بمبئی ، شهر ، مرکز ایالت مهارشترا در هند. بمبئی از بنادر عمده و دومین شهر پر جمعیت ، از مراکز مهمّ بازرگانی و صنعتی و فرهنگی و کانون راههای بین المللی هند است . این بندر در غرب هندوستان و کنار اقیانوس هند قرار دارد ( بریتانیکا ؛ > دایرة المعارف بزرگ شوروی < ، ذیل «بمبئی »). بمبئی کنونی شامل شهر اصلی بمبئی ، شهرهای پیرامون آن و در حدود هزار روستاست . مساحت این شهر بیش از ٣٥٥ ، ٤ کیلومتر مربع ( > شهرهای بزرگ جهان < ، ص ٤١) و آب و هوای آن گرم و مرطوب است . بارندگی در بمبئی از خرداد تا مهر ادامه دارد، و سردترین ماههای آن آذر و بهمن است ( بریتانیکا ، همانجا).

بر اساس آخرین سرشماری سازمان ملل ، در ١٣٦٩ش /١٩٩٠ جمعیت بمبئی ٠٠٠ ، ٢٠٠ ، ١٢ تن بوده است که آن را از لحاظ جمعیت ششمین شهر جهان نشان می دهد. از ١٣٥٨ ش / ١٩٧٩ تا ١٣٦٢ش /١٩٨٣ رشد جمعیت آن در حدود ٤ر٠% کاهش داشته است . در ١٣٧٠ ش /١٩٩١، تعداد باسوادان بمبئی ٥ر٨٢ % برآورد شده است ( > شهرهای بزرگ جهان < ، همانجا). از آمار جمعیت این شهر در سرشماری ١٣٤٩ ش / ١٩٧٠ (رجوع کنید به د.اسلام ، چاپ دوم ، ذیل مادّه ) روشن می شود که مسلمانان بمبئی در آن زمان در حدود ٥ر١٠% جمعیت شهر را تشکیل می داده اند.

بمبئی عمده ترین مرکز اقتصادی ، تجاری و تولیدی هند است . با باز شدن کانال سوئز در ١٢٨٦/١٨٦٩ پیشرفت اقتصادی بندر شتاب یافت به طوری که فعالیتهای دریایی بمبئی آن را به «دروازة هند» معروف ساخت . صادرات این شهر سنگهای معدنی ، منگنز، نخ ، کتان ، پنبه ، روغن ، محصولات فلزی و زغال سنگ است . شهر دارای کارخانه های نخ ریسی ـ بافندگی ، محصولات شیمیایی ، روغن ، صابون ، ماشین آلات ساختمانی ، ابریشم و الیاف مصنوعی است . بمبئی از مراکز عمدة چاپ و نشر کتاب و شرکتهای بازرگانی گوناگون نیز به شمار می آید. سازمان انرژی اتمی در این شهر واقع است . قدرت برق بمبئی را نیروگاههای آبی تولید می کنند که در رودخانة پایین گات غربی قرار گرفته اند؛ و یک نیروگاه حرارتی تولید برق نیز در جزیرة ترومبای وجود دارد ( > دایرة المعارف بزرگ شوروی < ، همانجا). خط راه آهن بمبئی به غرب ، تا دهلی و کلکته ادامه دارد و بیشتر خطوط هوایی از فرودگاه سانتاکروز بمبئی عبور می کند.

از بناهای تاریخی و اسلامی بمبئی می توان از مقبرة شیخ علی پارو نام برد که در حدود ٨٣٥ ساخته و در ١٠٨٥ بازسازی شده است ( د. اسلام ، همانجا). در معماری شهر بمبئی نمونه هایی از معماری قرنهای پانزدهم تا هجدهم میلادی نیز دیده می شود. برای مثال ، بناهای دروازة هند و موزة شاهزادة ویلز تقلیدی از معماریهای این دوران است ( > دایرة المعارف بزرگ شوروی < ، همانجا).

مرکز تجاری شهر دارای طرح منظم ، خیابانهای پهناور و فضای سبز فراوان است . انبار گمرک کالا و لنگرگاهها و اسکله ها در ساحل شرقی بمبئی واقع اند (همانجا). کمبود مسکن ، فقر، آلودگی محیط و نبود بهداشت در این شهر به وضوح نمایان است .

بمبئی دارای مراکز علمی ، فرهنگی و صنعتی مانند دانشگاه بمبئی (تأسیس ١٨٥٧)، مؤسسة صنعتی هند و مرکز تحقیقات باکتری شناسی هافکین است ( بریتانیکا ، همانجا).

این شهر محل برگزاری مجمعهای مهمی نیز بوده است ؛ برای مثال ، «نخستین کنفرانس آموزشی مسلمانان سراسر هند» در ١٩٠٣ که آقاخان در آن نقش فعال داشت ، و «کنفرانس مسلمانان سراسر هند در امور فلسطین » در ١٩٣٠ در بمبئی که بیش از چهار هزار نفر از مسلمانان از جمله نمایندگان مسئول از سراسر هندوستان در آن حضور داشتند (دفتری ، ص ٥٩٤؛ مشیرالحسن ، ص ٤٤ـ٤٥).

