بَلیانی ، امین الدین محمدبن زین الدین علی ، عالِم و عارف قرن هفتم و هشتم و از مشاهیر خاندان بلیانی . * در ٦٦٨ در کازرونِ فارس به دنیا آمد. مادرش ، دختر زاهد عِزّالله کازرونی از معاریف کازرون و مرید امام الدین مسعود بود. امین الدین از کودکی زیرنظر پدرش ، زین الدین علی (متوفی ٦٩٣) و عمویش اوحدالدین عبدالله ، به اهل خانقاه پیوست . از هشت سالگی درس قرآن را شروع کرد و در حدود ده سالگی پس از اتمام این درس ، ابتدا نزد پدر و سپس نزد فقیه عثمان کهفی فقه آموخت و نزد رشیدالدین احمد کازرونی استماع حدیث کرد. در چهارده سالگی از اوحدالدین عبدالله (ح ٦١٣ـ٦٨٣ یا ٦٨٦) خرقه گرفت و شجرة خرقه اش از طریق اوحدالدین با چند واسطه به ابونجیب سهروردی (متوفی ٥٦٣) می رسد (محمودبن عثمان ، ص ٦ـ ٨، ١٨؛ زرکوب شیرازی ، ص ١٤٦ـ١٤٧).

امین الدین پس از وفات پدرش جانشین او شد (محمودبن عثمان ، ص ١٧). وفات امین الدین در یازدهم ذیقعدة ٧٤٥ اتفاق افتاد و در خانقاه خود موسوم به خانقاه علیای کازرون به خاک سپرده شد. این بنا هم اکنون نیز زیارتگاه است (زرکوب شیرازی ، ص ١٤٧؛ محمودبن عثمان ، ص ١٨٩). پس از او برادرش ، امام الدین محمد، جانشین وی شد (محمودبن عثمان ، مقدمة شیخ الحکمائی ، ص سی و نه ).

عرفان امین الدین شبیه به زهد عرفای قرون اول اسلامی بود. مبانی عرفان او را می توان زهد، مخالفت با نفس در خوردن و پوشیدن و خوابیدن ، کثرت نماز، ذکر و خلوت نشینی دانست . البته او به مسائل اجتماعی نیز توجه ویژه ای داشته است (همان ، مقدمة شیخ الحکمائی ، ص هشت ). وی از شطح و طامات گویی بیزار بود و گاه می کوشید که برخی از شطحهای مشایخ را به گونه ای شرح و توجیه کند (رجوع کنید به همان ، ص ١٥٨). او همچنین به مریدان کمتر اجازة سماع می داد (همان ، مقدمة شیخ الحکمائی ، ص یازده ).

امین الدین ساعاتی از وقت خود را به دیدار حاجتمندان و توجه به مشکلات مردم اختصاص می داد و حتّی برای حل مشکل آنان گاه نزد حکّام می رفت (همان ، ص ١٠ـ١٣، ٦٩ـ٧٠)؛ از جمله ، مراجعة یهودیانی که از او مدد می جستند نشانة مقبولیّت و اعتماد اهل ادیان به اوست (همان ، ص ٦٩ـ٧٠). وی مورد توجه حکام فارس نیز بود. در مفتاح الهدایه ، به مکاتبات امین الدین با حکام شیراز و نیز رابطة مریدانة شرف الدین محمودشاه (متوفی ٧٣٦) و فرزند او، جلال الدین مسعودشاه اینجو (متوفی ٧٤٤)، با امین الدین اشاره شده است (همان ، ص ٥٥).

