دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٦٩١
بلخیّه ، مدرسه ، از مدارس حنفی دمشق در نیمة اول قرن ششم . این مدرسه ، که در کنار جامع دمشق قرار داشته ، در قدیم به «خربة الکنیسه » یا «دار ابی الدَّرداء» معروف بوده است . به نوشتة نعیمی دمشقی (متوفی ٩٧٨)، این مدرسه را امیر ککز دقاقی ، پس از ٥٢٥، برای تدریس شیخ برهان الدین ابوالحسن علی بن حسن بلخی معروف به برهان بلخی * (متوفی ٥٤٨)، از فقهای حنفیة شام ، دایر کرد (ج ١، ص ٣٦٨) و ظاهراً ازینرو نیز بلخیّه نام گرفت (ذهبی ، ج ٢٠، ص ٢٧٦). با اینهمه ابن عساکر (ج ١، ص ٣٤٠ـ٣٤١) که خود نامة دعوت علمای دمشق را از ابوالحسن بلخی برای او به مکّه برده و نیز از او حدیث شنیده و از تدریس وی در برخی مساجد و مدارس دمشق سخن گفته ، نامی از مدرسة بلخیّه به میان نیاورده است . بلخی در دستگاه زنگیان حرمتی ویژه داشت ، چنانکه سبط ابن جوزی ، به نقل از برخی مشایخ ، نوشته است که نورالدین محمود زنگی در مجالس درس و بحث او حضور می یافت ؛ گرچه وی درعین حال در درستی این خبر تردید کرده است (ج ٨، ص ٢٢٠). پس از ابوالحسن بلخی ، پسرش شمس الدین و چندتن دیگر از بزرگان حنفی ، از جمله قاضی عزیزالدین ابوعبداللّه محمد علوی سنجاری ، در بلخیّه تدریس می کردند. پس از سنجاری ، فرزندش کمال الدین ابوالفضائل عبداللطیف تا استیلای مغولان بر دمشق (٦٥٨) عهده دار تدریس در بلخیه بود. پس از فروخفتن فتنة مغول ، باردیگر حلقة درس و بحث در بلخیّه دایر شد. از میان مدرّسان مشهور این دوره می توان از رشیدالدین اسماعیل حنفی دمشقی ، معروف به ابن المعلّم ، نام برد که تا ٦٧٤ در بلخیّه به تدریس اشتغال داشته است (نعیمی دمشقی ، ج ١، ص ٣٦٩).
منابع :
(١) ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق ، ج ٤١، چاپ علی شیری ، بیروت ١٤١٧/ ١٩٩٦؛
(٢) محمدبن احمد ذهبی ، سیراعلام النبلاء ، ج ٢٠، چاپ شعیب ارنؤوط و محمد نعیم عرقسوسی ، بیروت ١٤٠٦/ ١٩٨٦؛
(٣) سبط ابن جوزی ، مرآة الزمان فی تاریخ الاعیان ، حیدرآباد دکن ١٣٧٠/١٩٥١؛
(٤) عبدالقادربن محمد نعیمی دمشقی ، الدّارس فی تاریخ المدارس ، چاپ ابراهیم شمس الدین ، بیروت ١٤١٠/ ١٩٩٠.
/ نورالله کسایی /