پیشینه . نام بمبئی از بمبئی مامبا، نام یکی از ربّ النوعهای هندی ، گرفته شده است ( آریانا ، ذیل «بمبئی »). دورة هندویی که از کهنترین دوره های تاریخ این شهر است ، با استقرار تدریجی مسلمانان در هند، در قرن هفتم ، و تسلط آنها بر گجرات * رو به افول نهاد. مسلمانان از ٧٤٩ در این شهر سکنی گزیدند و در امتداد کرانه های شمال غربی هند با جزیرة هرمز، به تجارت دریایی پرداختند ( ایرانیکا ، ج ٤، ذیل «بمبئی »، ص ٣٤٠). در ٩٣٦/ ١٥٣٠، پرتغالیها جزیرة بمبئی را به تصرف درآوردند. سالهای ٩٤١ـ١٠٧١/ ١٥٣٤ـ١٦٦١ دورة ورود اروپاییها و بویژه پرتغالیها به این منطقه و تجارتشان در آنجاست . در این دوره ، اروپاییان به تبلیغ مذهب کاتولیک در میان بومیان هندی پرداختند. در ١٠٧١/ ١٦٦١ بمبئی به عنوان بخشی از جهیزیة همسر پرتغالی چارلز دوم ، پادشاه انگلستان ، به انگلیس واگذار شد. در ١٠٧٩/ ١٦٦٨، چارلز مالکیت بمبئی را به شرکت هند شرقی منتقل کرد (همان ، ج ٤، ذیل «بمبئی »، ص ٣٤٦). بمبئی تا ١٢٧٤/ ١٨٥٨ مرکز اصلی این شرکت بود و در این دوره مرکز بازرگانی ، نظامی و آموزشی شد (نیز رجوع کنید به بمبئی * ، ایالت ).

منابع :
(١) آریانا دائرة المعارف ، کابل ١٣٢٨ـ ١٣٤٨ ش ؛
(٢) فرهاد دفتری ، تاریخ و عقاید اسماعیلیه ، ترجمة فریدون بدره ای ، تهران ١٣٧٥ ش ؛
(٣) مشیرالحسن ، جنبش اسلامی و گرایشهای قومی در مستعمرة هند ، ترجمة حسن لاهوتی ، مشهد ١٣٦٧ ش ؛

(٤) EI ٢ , s.v. "Bombay city" (by A. A. A. Fyzee);
Encyclopaedia Iranica , s.v. "Bombay. I: The Zoroastrian community"

(٥) (by John R. Hinnells), "Bombay. II: Persian Muslim Communities" (by Momin Mohiuddin and Ismail K. Poonawala);
(٦) Great Soviet encyclopedia , New York ١٩٧٣- ١٩٨٣, s.v. "Bombay" (by M. K. Fedorenko);
(٧) The New Encyclopaedia Britannica , Chicago ١٩٨٥, Micropaedia , s.v. "Bombay" ;
(٨) The World's large cities , New York: United Nations, ١٩٩٥.

/ پروانه محمدی /

ایرانیان بمبئی . در بمبئی شماری از ایرانیان مسلمان و زرتشتی زندگی می کنند.

جمعیت زرتشتیان بمبئی از هر شهر دیگری در دنیا بیشتر است . آنان بیش از هر گروه دیگری در تکوین شهر به مثابة مرکز بازرگانی هند مؤثر بوده اند (در این باره رجوع کنید به پارسیان * ).

تاریخ گروههای مسلمان ایرانی در بمبئی ، بخشی از تاریخ عمومی مهاجرتها از ایران به ساحل غربی هند است . از دوران ساسانیان (٢٢٦ـ٦٥٢میلادی ) کشتیهایی از خلیج فارس و دریای سرخ به بندرگاههای بازرگانی کنکن ، نوار ساحلی هند میان بمبئی و گوآی امروزی ، صَیمور (چاؤل امروزی ، جنوب بمبئی )، کَلیّانا (کلیان )، و سوبارَه (سوپاره ) رفت و آمد می کردند. در این دوره درهمهای نقره ای ساسانیان را همه جا می پذیرفتند و ایرانیان می توانستند مقادیر زیادی جواهرات و دیگر کالاهای تجملی به آن سوی اقیانوس هند ببرند (لمبارد، ص ١٠٥). تجارت دریایی پررونق با هند امکانات جدیدی در اختیار بازرگانان و حادثه جویان ایرانی گذاشت که پس از فتح ایران به دست مسلمانان (٣١/ ٦٥١ـ٦٥٢) توسعة بیشتری نیز یافت . سوداگران مسلمان از سراسر کشورهای خاورمیانه به هند و حتی چین رفت و آمد می کردند. تجارت دریایی در قرون دوم تا پنجم به اوج خود رسید و در همین دوره پناهندگان سیاسی گروه گروه به مسلمانان ساکن کنکن می پیوستند (رجوع کنید به بهادر جَنگ ، ص ٢٦، ٢٨؛
لمبارد، ص ٥٤ ـ ٥٥).

