بندامیر(٢) ، چند دریاچة طبیعی در افغانستان در نود کیلومتری مغرب بامیان ، با َ١٢ ْ٣٠ عرض شمالی و َ٣٠ ْ٦٦ طول شرقی . این دریاچه ها در بستری از سنگ آهک و گل رس کرتاسه ای در ارتفاع ٩٠٠ ، ٢ متر از سطح دریا در مسیر رودهای کوچکی واقع اند که از مشرق (سرچشمه های بلخاب * ) سرازیر می شوند. مسیر این رودها پس از عبور از دره ها، در چند نقطه ، به طور طبیعی با سنگهای تراورتن سد می شود. مجموع مساحت این دریاچه ها ٩٨٥ ، ٥ کیلومتر مربع است .از مشرق به مغرب ، هشت واحد دریاچه ای با درجات مختلفی از رسوب ، از بستر دریاچه ای خشک (شمارة ٧) و آبگیرهای بسیار کم عمق (شماره های ١، ٢، ٣، ٥) تا دریاچه های بزرگی به عمق دهها متر یافت می شود (شماره های ٤،٦،٨ـ مساحت دریاچه شمارة ٤ بالغ بر ٨٧٥ ، ٤ کیلومتر مربع ، و عمق آن ٢٨ متر است ). سدهای طبیعی در آنجا که بستر رودخانه ها یکباره عمیق شده اند پدید آمده و آنجا که جریان آب خروشان است ، تراورتن رسوب کرده است . سازواره های گیاهی (انواع سیانوفیت ، کلروفیت ، خزه ، جلبک و غیره ) در ته نشین شدن ترکیبات کلسیمِ حل شده در آب نقش عمده ای دارند. در اینجا هیچ اثری از فعالیتهای گرمابی دیده نشده است . تراورتن بندامیر با این تعریف سازگار است : «ته نشست برّیِ دریاچه ایِ چندین عنصر مرکب که بیش از فرایندهای صرفِ شیمیایی ، فعالیت زیستی سازواره های گیاهی آن را پدید آورده است » (لنگ و لوکاس ، ١٩٧٠). تشکیل ذخایر تراورتن در مراحل بین دورانهای یخبندان شروع شده است (قرائن موجود، بر دو مرحله از یخبندان دوران چهارم دلالت می کند) و تا دورة بعد از یخبندان کنونی ادامه دارد. در این مراحل ، مجاری خروج آب ، آبراههایی با شیب تند در سدها حفر کرده اند.

دریاچه ها در دیدگاه عامه و زندگی روزمره . شکوه سدهای طبیعی باعث شده است که منشأ آنها به معجزه نسبت داده شود؛ بنای آنها را به علی بن ابی طالب علیه السّلام منسوب کرده اند. نام این سدهای پی درپی و دریاچه هایی که به وجود آورده اند چنین نامیده می شوند: «بند ذوالفقار» (نام شمشیر حضرت علی علیه السّلام )، «بند پودِنَه » (پونه )، «بند پنیر»، «بند خَیْبَت » (سِحْر) ( یا هیبت ( آریانا ، ذیل واژه ) ) ، «بندقنبر» (غلام خاص علی علیه السّلام ) و «بندغلامان ». این نامگذاریها مولود وقایعی افسانه ای است که در دو روایت مشابه و نزدیک به یکدیگر به ما رسیده است (یکی روایت لیچ به نقلِ برنز ، دیگری روایت فوشه همچنین آکن و کهزاد ). همانطور که برنار اشاره کرده ، بعید نیست که فتوحات علی علیه السّلام مفهوم جغرافیایی وسیعتری داشته و بایستی آنها را اسطوره ای سبب شناختی در زمینة استفاده از رودهای هندوکش در امر آبیاری تلقی کرد. در همین قرن (در١٣٣٢/١٩١٤ به زعم آکن و کهزاد و در ١٣٢٤/ ١٩٠٦ به زعم کاسپانی و کاگناچی ) زیارتگاه کوچکی به یاد علی علیه السلام در اینجا ساخته شده است . مردمان طوایف هزارة این منطقه در دریاچه ها ماهی صید می کنند و از آبشار رودخانه ها برای گرداندن آسیابهای خود استفاده می کنند. پس از ساختمان جادة مسافرتی از بامیان و بنای یک مهمانسرا، منظرة فوق العادة این دریاچه های فیروزه ای رنگ در زمینة تقریباً تمام سفید کوهستانهای برهنه ، کم کم جهانگردان را به خود جلب کرده است .

