بُلکُوارا ، یکی از کاخهایی که به فرمان متوکل ، خلیفة عباسی ، در نیمة نخست سدة سوم بر کرانة شرقی رود دجله ساخته شد. نام این کاخ در منابع تاریخی و جغرافیایی به صورتهای مختلف چون بلکوارا (یعقوبی ، ص ٣٨؛
منجم ، ص ٣٧)، بَزکُورا (طبری ، ج ٣، ص ١٨٦)، برکوارا (شابشتی ، ص ١٥٦؛
سهراب ، ص ١٢٨)، برکوار (شابشتی ، ص ١٥٠؛
ثعالبی ، ص ١٦٥، ١٦٦)، بزکوارا (یاقوت حموی ، ج ١، ص ٦٠٥) و برکوان آمده است (همو، ج ٣، ص ١٨). عواد (رجوع کنید به ص ٣٦٦) ضبط درست آن را برکوارا به معنای لذیذ و گوارا دانسته است ، نه بزرگوارا، زیرا این واژه را ایرانیان از اسماءالله می دانستند و این ترکیب ندایی معنای «ای قصر بزرگ » می دهد و بعید می نماید که متوکل (حک :٢٣٢ـ٢٤٧) چنین نامی بر این قصر نهاده باشد.

محل بناهای نیمه ویران بلکوارا که هم اکنون المنقور نامیده می شود (هرتسفلد، ص ٣٢؛
کرسول ، ص ٢٦٥؛
حسنی ، ص ١٠٩، ١١٣؛
عمید، ص ١٦٥)، در حدود شش کیلومتری جنوب شهر سامره جدید و در منتهی الیه جنوبی ناحیة وسیع ویرانه های حفاری شدة سامره قرار دارد (کرسول ، همانجا؛
زکی محمد حسن ، ص ٦٠). به نوشتة یعقوبی بلکوارا در پشت ( جنوب ) مطیره و رو به شرق (ص ٣٨) و در واقع بر کرانة شرقی رود دجله و در نیمه راه مطیره به قادسیه ، در پایین سه نهر کوچک منشعب از دجله قرار داشته است (رجوع کنید به سهراب ، همانجا؛
لسترنج ، ص ٥٢) و به نظر می رسد که آبراهی نیز درون کاخ وجود داشته که آب نهری از دجله در آن جریان می یافته است . (رجوع کنید به هرتسفلد، ص ٣٣ـ٣٤؛
عمید، همانجا).

بنابر منابع تاریخی ، متوکل برای خود و هر یک از پسرانش ، قصرهایی در کنار دجله بنا نهاد و بلکوارا را نیز برای معتز (حک :٢٥٢ـ٢٥٥) ساخت (یعقوبی ؛
شابشتی ؛
منجم ، همانجاها). به گفتة شابشتی (همانجا)، متوکل برای ساختمان این بنای عظیم مبلغ بیست هزار هزار (بیست میلیون ) درهم هزینه کرد (نیز رجوع کنید به یاقوت حموی ، همانجا). به نوشتة همو (همانجا) طول تالار صد ذرع و عرض آن پنجاه ذرع بود و تنها با یک قالی ابریشمین زربافت ـ از قالیهایی که عباسیان از امویان گرفته بودند ـ فرش شده بود. در زمان متوکل عمارتهای متعددی در دو سوی دجله ساخته شد که از بلکوارا در جنوب تا دُور در شمال گسترش می یافت (لسترنج ، ص ٥٥).

هرتسفلد تاریخ ساخت بنای بلکوارا را میان سالهای ٢٤٠ـ٢٤٥ دانسته است (ص ٣٣)، اما کرسول با توجه به کتیبه ای که هرتسفلد در تالار بهاری این کاخ یافته و بر روی آن عبارت «الامیر المعتز بالله بن امیر المؤمنین »، به خط کوفی ساده ، آمده است ، چنین استدلال می کند که بنابر روایت مورخان اسلامی (ابن اثیر، ج ٧، ص ٤٩)، معتز لقب امیر (ولایتعهدی ) را در ٢٣٥ دریافت کرده است (ص ٢٧٠) و ازینرو بایستی این کاخ پس از ٢٣٥ و پیش از ٢٤٥ که متوکل سرگرم بنیاد شهر جعفریه بوده ، ساخته شده باشد (همانجا؛
هوگ ، ص ٣٨؛
قس کونل ، ص ٣٤ و زکی محمد حسن ، ص ٦٠ که تاریخ ساخت بنا را بین ٢٤٠ـ٢٤٥ دانسته اند). هرتسفلد از دوازده ژوئیه تا نهم اکتبر ١٩١١ کاوشهایی در بلکوارا انجام داد و آثار معماری جالبی در آن یافت (عمید؛
کرسول ، همانجاها).