منابع متقدم میان عربها و ایرانیان مسلمان ساکن کنکن تمایزی قایل نمی شوند و به همة آنها اصطلاح محلی نایتیا را اطلاق می کنند، ولی از نوشته های سیاحان آن زمان پیداست که ایرانیان از اعضای فعال این گروه بوده اند. برای مثال ، در ٢٣٧/ ٨٥١، بازرگانی ایرانی به نام سلیمان التاجر سیرافی ، که در خلیج فارس و اقیانوس هند به سفر پرداخته بود، گزارش داد که راجه «کُمکَم »، یکی از حکام مالکهید در دکن غربی که به بَلهَرا * ملقب بود، (رجوع کنید به د. اسلام ، چاپ اول ، ذیل «بلهرا»؛
حدود العالم ، ص ٢٣٨) و اتباعش نسبت به مسلمانان رفتاری دوستانه دارند (ص ٢٦ـ ٢٨). این بار نیز قوّت نظام پولی اوایل دورة عباسیان ، که مبتنی بر دینار طلا بود، گسترش مهاجرنشینهای ساحلی بازرگانان را در کنکن ممکن ساخت (لمبارد، ص ١١٥ـ١٢٠، ٢٢١ـ ٢٢٣). این مهاجرنشینها در اصل در سوباره ، تهانه (ابوریحان بیرونی : تانَّه ؛
رشیدالدین : تانَه ، تهانة امروزی )، جزیره های بمبئی و کلیان و در امتداد هر دو کرانة رود بنکوت مستقر بودند. در ٣٠٤، علی بن حسین مسعودی به صیمور سفر کرد و در آنجا ده هزار مسلمان یافت که بسیاری از آنها از بصره ، سیراف ، عُمان ، بغداد و شهرهای دیگر مهاجرت کرده بودند. دیگران ، که بَیاسِرَه (مفرد: بَیسَر) خوانده می شدند، از اخلاف مهاجران مسلمان اولیه ای بودند که با بومیان وصلت کرده بودند (مسعودی ، ج ١، ص ٢٤٨؛
ویلکینسن ؛
فرشته ، ج ٢، ص ٣٧٠؛
> تاریخ هند < ، ج ١، ص ٧٧، ٨٥ ـ٨٦، ج ٢، ص ٨٥). ظاهراً راجه ها ادای نماز را در مساجد مجاز می دانستند و به مسلمانان تا حدودی خودمختاری داخلی داده بودند، زیرا به نوشتة مسعودی (همانجا) در زمان سفر او رئیس مسلمانان صیمور شخصی به نام ابوسعید معروف به ابن زکرّیا بوده است . در همان زمان ، ناخدا بزرگ بن شهریار، رامهرمزی ، با مردی از سیراف موسوم به عباس بن ماهان آشنایی داشت و این ماهان اندکی بعد در صیمور رئیس («هنرمند») بوده است (رامهرمزی ، ص ١٤٢ـ ١٤٤؛
محیی الدین ، ص ٧٦ـ٨٦).

ابن بطوطه در نیمة قرن هشتم هجری به ساحل غربی هند سفر کرد و با چند تن از رهبران دینی گروه نایتیا، که عمدتاً سنّی مذهب و شافعی بودند، ملاقات کرد (ج ٤، ص ٦٦). مسلمانان کنکنی در محل کنونی شهر بمبئی نخست در جزیرة ماهم ، شمالی ترین جزیره از جزایر هفتگانه ، سکونت اختیار کردند. در ٦٩٣/ ١٢٩٤، هنگامی که علاءالدین خَلجی دهلوی ، سلاطین دکن را از تاج و تخت محروم کرد، پسر جوان آخرین راجه ، بهیم دیو ، ماهم را تحت نام مهیکاوتی پایتخت خویش قرار داد (ادواردز، ١٩٠٢، ص ٢٢ـ٢٧). در ٦١٨/١٣١٨ مبارکشاه ، سلطان دهلی ، قلمرو خود را به مهیکاوتی نیز بسط داد (همان ، ص ٣٥)، ولی زمانی سلطة مسلمانان تثبیت شد که ظفرخان (بعدها نخستین سلطان گجرات از ٨١٠ تا ٨١٣) در ٧٩٣ به حکومت آنجا منصوب شد و نام شهر را به مهائم تغییر داد. این شهر به صورت پاسدارخانة دور افتاده و مرکز تجاری مهم گجرات باقی ماند تا اینکه در ٩٤١/١٥٣٤ به دست پرتغالیها افتاد و موجب مهاجرت شمار قابل توجهی از خانواده های مسلمان از کنکن به جزایر بمبئی شد. این خانواده ها در آنجا مهاجرنشین مهمی تشکیل دادند (همان ، ص ٦٠ـ٦٣).

