بَنّاء ، احمد بن محمد دِمیاطی ، عالم شافعی مذهب قرن یازدهم و دوازدهم و از ارکان طریقت نقشبندیه در مصر. تاریخ تولد او نامعلوم است . در دمیاط * ، شهری بر حاشیة شاخه شرقی نیل ، به دنیا آمد. کودکی را در همین شهر گذراند و به حفظ قرآن و تحصیل علم نزد مشایخ آنجا پرداخت (جبرتی ، ج ١، ص ١٤٢؛ سرکیس ، ج ١، ستون ٨٨٥)، سپس به قاهره رفت و نزد شیخ سلطان مَزّاحی و نورالدین علی شَبرامَلِّسی علوم قرائت و فقه آموخت و از آنان (همانجاها) و از استادانی چون نورالدین علی اَجهوری ، شمس الدین محمد شَوبَری ، شهاب الدین احمد قَلْیوبی ، شمس الدین محمد بابلی و برهان الدین ابراهیم میمونی حدیث شنید (جبرتی ، همانجا).

بنّاء سه بار به حجاز سفر کرد. در سفرِ نخست ، از برهان الدین ابراهیم کورانی حدیث شنید و پس از بازگشت به دمیاط ، برخی از آثار مهم خود را تألیف کرد (رجوع کنید به ادامة مقاله ). در سفر دوم ، پس از انجام مناسک حج ، به یمن رفت و در آنجا به واسطة احمدبن عَجیل به طریقت نقشبندیه وارد شد، مدتی در خدمت او بود تا اینکه اجازة ارشاد یافت و به امر وی به مصر بازگشت . بنّاء به عنوان مُرابط (کسانی که در سرحدّات اسلامی سکنی می گزیدند) به قریة عَزبَة البرج ، در نزدیکی بحرالمیت ، رفت و در آنجا به عبادت و ارشاد پرداخت و شاگردان بسیاری تربیت کرد (جبرتی ؛ سرکیس ، همانجاها). وی را آخرین کسی دانسته اند که برای ترویج و تبلیغ طریقت نقشبندیه در مصر و تشیید مبانی آن تلاش فراوان کرد و رنج بسیار متحمّل شد (همانجاها؛ مدرس تبریزی ، ج ٢، ص ٢٣٠). بنّاء در سومین سفر خود به حجاز، پس از به جای آوردن مراسم حج ، در مدینه درگذشت و در بقیع به خاک سپرده شد. برخی وفات او را در ١١١٦ (بغدادی ، هدیة العارفین ، ج ١، ستون ١٦٧)، و برخی دیگر در ١١١٧ دانسته اند (جبرتی ؛ سرکیس ، همانجاها؛ بروکلمان ، ج ٢، ص ٤٢٩؛ خزانة التیموریة ، ج ٣، ص ٣٩؛ مکتبة الازهریة ، ج ١، ص ٤٥).

مهمترین اثر بنّاء، اِتحاف فضلاءالبشر بالقراءات الاربعة عشر است که آن را مُنتَهَی الاَمانی والمَسَرّات فی علوم القراءات نیز نامیده اند (سرکیس ، همانجا؛ بروکلمان ، > ذیل < ، ج ٢، ص ٤٥٤؛ خزانة التیموریة ، ج ١، ص ٧، ٢٧٢؛ مکتبة الازهریة ، همانجا). وی در این کتاب ، پس از مقدمه ای کوتاه ، به مبادی علم قرائت و سپس در ابواب و فصول متعدد، به موضوعات دیگر علم قرائت ، از جمله معرفی چهارده قاری و روایتهای آنان ، پرداخته است . بررسی اختلافات این قاریان در تمامی سوره های قرآنی ، بیشترین صفحات این کتاب را پر کرده است . از دیگر امتیازهای این کتاب ، آوردن وجه قرائات گوناگون از حیث زبان و اِعراب ، پس از ذکر قرائات وارده در هر مورد، است (بناء، مقدمة شعبان محمد اسماعیل ، ص ٥٤). در این کتاب ، با توجه به وابستگی میان تفسیر و قرائت ، به نکات تفسیری اهتمام ، و به احکام فقهی نیز توجه شده است (همان ، ص ٥٥، ٥٨).