منابع :
(١) وصفهای کلی : ( آریانا دائرة المعارف ، کابل ١٣٢٨ـ ١٣٤٨ ش ) ؛

(٢) H. Caillemer, Islam blanc sur le toit du monde, Paris ١٩٦٩, ١٦٨-١٦٩;
(٣) E. Caspani and E. Cagnacci, Afghanistan, Crocevia dell' Asia, Milan ١٩٥١, ٢٣٣-٢٣٤;
(٤) R. Dollot, L'Afghanistan, Paris ١٩٣٧, ١٣٠-١٣٢;
(٥) W. R. Hay, "Band-i- Amir", Geographical Journal, ٨٧ (١٩٣٦), ٣٤٨-٣٥٠.

جغرافیای طبیعی :

(٦) U. Jux and E. K. Kempf, "Stauseen durch Travertinabsatz im zentralafghanischen Hochgebirge", Zeitschrift fدr Geomorphologie, N.S., supp. ١٢ (١٩٧١), ١٠٧-١٣٧;
(٧) J. Lang and G. Lucas, "Contribution ب l'إtude de biohermes continentaux: Barrages des lacs de Band-e-Amir (Afghanistan central)", Bulletin de la Sociإtإ gإologique de France (١٩٧٠), ٨٣٤-٨٤٢ (٢ figs., ٢ plates);
A. F. de Lapparent, "Les dإpآts de travertin des montagnes afghanes ب l'ouest de Kaboul", Revue de gإographie physique et de gإologie dynamique (١٩٦٦), ٣٥١-٣٥٧.

افسانه ، اشکال و تفسیر آن :

(٨) P. Bernard, "Aف Khanoum ـ la barbare ف ", in P. Bernard and H. P. Francfort, ـtudes de gإographie historique sur la plaine d'Aف Khanoum ( Afghanistan ), Pari١٩٧٨, ١٧-٢٥;
(٩) A. Burnes, Cabool , London ١٨٤٢, ٢٣٢-٢٣٣;
(١٠) Dollot, ibid.;
(١١) A. Foucher, La vieille route de l'Inde, de Bactres ب Taxila, MDAFA , ١, Paris ١٩٤٢, I, ١٣٠-١٣٢;
(١٢) R. Hackin and A. A. Kohzad, Lإgendes et coutumes afghanes , Paris ١٩٥٣, ١١-١٥;
(١٣) Hay, ibid.

عکسهای دریاچه ها:

(١٤) Caillemer, ibid., ٢٠٦;
(١٥) Caspani and Cagnacci, ibid., ٢٢٤;
(١٦) A. and M. Delapraz, Afghanistan , Neuenburg ١٩٦٤, ٣١ (in color);
(١٧) L. Fischer, Afghanistan , eine geographisch- mediziniche Landeskunde, Berlin ١٩٦٨, ١٥٤;
(١٨) Hay, ibid., ٣٤٩;
(١٩) Jux and Kempf, ibid., ١٢٦-١٣٠;
(٢٠) R. Klass, Land of the high flags , New York ١٩٦٤, photo XV;
(٢١) M. Klimburg, Afghanistan , Vienna ١٩٦٦, ٢٧٢;
(٢٢) R. Michaud, Afghanistan , Paris ١٩٧٠, folders ٤ and ٨ (the latter exceptional, being of winter scenes;
(٢٣) in color).

/ گزاویه دو پلانول ( ایرانیکا ) /