پس از اینکه بمبئی به شرکت هندشرقی انتقال یافت (رجوع کنید به سطور پیشین ) بندر بمبئی ، زیرنظر اربابان جدید، مرکز فعالیت جدی تجاری شد. شرکت ، ضامن جان و مال بازرگانان و تولیدکنندگان بود (داگلس ، ج ١، ص ٧٦). در میان تازه واردان از اعضای سه گروه مشهور از بازرگانان گجراتی می توان نام برد: بُهره * ها و خواجه ها یا خوجه * ها (هر دو از شیعیان اسماعیلی ) و میمنها (از اهل سنت )، که همگی از اخلاف هندوهایی بودند که اسلام آورده بودند.

در اواخر قرن دوازدهم / هجدهم ، بندر بمبئی بر تجارت دریایی در آن سواحل تسلط یافته بود و دیگر شهرهای بندری رو به زوال گذاشته بودند. در ضمن ، خرابی وضع اقتصادی ایران ، که علت اصلی آن لشکرکشیهای نادرشاه (١١٤٣ـ١١٦٠/ ١٧٣٠ـ ١٧٤٧) بود، به مهاجرت بسیاری از ایرانیان به هند منجر شد (فریدی ، ص ٣). ایرانیان تازه وارد، در بمبئی در امتداد باریکة سنگلاخی که به دُنگری معروف شد متمرکز شدند؛
اخلاف این دسته ، که به «مغولها» (مغُلها) معروف اند (همان ، ص ٩ـ١٠)، هنوز هم گروه شیعة اثناعشری مشخصی را در شهر تشکیل می دهند. پس از روی کار آمدن قاجاریان (١٢٠٠ـ١٣٤٢) اقتصاد ایران بتدریج رونق یافت . در اوایل قرن سیزدهم / نوزدهم فروش اسبهای عربی و ایرانی ، بویژه به ارتش انگلیس در هند، مهاجران ایرانی بیشتری را به بمبئی جلب کرد. سوداگران ایرانی از بمبئی منسوجات ، بویژه چلوار، چیت ، پارچه تهانه (که از جنس مخمل و قدک بود)، آبنوس ، ماهوت ، ظروف و چرم اروپایی به ایران می فرستادند و از ایران ابریشم خام ، خشکبار، گلاب ، و کالاهای تجمّلی مانند کتاب و شال ابریشمی وارد می کردند ( > تاریخ ادبیات ایرانی < ، ص ٣٢١؛
ادواردز، ١٩٠٩ـ١٩١٠، ج ١، ص ١٦١، ٤٢٥، ٤٣٨ـ٤٣٩؛
داگلس ، ج ١، ص ١٩؛
شپارد، ص ١٢٢). در ١٢٤٦/١٨٣٠، ارزش تجارت با ایران بالغ بر ٠٠٠ ، ٣٥٠ روپیه بود، حال آنکه در ١٢٧٤ـ١٢٧٥/ ١٨٥٨ـ١٨٥٩ فقط واردات اسب به ٠٠٠ ، ٦٢٥ ، ٢ روپیه رسید (ادواردز، ١٩٠٩ـ١٩١٠، ج ١، ص ٤٢٥).

احمدبن محمد علی بن باقر اصفهانی ، معروف به بهبهانی * (متولد ١١٩١)، عالم شیعی ایرانی ، که در ١٢٢٠ از راه حیدرآباد به بمبئی سفر کرده بود، وصف روشنی از شهر در آن ایام بر جای گذاشته است (رجوع کنید به ج ١، ص ٣٥٢ـ٣٥٤، نیز رجوع کنید به ج ٢، فهرست اماکن ، ذیل «بمبئی »). رسالة مجهول المؤلف جان بمبئی به زبان فارسی ، که در ١٢٣٣/ ١٨١٨ منتشر شد، شرح دقیقتری از حیات اجتماعی و بازرگانی سکنة مسلمان قدیم شهر و نیز مهاجران تازه وارد از جمله عربها، ایرانیها، ارمنیها و یهودیان است . وصفی که نویسنده از گورستانها و مقابر مسلمانان به دست داده شاهد روشنی بر آن است که مسلمانان ساکن در آن شهر در سراسر بمبئی پراکنده بوده اند (ادواردز، ١٩٠٢، ص ٦٠، ٢٣٦ـ٢٣٧). یکی از اعضای خانوادة اشرافی ایرانی ساکن حیدرآباد به نام صفدر علیشاه ( متخلص به ) مُنصف نیز مدتی در بمبئی اقامت گزید؛
او در ١٢٢٩/١٨١٤ دربارة جنگهای انگلیسیان در هند مثنویِ جرجیسِ رزم را سرود و به ویلیام ارسکین ، دانشمند انگلیسی و حامی خود، اهدا کرد (ریو ، ج ٢، ص ٧٢٥) ( شیخ الرئیس قاجار (متوفی ١٣٣٦) نیز از رجب ١٣١١ تا پایان صفر ١٣١٢ در بمبئی اقامت کرد و ضمن دیدار از شهر، در ماههای رمضان ، محرّم و صفر به اقامة جماعت و خطابه و وعظ پرداخت . او بمبئی را از نظر «وسعت و پاکیزگی معابر و شکوه و رونق مکاتب و معابد و عمارات عالیه و ابنیة سامیه ، نمونة شهرهای فرنگستان » دانسته است (ص ٣٤ـ٣٥) ) .