ویژگیهای معماری .بلکوارا قصر بزرگی است رو به دجله با منازل مسکونی یک طبقه با حدود پنجاه اتاق و تالارها و حیاطهای متعدد که تماماً از خشت ساخته شده است (کونل ، هوگ ، همانجاها). حصاری چهارگوش ، که هر ضلع آن ١٢٥٠متر است ، این محل را، که دارای سه دروازه در وسط دیوارهای شمالی ، غربی و شرقی است ، احاطه کرده است . دیوار جنوبی ، که رو به کرانه های دجله است ، دروازه ای نداشته (هرتسفلد، ص ٣٣ـ٣٤؛
کرسول ، عمید، همانجاها)، پانزده متر بالاتر از سطح دریاست و برجهایی نیز در کناره های آن قرار دارد (هرتسفلد، ص ٣٣؛
کرسول ، همانجا). دومین حصار کاخ در همین ضلع قرار دارد که از ساحل تا نقطة تقاطع دو خیابان اصلی امتداد داشته ، ٤٦٠*٥٧٥متر مساحت دارد و با دیواری برجدار احاطه شده است (کرسول ، هرتسفلد، همانجاها). در خارج این حصار باغی مرکب از چهار بخش بوده که در کنار آن لنگرگاهی وجود داشته است . دیوارهای باغ با ستونهای چهارگوش توکار، تا نزدیک ساحل ادامه داشت و با کلاه فرنگیها تزیین شده بود(هرتسفلد، ص ٣٤؛
کرسول ، ص ٢٦٥ـ٢٦٦؛
عمید، ص ١٦٦؛
هوگ ، همانجا).

بخش درونی کاخ .این بخش دارای یک ورودی بزرگ در وسط دیوار شمال شرقی است که درست در مرکز میدانی چهارگوش در محل تقاطع خیابانها قرار دارد (شکلهای ١ و ٢). این محوطة چهارگوش ، مانند کاخ المَشتی ' و العاشق به سه بخش موازی تقسیم می شود. بخش میانی شامل درهای پشت سرهم ، حیاطهای تشریفات و اتاقهای شاه نشین است . در دو طرف بخش میانی کاخ خانه های انفرادی بسیار تنگاتنگ هم ساخته شده که شبیه خانه های شخصی سامرا و شامل شانزده اتاق است که حیاطهایی در اندازة ٣*٢ در پیرامون آن قرار دارد و محل اقامت خانواده و احتمالاً حرم ولیعهد بوده است (کرسول ، ص ٢٦٨؛
هرتسفلد، ص ٣٦ـ٣٧).

در این قصر سه حیاط و نُه تالار، که به شکل صلیب منظم شده اند، وجود دارد و قرینه سازی محوری در آن رعایت شده است .

در بخش شمالی قصر نهادهای مختلفی وجود داشته است از جمله بازار، حیاطهای بزرگ برای سربازانِ محافظ و همچنین احتمالاً محوطة وسیعی برای بازی چوگان (هرتسفلد، ص ٣٧؛
کرسول ، همانجا).

مساجد .این کاخ دارای دو مسجد بوده است . مسجد اول با ابعاد ٣٥*١٥متر در حیاط شمالی و نزدیک به دروازه های سه گانه قرار دارد و دارای دو ردیف ستون هشت تایی از چوب ساج و مرمر بوده است . مسجد دوم که کوچکتر بوده در قطعة جنوبی و نقطة مقابل مسجد اوّل قرار داشته و در ابعاد ٣٢/١٠*٧٦/٧ متر و از خشت ساخته شده بوده است . از آنجا که قصر نسبت به قبله ٤٥ درجه اختلاف جهت دارد، این انحراف را در مساجد نیز می توان مشاهده کرد (کرسول ، ص ٢٦٥، ٢٦٨ـ٢٦٩).

تزیینات . تزیینات در بلکوارا یک دست و یکپارچه است و تأثیر زیباشناختی آن ناشی از سفال نماهای فوق العادة آن می باشد که درک مفهوم جاودانگی از آنها حاصل تکرار آن تزیینات است . اما در خانه های شخصی کاخ ، نقش و نگار دیوارها دارای تنوع بیشتری است (کرسول ، ص ٢٦٨). دیوارهای تالارها و اتاقها با گچبری تزیین شده و از این نظر با بنای ابن طولون در جنوب قاهره قابل مقایسه است (زکی محمد حسن ، همانجا). همچنین در سراسر دیوارهای تالار اصلی سه ردیف تاقچه تزیینی ایجاد شده است . در اتاقهای کوچک تاقچه ها در پایین قرار دارند (شکل ش ٣). بعضی اتاقها نیز مانند کلاه فرنگی نزدیک رودخانه به غیر از گچ کاری تزیینی با نقاشیهای دیواری و طلاکاری تزیین شده است . نماهای رو به حیاط و باغ دارای قوسهای سه گانه ای نظیر بیت الخلیفه و المشتی است که قوس وسطی از نظر ارتفاع و اندازة قوس بزرگتر و مقتبس از ورودیهای خیابانها و طاق نصرتهای یونانی است (هرتسفلد، ص ٣٤؛
کرسول ، ص ٢٦٦). در این نماها کاشیهای لعابدار با زمینة طلایی کار شده است که نقش مایة آنها پیچکهایی به رنگ سبز است که بتدریج از سبز روشن به سبز تیره تغییر می یابد؛
رنگ صدفی نیز برای غنچه ها و میوه ها و رنگ طلایی در زمینه ها تقریباً به یک نسبت به کار گرفته شده است . درهای اتاقها از چوب عالی ساخته و کاملاً با نقاشی و روکش طلایی پوشیده شده و با میخهای مسی با روکش طلایی تزیین گردیده است . پنجره ها دارای شیشه های رنگی بزرگ آبی تیره ، اخرایی روشن و تیره و سبز تیره بوده که با قابهایی دایره ای تزیین شده بود (کرسول ، ص ٢٦٨؛
هرتسفلد، ص ٣٦). سقف تالارهای بزرگ با چوب و سقف اتاقهای کوچکتر به سبک یونانی با آجر قاب بندی صندوقچه ای (قاب بندگود چند ضلعی ) پوشیده شده است (کرسول ، همانجا). برای تزیین نماهای خشتی بنا، در حیاط اول و بخشهای جنبی آن و نیز اتاق شاه نشین از دوغاب گل سفید استفاده شده بود (هرتسفلد، ص ٣٨).

