ٧٨٢ ، ٣٨ تن بوده است (مرکز آمار ایران ، ص هشتاد و چهار). بیشتر آنها ترکمن و عمدتاً منسوب به طایفة جعفربای از ایل یموت اند. همچنین گروههای دیگری چون آذربایجانیها، قزاقها و در سالهای بعد سیستانیها نیز در آنجا ساکن شده اند (آنامرادنژاد، ص ٨١، ٨٣، ٨٥ ـ ٨٦).

منابع :
(١) رحیم بردی آنامرادنژاد، روابط شهر بندرترکمن و حوزة نفوذ آن ، پایان نامة فوق لیسانس جغرافیای انسانی ، دانشکدة علوم زمین ، دانشگاه شهید بهشتی ، ١٣٧٣ ش ؛
(٢) اطلس راههای ایران ، تهران : گیتاشناسی ، ١٣٧٤ ش ؛
(٣) یدالله افشین ، رودخانه های ایران ، تهران ١٣٧٣ ش ؛
(٤) ایران . وزارت دفاع . ادارة جغرافیائی ارتش ، فرهنگ جغرافیائی آبادیهای کشور جمهوری اسلامی ایران ، ج ٢٩: شاهرود ( گرگان )، تهران ١٣٦٧ ش ؛
(٥) «بندرترکمن : زدودن غبار تنهایی و بیداری از خواب هفتاد ساله در ساحل خزر»، بندر و دریا ، ش ٥٩ (مهر ١٣٧٥)؛
(٦) عباس جعفری ، شناسنامة جغرافیای طبیعی ایران ، تهران : گیتاشناسی ، ١٣٦٣ ش ؛
(٧) دایرة المعارف فارسی ، به سرپرستی غلامحسین مصاحب ، تهران ١٣٤٥ـ١٣٧٤ ش ؛
(٨) علی رزم آرا، جغرافیای نظامی ایران : گرگان و دریای خزر ، تهران ١٣٢٠ ش ؛
(٩) مرکز آمار ایران ، سرشماری عمومی نفوس و مسکن ١٣٧٥: نتایج تفصیلی کل کشور ، تهران ١٣٧٦ ش ؛
(١٠) لطف الله مفخّم پایان ، دریای خزر ، ترجمة جعفر خمامی زاده ، تهران ١٣٧٥ ش .

/ عبدالحمید نظری /