در سرشماری ١٣١٩/١٩٠١، شمار فارسی زبانان ٠٠٠ ، ٣ تن برآورد شد؛
ولی بلافاصله پس از شیوع طاعونی سخت ، کل جمعیت مسلمان بمبئی ١٢١ ، ١٥٥ تن ، از جمله ٠٠٠ ، ٢٧ تن شیعی مذهب ، ذکر می شود. ارقام مبتنی بر زبان هیچگاه دقت لازم را ندارد، زیرا بسیاری از فارسی زبانان به زبان اردو نیز تکلم می کنند، و از آنجایی که رقم جمعیت شیعیان شامل پیروان بومی فرق مختلف شیعی نیز می شود، می توان چنین نتیجه گرفت که تعداد ایرانیان بیش از ٠٠٠ ، ٣ تن بوده است (ادواردز، ١٩٠٩ـ ١٩١٠، ج ١، ص ١٧٧، ٢٠٥). در زمان انقلاب مشروطیت در ایران (١٣٢٤ـ١٣٢٧/ ١٩٠٦ـ١٩٠٩) گروه جدیدی از بازرگانان و پناهندگان سیاسی از ایران به بمبئی وارد شدند. بسیاری از اینان از فارس بودند و به فروش سکه های طلا، اسب و فرش در هند مشغول شدند. پس از استقرار استبداد نظامی رضاشاه پهلوی (١٣٠٤ـ١٣٢٠ ش ) نیز گروه دیگری از پناهندگان ایرانی به این شهر آمدند. در سرشماری ١٣٣٠ ش /١٩٥١، شمار فارسی زبانان ٥٢٧ ، ٦ تن ذکر شده است .

«مغولها» در میان خود به فارسی تکلم می کنند، و بسیاری از آنها هنوز هم پیوندهای خانوادگی خود را با ایران حفظ کرده اند. شیعیان بمبئی سالها از مراجع ساکن ایران تقلید می کردند، ولی از زمان شیخ ابوالقاسم نجفی کاشانی (متوفی ١٣١٠ ش /١٩٣١؛
رجوع کنید به ادامة مقاله ) مجتهدانی از نجف و قم به بمبئی اعزام می شده اند تا به امور دینی دو گروه عمده ، یعنی «مغولها» و «شیعیان اردوزبان » (خواجه های پیرو مذهب اثناعشری )، رسیدگی کنند. منصب مجتهد گروه مغولها در خانوادة شیخ ابوالقاسم نجفی کاشانی به صورت موروثی درآمد. شیخ ابوالقاسم فقیه شیعی عالیقدری بود که بر اثر تلاش او بسیاری از خواجه های اسماعیلی به مذهب اثناعشری گرویدند و مسجد شیعیان نیز در دنگری ساخته شد. پسرش حجت الاسلام شیخ محمدحسن کاشانی نجفی (متوفی ١٣٤٦ ش / ١٩٦٧) که مؤلف چندین رساله دربارة اصول عقاید شیعیان و تذکرة منظوم ارمغان اسلام دربارة بزرگان دین است ، امامت مسجد دنگری را به عهده داشت . بعد از درگذشت شیخ جواد کاشانی نجفی در ١٣٦٢ ش / ١٩٨٣ این خانوادة مجتهدان از میان رفت . دیگر عالم برجستة ایرانی در بمبئی حاج شیخ محمدتقی ، امام جماعت مسجد اصلی مغولها، بود. این مسجد با استفاده از وجوه اعطایی از جانب حاجی محمدحسین شیرازی ساخته شده بود (ادواردز، ١٩٠٩ـ١٩١٠، ج ٣، ص ٣١١؛
شپارد، ص ١٤١) ( شیخ الرئیس قاجار، از این مسجد و نخستین امام جماعت آن ، شیخ عبدالحسین کازرونی ، یاد کرده و گفته است که خود نیز در همین مسجد اقامة جماعت کرده و به منبر می رفته است (ص ٣٥) ) .

«مغولها» فرزندان خود را به مدرسه های خصوصی که برای تعلیم اصول دین اسلام تأسیس شده است می فرستند. آخوندها و ملاّ ها و افراد تعلیم دیدة دیگر در امر تهیة کتابهای درسی مناسب فعال بوده اند. حاج محمد حسن بن حاج محمد اصفهانی ، اهل بمبئی ، در ١٣١٥/ ١٨٩٧، مجمع المسائل ، مجموعه ای از اصول اعتقادی شیعیان ، را منتشر کرد. صحیفه ، تألیف محمد حسن شوشتری ، که در ١٣١٦/ ١٨٩٨ به چاپ رسید، حاوی ادعیة اهل تشیّع است . حاجی محمدابراهیم ، از رجال برجستة انجمن ایرانیان بمبئی در دهة ١٣٠٠ ش /١٩٢٠ چندین کتاب و جزوه تألیف و تذکرة عربی منهاج السالکین را به فارسی ترجمه کرد (١٣٠٥ ش / ١٩٢٧). ایرانیان مسلمان بمبئی آثار دیگری نیز در زمینه هایی چون اخلاق ، حدیث ، دینیّات و ردّ فرقة بهایی منتشر کرده اند ( > فرهنگ جغرافیایی ایالت مهارشترا < ، فصل ٨).