امین الدین بناهایی برای رفاه حال ، تحصیل و بهداشت مردم ساخت ، از جمله مدرسة دارالحدیث شمسیّه ، قنات قرچه و چشمة بمشق (یا بیدمشک ؛ محمود بن عثمان ، مقدمة شیخ الحکمائی ، ص سیزده ـ شانزده ). او گاه این اعمال خیر را به جهت احترام به شیخ مرشد ابواسحاق کازرونی (متوفی ٤٢٦) و به نام وی انجام داده است ، از جمله سقایة مرشدی (خزانة آب )، دارالشفای مرشدی ، دارالعابدین مرشدی ـ که برای مسافران و غریبان بوده است ـ و گسترش مسجد جامع مرشدی (محمودبن عثمان ، ص ١٦٦، ١٧٣). اقدامات او در حق شیخ مرشد سبب شد تا برخی (از جمله رجوع کنید به صفا، ج ٣، بخش ٢، ص ٨٧٥) امین الدین را جانشین خلفای مرشدی بدانند (محمودبن عثمان ، ص ٢٣ـ٢٤، ١٦٤). چنانکه گذشت ، امین الدین طریقتی جدای از طریقت مرشدیه داشته است .

از مشاهیر مریدان و ارادتمندان بلیانی علاوه بر محمودبن عثمان ، مؤلف مفتاح الهدایه ، می توان این افراد را نام برد: خواجوی کرمانی (٦٨٩ـ٧٥٣)، که در مثنوی گل و نوروز ( خمسه ، ص ٧٠٣) و روضة الانوار (همان ، ص ٩٥) و همچنین در دیوان خود (ص ٧٠) وی را به عنوان پیر خود ستوده است ؛ ابوالعباس احمد ابی الخیربن عزالدین مودود ذهبی ، مشهور به زرکوب شیرازی ، مؤلف کتاب شیرازنامه (رجوع کنید به ص ١٤٧)؛ شیخ شمس الدین محمدصادق (متوفی ٧٣٧؛ جنیدشیرازی ، ص ١٠٩، ترجمة فارسی ، ص ١٥٠ـ١٥١)؛ و سیدنصرت الدین علی بن جعفر حسنی (متوفی بعد از ٧٠٠)، بانی زاویه ای در شیراز (جنید شیرازی ، ص ١٤٩، ترجمة فارسی ، ص ١٩١ـ١٩٢).

شرف الدین محمودشاه اینجو، حاکم فارس ، نیز از مریدان او بود (محمودبن عثمان ، ص ٦٥). امین الدین پس از مرگ وی ، تعزیت نامه ای به پسر او، جلال الدین مسعودشاه اینجو ـ که خود از دوستان و محبان امین الدین بود ـ نوشت (همان ، ص ٥٥؛ جواب این نامه در منشآت جلال الدین فریدون بن عکاشه درج شده است رجوع کنید به ایران . مجلس شورای ملی . کتابخانه ، ج ٦، ص ٢٢٠). ابواسحاق اینجو (حک : ٧٤٤ـ ٧٥٨) نیز به امین الدین ارادت داشت . حافظ در یکی از اشعارش با مطلع : به عهد سلطنت شاه شیخ ابواسحاق / به پنج شخص عجب ملک فارس بود آباد، ضمن تکریم بلیانی ، اشاره می کند که گشایش کارهای بسته در عهد ابواسحاق اینجو، به همت وی بوده است : دگربقیه ابدال شیخ امین الدین / که یمن همت او کارهای بسته گشاد (حافظ ، ص ٤٨٣).

آثار. امین الدین در پاسخ یکی از مریدان ، که سؤال کرده بود آیا می توان گاهی شعر سرود، جواب داده بود که برای سالک آن را سزاوار نمی داند (محمودبن عثمان ، ص ١٥٦). با این حال ، یکی از آثار شیخ دیوان اوست که در حاشیة نسخه ای خطی از کلیات سعدی نوشته شده و شامل قصیده ، غزل ، مثنوی ، رباعی و چند ترجیع و تربیع است . غزلیّات او عارفانه و شایان توجه ، و قصایدش متوسط است (صفا، ج ٣، بخش ٢، ص ٨٧٨ ـ ٨٧٩).