بغدادی ( هدیة العارفین ، ج ١، ستون ١٦٧؛ همو، ایضاح المکنون ، ج ١، ستون ٢٠؛ ج ٢، ستون ٥٧١) به اشتباه اتحاف فضلاءالبشر و منتهی الامانی و المسرّات را دو کتاب مستقل دانسته است . جبرتی (همانجا) تنها از اتحاف البشر بالقراءات الاربعة عشر (با حذف «فضلاء») نام برده ، و کحاله (ج ٢، ص ٧١) همین کتاب را با منتهی الامانی والمسرات یکی دانسته ، و سرکیس (همانجا) هم از اتحاف البشر و هم از اتحاف فضلاءالبشر نام برده است .

از دیگر تألیفات اوست : مختصری از سیرة حلبیه ، تألیف نورالدین حلبی (جبرتی ؛ سرکیس ، همانجاها؛ بغدادی ، هدیة العارفین ، ج ١، ستون ١٦٧؛ مکتبة الازهریة ، ج ٥، ص ٥٤٧)؛ حاشیه ای بر شرح جلال الدین مَحَلّی بر الورقات امام الحرمین (سرکیس ، همانجا)، در اصول فقه (بیروت و قاهره ١٤٠٧؛ بناء، مقدمه شعبان محمداسماعیل ، ص ٥٠)؛ ذخائر المهمّات فیما یجب الایمان به من المسموعات دربارة اَشراط السّاعه (جبرتی ؛ سرکیس ؛ بغدادی ؛ کحاله ، همانجاها؛ برای دیگر آثار او رجوع کنید به بروکلمان ، ج ٢، ص ٤٢٩، > ذیل < ، ج ٢، ص ٤٥٤؛ بغدادی ، هدیة العارفین ، ج ١، ستون ١٦٧؛ همو، ایضاح المکنون ، ج ٢، ستون ٦٣٠؛ کحاله ، همانجا).

منابع :
(١) اسماعیل بغدادی ، ایضاح المکنون ، ج ١و٢، در حاجی خلیفه کشف الظنون ، ج ٣ و ٤، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٢) همو، هدیة العارفین ، ج ١، در حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، ج ٥، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
احمدبن محمد بناء، اتحاف فضلاء البشر بالقِراءَاتِ الاربعة

(٣) عشر ، مقدمة شعبان محمداسماعیل ، بیروت و قاهره ١٤٠٧/ ١٩٨٧؛
(٤) عبدالرحمان بن حسن جبرتی ، تاریخ عجائب الا´ثار فی التراجم و الاخبار ، بیروت ( بی تا. ) ؛
(٥) خزانة التیموریة ، فهرس الخزانة التیموریة ، قاهره ١٣٦٧/١٩٤٨؛
(٦) یوسف الیاس سرکیس ، معجم المطبوعات العربیة و المعربة ، قاهره ١٣٤٦/١٩٢٨، چاپ افست قم ١٤١٠؛
(٧) عمررضا کحاله ، معجم المؤلفین ، دمشق ١٩٥٧ـ١٩٦١، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ؛
(٨) محمدعلی مدرس تبریزی ، ریحانة الادب ، تهران ١٣٦٩ ش ؛
(٩) مکتبة الازهریة ، فهرس الکتب الموجودة بالمکتبة الازهریة ، الازهر ١٣٦٤/ ١٩٤٥؛

(١٠) Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur , Leiden ١٩٤٣-١٩٤٩, Supplementband , ١٩٣٧-١٩٤٢.

/ مالک حسینی /