در ماه محرم ، مسجد اصلی و «امام ـ بارا * » (تکیة عزاداری حسین بن علی علیه السلام ) مجاور آن محلّ تجمّع شیعیان اثناعشری است که دهة اول این ماه را به تعزیة شهادت امام حسین علیه السلام می پردازند. در این مراسم از شیوة عزاداری مرسوم در ایران پیروی می شد. وصفی که از یکی از این مراسم در روزنامة > تایمز هند < در محرم ١٣٢٦/ فوریة ١٩٠٨ منتشر شد حاوی جنبه های مهم آن است ، «تعزیه گویی » در خانة آقاخان (امام اسماعیلیان نزاری ) در محلة مازاگاؤن شهر برگزار می شد؛
بر پا کردن چنین مراسمی امروزه تقریباً منسوخ شده است . در حال حاضر «مجالس عزا» در چهار امام ـ بارای شوشتری ، امین ، نمازی ( ، نام کنونی آن : زینبیه ، ) ، و دربار حسینی (در «بهندی بازار»، نزدیک دنگری ) منعقد می شود. عزاداران ( ، چه شیعیان چه اهل سنت ، ) نمونه های کوچکی از حرم امام حسین علیه السلام (که آن نیز «تعزیه » نام دارد)، عَلَم و «پنجه » (به علامت پنج تن ) را در خیابانهای شهر حمل می کنند. شیعیان ایرانی به مرثیه خوانی به زبان فارسی ، نوحه خوانی ، سینه زنی و زنجیرزنی ( و حمل «حجله » ) نیز می پردازند. بمبئی هرگز مرکز آن نوع تنازعاتی که در قرون دوازدهم و سیزدهم /هجدهم و نوزدهم در شمال هند و در قلمرو نظام حیدرآباد میان شیعیان و سنیان در می گرفت نبوده است . بر عکس ، سنیان ساکن بمبئی و اطراف آن در مراسم عزاداری محرّم و دسته هایی که در خیابانها به راه می افتند شرکت می کنند، کما اینکه شیعیان نیز نوروز را جشن می گیرند.

( بمبئی در سدة سیزدهم و نیمة اول سدة چهاردهم ، از مهمترین مراکز طبع و نشر کتابهای فارسی بود، و در آنجا بسیاری از صاحبان چاپخانه ها با ملیتها و گرایشهای مذهبی گوناگون به انتشار آثار فارسی در رشته های مختلف علمی و علوم دینی اشتغال داشتند. نوشاهی در فهرست کتابهای فارسی چاپ سنگی و کمیاب کتابخانه گنج بخش ، به برخی از این کتابها که نسخة آنها در آن کتابخانة موجود بوده است ، اشاره می کند (کتابخانة گنج بخش ، ج ١، جاهای متعدد). )

میرزا محمدبن محمد رفیع شیرازی (متولد١٢٦٩)، بازرگان اهل شیراز در ١٢٨٥ نخستین شرکت نشر و فروش کتابهای فارسی بمبئی را تأسیس کرد. او در این کار چنان موفق بود که به «ملک الکُتّاب » معروف شد. از جمله انتشارات شرکت او نشر چاپهای جدیدی از آثار ادب کهن فارسی مانند تذکرة الشعرا ی دولتشاه سمرقندی (چاپ ١٣٠٤/١٨٨٧) است . آیات الولایة رفیع شیرازی (بمبئی ١٣١٦/١٨٩٨) در دفاع از خلافت علی علیه السلام و فرزندان اوست . ادواردز، مؤلف کتاب مشهور > ظهور بمبئی < ، اَلف نَهار دولتشاه را در ١٣١٣/١٨٩٦ ( در این شرکت نشر ) چاپ کرد. تذکرة الخواتین (بمبئی ١٣٠٦/١٨٨٩)، حاوی شرح حال زنان شاعر ایرانی ، عرب و شبه قاره ، و تحفة الخواتین (بمبئی ١٣٢٥/١٩٠٧)، از معروفترین کتابهایی است که میرزا محمد شیرازی خود تألیف کرده است (رجوع کنید به استوری ، > تاریخ هند < ، ش ٦٦٢، ص ٤٩٢). او چهار کتاب نیز در زمینة تاریخ به چاپ رسانید: اکسیرالتواریخ و سیرالائمه (١٣٠٩)، مرآت الزمان ، تاریخ انگلستان ، و تاریخ یونان قدیم .

