دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٨٠٢
بنارسی ، امان اللّه ، از علمای مشهور شبه قاره در سدة دوازدهم . پدرش ، نورالله بن حسین بنارسی ، صوفی و فقیه حنفی بود (آزاد بلگرامی ، ص ٧٨؛ حسنی ، ١٣٨٢ـ١٤١٠، ج ٦، ص ٣٩٣). امان اللّه در شهر بنارس * هند به دنیا آمد. وی نزد قطب الدین سهالوی ، شیخ محمدماه دیوکامی و شیخ قطب الدین حسینی شمس آبادی (متوفی ١١٢١) به تحصیل علوم پرداخت (حسنی ، ١٣٨٢ـ١٤١٠، ج ٦، ص ٤١،٢٣٢) و در معقول و منقول تبحر یافت . او همچنین از حافظان قرآن بود. در عهد اورنگ زیب عالمگیر، ششمین امپراتور سلسلة تیموریان هند (حک : ١٠٦٨ـ ١١١٨)، عهده دار صدارت لکهنو شد. در همین دوران با محب الله بهاری * ، قاضی لکهنو، مباحثات علمی می کرد (آزاد بلگرامی ، همانجا؛ صدیق حسن خان ، ج ٣، ص ٢٣٥).
بنارسی از جمله کسانی است که پس از روی آوردن هندیان به فلسفة اسلامی از اواخر قرن نهم به بعد، آثار حکیمان ایرانی همچون جلال الدین دَوّانی * و سید صدرالدّین دشتکی * شیرازی را در حوزه های درسی علمای هند وارد کردند. وی با شرح آثار حکما و متکلمان ایرانی و نوشتن حاشیه بر آنها، و تعلیم و تألیف کتابهایی در حکمت و کلام و تألیف کتابهایی در این زمینه ، در رشد و ترویج این معارف در هند سهم بسزایی داشت (حسنی ، ١٤٠٣، ص ٢٦٤). نظام الدین * سهالوی از شاگردان اوست که وی نیز از مروّجان آثار حکمای ایرانی در هند بوده است (اختر راهی ، ص ١٥؛ ثبوت ، ص ١٠٤؛ حسنی ، ١٤٠٣، ٢٦٤ـ٢٦٥).
بنارسی در ١١٣٣ در زادگاه خود وفات یافت و همانجا دفن شد (آزاد بلگرامی ، همانجا؛ رحمان علی ، ص ٢٧).
آثار وی عبارت است از: رسالة فی اثبات وجود الکلّی الطّبیعی ؛ فهرست مسائل الامور العامّة ؛ خلاصة فی الدّهر (کتابخانة رضای رامپور ، ج ٤، ص ٦٠٨ـ٦٠٩) که نسخة خطی هر سه موجود است ؛ رسالة فی تحقیق المُثل الافلاطونی ؛ رسالة فی المغالط العامّة الورود (زبید احمد، ص ٣٨٣)؛ المحاکمة بین صاحب اُفق المبین (میرداماد) و صاحب الشمس البازغة (ملامحمود جونپوری ) در مسئلة حدوث دهری ؛ المفسّر در
اصول فقه (آزاد بلگرامی ، همانجا) و محکم الاصول در شرح آن (زبید احمد، ص ٣١٩)؛ شرح بر التسویه محبّاللّه اله آبادی (حسنی ، ١٣٨٢ـ١٤١٠؛ ج ٦، ص ٤١)؛ و حاشیه بر کتابهای الا´داب الرّشیدیة در فن مناظره ، تألیف محمد رشید عثمانی جونپوری ؛ حکمة العین ؛ شرح مواقف ؛ حاشیة قدیم دوانی ؛ عقاید عضدی ؛ شرح عقاید دوانی ؛ تفسیر بیضاوی و التّلویح (آزاد بلگرامی ، همانجا).
منابع :
(١) میرغلامعلی بن نوح آزاد بلگرامی ، سبحة المرجان فی آثار هندوستان ، بمبئی ١٣٠٣/١٨٨٦؛
(٢) سفیر اختر راهی ، تذکرة مصنّفین درس نظامی ، لاهور ١٣٩٨/١٩٧٨؛
(٣) اکبر ثبوت ، «شرح هدایة صدرا درهند»، تلخیص مسعود احمدی افزادی ، خردنامة صدرا ، ج ١، ش ٣ (فروردین ١٣٧٥)؛
(٤) عبدالحی حسنی ، الثّقافة الاسلامیة فی الهند ، چاپ ابوالحسن علی حسنی ندوی ، دمشق ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٥) همو، نزهة الخواطر و بهجة المسامع والنواظر ، حیدرآباد دکن ١٣٨٢ـ١٤١٠/١٩٦٢ـ١٩٨٩؛
(٦) رحمان علی ، تذکرة علمای هند ، لکهنو ١٩١٤؛
(٧) زبید احمد، الا´داب العربیة فی شبه القارة الهندیة ، ترجمه عبدالمقصود محمد شلقامی ، بغداد ١٣٩٨/١٩٧٨؛
(٨) صدیق حسن خان ، ابجدالعلوم ، بیروت ١٣٠٧/ ١٨٨٩؛
(٩) Rampur Raza Library, Catalogue of the Arabic manuscripts in Rampur Raza Library, vol.IV, prepared by Imtiya ¦ z ـ Al ¦ â Ü Arsh ¦ â , Rampur ١٩٨٣.
/ انسیه برخواه /