بنای کاخ بلکوارا از نظر ابعاد و عناصر معماری شباهت زیادی به کاخ المشتی و اُخَیضر دارد (هرتسفلد، ص ٣٤). به نظر کونل تاثیر معماری بناهای تیسفون و حیره و اقتباس از شکل معماری قصرهای اروپایی به شکل T در کاخ بلکوارا مشهود است (ص ٣٣ـ٣٤؛
زکی محمد حسن ، همانجا). افزون بر این به نظر می رسد که این بنا الهام بخش معماران کاخ توپ قاپوسرای در استانبول ، بویژه در بخش مرکزی مجموعة تالار تاجگذاری و ایوانهای آن ، بوده است (هوگ ، ص ٩٤).

منابع :
ابن اثیر، الکامل فی التاریخ ، بیروت ١٣٨٥ـ١٣٨٦/١٩٦٥ـ

(١) ١٩٦٦؛
(٢) عبدالملک بن محمد ثعالبی ، ثمارالقلوب ، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم ، قاهره ١٩٨٥؛
(٣) زکی محمد حسن ، فنون الاسلام ، بیروت ١٤٠١/ ١٩٨١؛
(٤) عبدالرزاق حسنی ، العراق قدیماً و حدیثاً ، صیدا ١٣٧٧/ ١٩٥٨؛
(٥) سهراب ، کتاب عجائب الاقالیم السبعة الی نهایة العمارة ، چاپ فون مژیک ، وین ١٣٤٧/١٩٢٩؛
(٦) علی بن محمد شابشتی ، الدّیارات ، چاپ کورکیس عوّاد، بیروت ١٤٠٦/١٩٨٦؛
(٧) محمدبن جریر طبری ، تاریخ الطبری : تاریخ الامم و الملوک ، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم ، بیروت ١٣٨٢ـ١٣٨٧/ ١٩٦٢ـ١٩٦٧؛
(٨) طاهر مظفر عمید، العمارة العباسیة فی سامراء فی عهدی المعتصم و المتوکل ، بغداد ١٩٧٦؛
(٩) کورکیس عوّاد، ذیل کتاب الدّیارات للشّابشتی ، در شابشتی ، الدّیارات ، چاپ کورکیس عوّاد، بیروت ١٤٠٦/ ١٩٨٦؛
(١٠) ارنست کونل ، هنر اسلامی ، ترجمة هوشنگ طاهری ، تهران ١٣٤٧ ش ؛
(١١) اسحاق بن حسین منجم ، آکام المرجان فی ذکر المدائن المشهورة فی کّل مکان ، چاپ فهمی سعد، بیروت ١٤٠٨/ ١٩٨٨؛
(١٢) جان هوگ ، هنر معماری در سرزمینهای اسلامی ، در سبک شناسی هنر معماری در سرزمینهای اسلامی ، ترجمة پرویز ورجاوند، تهران ١٣٦٨ ش ؛
(١٣) یاقوت حموی ، معجم البلدان ، چاپ فردیناند ووستنفلد، لایپزیگ ١٨٦٦ـ١٨٧٣، چاپ افست تهران ١٩٦٥؛
(١٤) احمدبن اسحاق یعقوبی ، البلدان ، ترجمة محمد ابراهیم آیتی ، تهران ١٣٥٦ ش ؛

(١٥) K. A. C. Creswell, Early muslim architecture , vol. II, New York ١٩٧٩;
(١٦) Ernst Herzfeld, Ersten Vorlجufiger bericht دber die Ausgrabungen von Samarra , Berlin ١٩١٢;
(١٧) G. Le Strange, The lands of the Eastern Caliphate , Cambridge ١٩٠٥.

/ جواد نیستانی /