( از دیگر ناشران معتبر ایرانی در این شهر، که از همکاری بسیاری از خوشنویسان ، مصحّحان ، بازرگانان ، فضلا و روحانیان ایرانی برخورداربودند، میرعلینقی تاجرکاشانی ، شیخ علی محلاتی حائری میرزاابوطالب شیرازی ، میرزاحسن مشهدی محمدرضا شیرازی و میرزاعلینقی تاجر شیرازی را می توان نام برد (کتابخانة گنج بخش ، ج ١، ص ٩١، ٤٧٦، ٦٨١ـ٦٨٢، ٩١٨، ٩٤٤). )

بسیاری از دانشمندان ایرانی در بمبئی به نگارش تاریخ پرداختند، گواینکه غالب آنها یا به منابع دست دوم متّکی بودند و یا صرفاً اصل آثار را ترجمه می کردند. برای مثال ، میرزامحمدعلی کشکول در ١٢٩٠/١٨٧٣ ترجمة فارسی > تاریخ ایران < ، اثر مشهور جان ملکم را زیر عنوان تاریخ ملکم منتشر کرد. یکی از معاصران او، میرزا نصرالله خان اصفهانی ، ترکتازان هند (١٣١١/ ١٨٩٣) را تألیف کرد که دربارة تاریخ هند از زمان سلطان محمود غزنوی (٣٨٨ـ٤٢١) تا «افول مغولان » بود. در ١٣١٢، آقا عبدالمجد شرح شورش ١٢٧٣/١٨٥٧ هند را که یکی از شاهدان عینی آن ، بانویی انگلیسی به نام هورستستت ، نوشته بود به فارسی ترجمه کرد. حاجی آقا اثری انتقادی در زمینة تاریخ ایران زیر عنوان انتقادات تواریخ نوشت (١٣٢٥/١٩٠٧).

( روزنامه ها و مجلاّ تی نیز به زبان فارسی به وسیلة ایرانیان در بمبئی منتشر می شد که از آن جمله اند: مجلة دعوت الاسلام به مدیریت سیدمحمدعلی داعی الاسلام در ١٣٢٤، هفته نامه های جام جمشید و چابک در ١٢٦٢ و روزنامة دورنمای ایران به مدیریت عبدالحسین سپنتا در ١٣٠٧ ش (صدرهاشمی ، ج ٢، ص ١٦٢، ١٨٧، ٢٩٠، ٢٩٩). )

انجمن ایرانیان که دفتر آن در نزدیکی مسجد جامع بمبئی واقع بود، در آغاز قرن چهاردهم / بیستم تأسیس شد. این انجمن مرکز فعالیتهای اجتماعی «مغولها» بود. در ١٣٠٥ ش /١٩٢٦، انجمن «اخوّت اسلامیة ایرانیة » بمبئی تأسیس شد. این انجمن سخنرانیهای ( دینی ) و سیاسی برگزار و سپس متن آنها را به فارسی چاپ می کرد. ایرانیان ساکن بمبئی از لحاظ تاریخی به دو گروه مشخص تقسیم می شوند: کسانی که اصلاً از مراکزی فرهنگی مانند شیراز، اصفهان و کاشان بودند و بیشتر به کار تجارت اشتغال داشتند، و آن گروه از مهاجرانی که پس از ١٣٢٦ ش / ١٩٤٧، عمدتاً از یزد، به هند آمدند و به مشاغلی چون رستوران داری ، خبازی و بقالی پرداختند ( آنها موقوفاتی نیز در بمبئی برجای گذاشتند که «موقوفات انجمن فتوت اثناعشری یزدیان بمبئی » نامیده می شد (ریحان ، ص ٤٣٩) ) . رستورانهای ایرانی بمبئی ، با نامهایی چون کافة شاه ایران ، کافة پهلوی و کافة فردوسی در دهة ١٣٥٠ ش / ١٩٧٠ محل تجمّع شاعران ، روزنامه نگاران ، دانشجویان اردوزبان و اطرافیان آنها بود. بسیاری از صاحبان یزدی این رستورانها مقارن انقلاب اسلامی ایران در ١٣٥٧ ش آنها را فروختند و به ایران مراجعت کردند (عزیزالرحمان ). جهانگردان عرب و هندیانی که از خلیج فارس بازگشته اند امروزه مشتریان اصلی این رستورانها هستند. بر اثر عزیمت یزدیان جمعیت ایرانیان مقیم بمبئی به حدود ( ٠٠٠ ، ٦ ) تن کاهش یافته است . خانة فرهنگ ایران در ١٣٣٥ ش / ١٩٥٦ تأسیس شد. این مرکز به برگزاری جلسات سخنرانی و چاپ متن آنها اقدام می کند و ضمناً محل تجمّع ایرانیانی است که در بمبئی باقی مانده اند ( پس از انقلاب اسلامی ، این مرکز به «خانة فرهنگ جمهوری اسلامی ایران » تغییر نام داد ) .