اثر دیگر وی ، بدایة الذاکرین ، در آداب ذکر است که آن را برای فرزندش ، محب الدین محمد، نوشته است (بلیانی ، بدایة الذاکرین ، گ ١٢٦ رـ پ ؛ دانشگاه تهران . کتابخانة مرکزی ، ج ٥، ص ٢٦٨). «تربیت نامه »ها نیز مکتوباتی در آداب و شرایط خلوت نشینی اند که امین الدین آنها را برای فرزندش یا دیگر سالکان به دست خویش نوشته است و محمودبن عثمان دو نمونة آن را در مفتاح الهدایه آورده است (ص ٢٧ـ٣٧، ١٧٤). مکتوب دیگری از او، خطاب به درویش علی حاجی رشید، در دست است که آن را باید یکی از این تربیت نامه ها دانست (دانشگاه تهران . کتابخانة مرکزی و مرکز اسناد، ج ٣، ص ٢١٨). جامِعُ الدَّعوات لاِ َهلِ الخَلَوات ، کتابی است مشتمل بر مجموعة ادعیه ای که امین الدین در اوقات مختلف می خواند. محمودبن عثمان در مفتاح الهدایه به این کتاب اشاره کرده است (ص ٢٠٥ـ ٢١٥). زرکوب شیرازی (ص ١٤٧) نیز مجموعه ای از مسموعات ، لطایف تفسیر، احادیث نبوی ، آثار مشایخ و اشعار او را جمع آوری کرده است .

منابع :
(١) ایران . مجلس شورای ملی . کتابخانه ، فهرست کتابخانة مجلس شورای ملی ، ج ٦، تألیف سعید نفیسی ، تهران ١٣٤٤ ش ؛
(٢) محمدبن علی بلیانی ، بدایة الذاکرین ، نسخة خطی کتابخانة مجلس شورای اسلامی ، ش نجم ١١/٦٦؛
(٣) معین الدین جنیدبن محمود جنید شیرازی ، شدّالازار فی حطّ الاوزار عن زوارالمزار ، چاپ محمد قزوینی و عباس اقبال ، تهران ١٣٢٨ ش ؛
(٤) همان ، ترجمة فارسی : تذکرة هزار مزار ، ترجمة عیسی بن جنید شیرازی ، چاپ نورانی وصال ، شیراز ١٣٦٤ ش ؛
(٥) شمس الدین محمد حافظ ، دیوان ، چاپ یحیی قریب ، تهران ١٣٥٦ ش ؛
(٦) محمودبن علی خواجوی کرمانی ، دیوان ، چاپ احمد سهیلی خوانساری ، تهران ١٣٦٩ ش ؛
(٧) همو، روضة الانوار ، در خمسة خواجوی کرمانی ، چاپ سعید نیاز کرمانی ، کرمان ١٣٧٠ ش ؛
(٨) همو، گل و نوروز ، در خمسة خواجوی کرمانی ؛
(٩) دانشگاه تهران . کتابخانة مرکزی ، فهرست نسخه های خطی کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران ، ج ٥، زیرنظر محمدتقی دانش پژوه و ایرج افشار، تهران ١٣٤٦ ش ؛
(١٠) دانشگاه تهران . کتابخانة مرکزی و مرکز اسناد، فهرست میکروفیلمهای کتابخانة مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران ، تألیف محمدتقی دانش پژوه ، ج ٣، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(١١) احمدبن ابی الخیر زرکوب شیرازی ، شیرازنامه ، چاپ بهمن کریمی ، تهران ١٣١٠ ش ؛
(١٢) ذبیح الله صفا، تاریخ ادبیات ایران ، ج ٣، بخش ٢، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(١٣) محمودبن عثمان ، مفتاح الهدایة و مصباح العنایة ، چاپ شیخ الحکمائی ، تهران ١٣٧٦ ش .

/ عمادالدین شیخ الحکمائی /