دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٨٠٦
بَناکَت ، صورت درست تر این نام ، چنان که مقدسی (ص ٢٧٧، سطر١) آورده بِناکَث یا پِناکَث است که در سُغدی به شکل بِنیکَث یا بُنیکَث به معنای «شهر عمده ، پایتخت » به کار رفته ( ابن خرداذبه (ص ٢٧) آن را به صورت بَناکَت ضبط کرده است ) ، اما جوینی (ج ١، ص ٤٧) به صورت فَناکَت یا فَناکَنت آورده است . این شهرِ کوچک در محل التقای رود ایلاق (اکنون آهنگران / آنگرن ، که در جانب راست شهر جاری است ) با سیحون (در فارسی : خَشَرت رجوع کنید به حدودالعالم ، ص ١١٨، ٢١٠ به بعد، و نیز همان کتاب ، ص ٧٢ که از آن با نام اوزگند یاد شده است )، تقریباً در جنوب شرقی تاشکند (چاچ / شاش ) قرار دارد و روزگاری شهری آبادان بود ( حدودالعالم ، ص ١١٨)، اما حصار نداشت و مسجد جامع آن در بازار قرار گرفته بود (مقدسی ، ص ٢٧٧؛ نیز رجوع کنید به خوارزمی در نالینو، ص ٣٦؛ یاقوت حموی ، ج ١، ص ٧٤٠). در ٦١٦، سپاهی از مغولان ، که منابع ، عدة آن را ٠٠٠ ، ٥ تن ذکر کرده اند، به فرماندهی الغ نویان و سکتور بناکت را گشودند و ساکنان آن را یا از دم تیغ گذراندند یا به عنوان سپاه مهاجم برای محاصرة شهرهای دیگر به خدمت گرفتند. در منابع به ویران شدن ابنیة شهر به دست مهاجمان اشاره ای نشده است (رجوع کنید به جوینی ، ج ١، ص ٧٠ـ٧٤؛
میرخواند، ص ١٤٠).
پیداست که در سده های بعد، بناکت راه زوال پیموده است ؛
زیرا در٧٩٤ به فرمان تیمور «بازسازی » و به نام پسرش به «شاهرخیه » موسوم شد (رجوع کنید به شرف الدین علی یزدی ، ج ٢، ص ٦٣٦). در سده های نهم تا یازدهم از این محل به عنوان دژی استوار یاد شده ، اما بعدها بار دیگر رو به زوال نهاده است . ویرانه های آن (که اکنون «شرقیه » نام دارد) هنوز موجود است و در ١٢٩٣/ ١٨٧٦، برای نخستین بار، یک هیئت روسی در آنجا به کاوش پرداخت .
منابع :
(١) ( ابن خرداذبه ، کتاب المسالک والممالک ، چاپ دخویه ، لیدن ١٩٦٧ ) ؛
(٢) عطاملک بن محمد جوینی ، کتاب تاریخ جهانگشای ، چاپ محمدبن عبدالوهاب قزوینی ، لیدن ١٣٢٩ـ١٣٥٥/ ١٩١١ـ١٩٣٧؛
(٣) شرف الدین علی یزدی ، ظفرنامه ، چاپ ال'ه داد، کلکته ١٨٨٥ـ١٨٨٨؛
(٤) محمدبن احمد مقدسی ، احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم ، چاپ دخویه ، لیدن ١٨٧٧؛
(٥) محمدبن خاوندشاه میرخواند، روضة الصفا ، چاپ جابر؛
(٦) یاقوت حموی ، معجم البلدان ، چاپ فردیناند ووستنفلد، لایپزیگ ١٨٦٦ـ١٨٧٣؛
(٧) W. Barthold, Turkestan down to the Mongol invasion , London ١٩٢٨, ١٦٩;
(٨) H ¤ udu ¦ d-al ـ A ¦ lam= The regions of the world , tr. V. Minorsky, London ١٩٣٧;
(٩) G. Le Strange, The lands of the Eastern Caliphate , ٢nd ed., Cambridge ١٩٣٠, ٤٨٢ (با ذکر تاریخی غلط برای بازسازی شهر) ;
(١٠) J. Markwart, Wehro ¦ t und Arang , Leiden ١٩٣٨, ١٦٢-١٦٣, note;
(١١) V. Minorsky, "Addenda to the Hudud al- ـ Alam ", BSOAS , XVII/٢ (١٩٥٥), ٢٦٢;
(١٢) C. A. Nallino, al Huwa ¦ rizmi e il suo rifacimento della geografia di Tolomeo , Rome ١٨٩٥;
(١٣) B. Spuler, Die Mongolen in Iran ٢ , Berlin ١٩٥٥, ٢٨, ٤١٧ff.
/ اشپولر ( د. اسلام ) /