منابع :
(٩) ابن بطوطه ، تحفة النظار فی غرائب الامصار و عجائب الاسفار ، المعروفة برحلة ابن بطوطه ، چاپ دفرمری و سانگینتی ، پاریس ١٨٥٣ـ ١٨٥٨؛
(١٠) نواب عزیز بهادر جنگ ، تاریخ النوائط ، حیدرآباد ١٩٢٢؛
(١١) ( احمدبن محمدعلی بهبهانی ، مرآت الاحوال جهان نما: سفرنامه ، قم ١٣٧٣ ش ) ؛
(١٢) حدودالعالم من المشرق الی المغرب ، چاپ منوچهر ستوده ، تهران ١٣٤٠ ش ؛
(١٣) بزرگ بن شهریار رامهرمزی ، کتاب عجائب الهند ، چاپ فان دیرلیت ، لیدن ١٨٨٣ـ١٨٨٦؛
(١٤) ( علیرضا ریحان ، آینة دانشوران ، چاپ ناصر باقری بیدهندی ، قم ١٣٧٢ ش ) ؛
(١٥) سلیمان سیرافی ، سلسلة التواریخ ، چاپ ل . لانگله ، پاریس ١٨١١؛
(١٦) عبدالرحمان بن ابی بکر سیوطی ، لب الالباب فی تحریر الانساب ، لیدن ١٨؛
(١٧) ابوالحسن بن محمدتقی شیخ الرئیس قاجار، گزیده ای از سروده های شیخ الرئیس قاجار ، چاپ میرجلال الدین کزازی ، تهران ١٣٦٩ ش ؛
(١٨) ( محمد صدرهاشمی ، تاریخ جرائد و مجلات ایران ، اصفهان ١٣٦٣ـ١٣٦٤ ش ؛
(١٩) کتابخانة گنج بخش ، فهرست کتابهای فارسی چاپ سنگی و کمیاب کتابخانة گنج بخش ، تألیف عارف نوشاهی ، اسلام آباد ١٣٦٥ـ ١٣٦٩ ش ) ؛
(٢٠) م . محیی الدین ، تاریخ کنکن (اردو)، بمبئی ١٩٦٩؛
(٢١) علی بن حسین مسعودی ، مروج الذهب و معادن الجوهر ، چاپ شارل پلا، بیروت ١٩٦٥ـ١٩٧٩؛

(٢٢) S. Aziz al-Rahman, "Struggle of the nomadic Iranians," Sunday mid-day (Bombay), ٤ October ١٩٨٧, ٢-٣;
(٢٣) J. Douglas, Bombay and western India , London ١٨٩٣;
(٢٤) EI ١ , s.v. "Balhara ¦ ", (by T. W. Arnold);
(٢٥) S. M. Edwardes, The gazetteer of Bombay city and Island , Bombay ١٩٠٩-١٩١٠;
(٢٦) idem, The population of the city of Bombay. A. few remarks concerning its origin and growth , Bombay ١٩٢٦;
(٢٧) idem, The rise of Bombay , Bombay ١٩٠٢;
(٢٨) K. B. Faridi, Gazetteer of the Bombay Presidency IX/٢: Gujarat population, Musalmans and Parsis , Bombay ١٨٩٩;
(٢٩) Moh ¤ ammad Qa ¦ sem b. Ghola ¦ m- ـ Ali Feres § ta, Golsa § n-e Ebra ¦ h i ¦ m i ¦ , tr. J. Briggs, History of the rise of the Mohamedan power in India , London ١٨٢٩, repr. Calcutta ١٩٠٨-١٩١٠, ١٩٦٦;
(٣٠) The history of India as told by its own historians , ed. H. M. Elliot and J. Dowson, London ١٨٦٧-١٨٧٧;
(٣١) History of Iranian literature , ed. K. Jahn, Dordrecht ١٩٦٨;
(٣٢) M. Lombard, L'Islam dans sa premiةre grandeur ( VIIIe- XIe siةcle ), Paris ١٩٧١;
(٣٣) Maharashtra State gazetteer . Language and literature , Bombay ١٩٧١;
(٣٤) S. Misra, The rise of Muslim power in Gujarat , Bombay ١٩٦٣;
(٣٥) Charles Rieu, Catalogue of the Persian manuscripts in the British Museum , London ١٨٧٦-١٨٩٥;
(٣٦) S. Sheppard, Bombay , Bombay ١٩٣٢;
(٣٧) Charles Ambrose Storey, Persian literature: a bio - bibliographical survey , London ١٩٢٧- ;
J. C. Wilkinson "Baya ¦ sirah and Baya ¦ d ¦ â r," Arabian studies , ١ (١٩٧٤), ٧٥-٨٥

(٣٨) برخی اطلاعات مندرج در متن مقاله براساس مصاحبه های شخصی ارائه شده است .

(٣٩) / مؤمن محیی الدین و اسماعیل پوناوالا ( ایرانیکا ) ؛

با اضافاتی از ( د. ج . اسلام ) /