دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٦٨٣
بلخی ، ابوعلی عبدالله بن محمدبن علی ، محدث و مؤلف . تاریخ تولدش معلوم نیست ، اما باید میان سالهای ٢٢٠ و ٢٢٥ باشد، زیرا یکی از استادان او، قُتَیبة بن سعید ابورجای ثقفی بلخی ، در ٢٤٠ در بَغلان ، نزدیک بلخ درگذشته ، و همچنین علی بن حُجْر ابوالحسن مروزی (متوفی ٢٤٤) و محمدبن یحیی ابوعبدالله ذُهلْی نیسابوری (متوفی ٢٥٨) را از استادان او ذکر کرده اند. از شرح حال او اطلاعات اندکی وجود دارد؛ چندی در نیشابور اقامت داشته و احتمالاً شاگردش ، احمدبن محمد ابوحامد شرقی نیسابوری (متوفی ٣٢٥)، در همین شهر نزد او درس خوانده است . ابوعلی در سالهای بعد در بغداد ساکن شد و در آنجا برجسته ترین شاگردانش ، محمدبن مخلّد ابوعبدالله دوری (متوفی ٣٣١)، عبدالباقی بن قانع ابوالحسین اموی (متوفی ٣٥١)، محمدبن عبدالله ابوبکر شافعی (متوفی ٣٥٤) و محمدبن عمر ابوبکر جِعابی (متوفی ٣٥٥)، نزد او درس خواندند. سرانجام ، به زادگاه خود، بلخ ، برگشت و در اواخر ٢٩٥، در آن شهر، به دست قَرمطیان کشته شد ( خطیب بغدادی (ج ١٠، ص ٩٣ـ٩٤) او را از ائمة حدیث شمرده و بر ثقه بودن و اتقان او در نقل حدیث و کثرت نقل بصراحت گواهی داده است . حاکم نیشابوری (رجوع کنید به ذهبی ، ١٤٠٣، ج ١٣، ص ٥٢٩) او را بزرگ خوانده و ابن عماد (ج ٢، ص ٢١٩) نیز او را از ارکان حدیث معرفی کرده است ) . دو اثر به نامهای کتاب التاریخ دربارة تاریخ و کتاب العلل دربارة نارساییها و مشکلات احادیث منقول به او منسوب است که هیچیک از آنها در دست نیست .
منابع :
(١) ابن جوزی ، المنتظم فی تاریخ الملوک والامم ، حیدرآباد دکن ١٣٥٧ـ ١٣٥٩/ ١٩٣٨ـ١٩٤٠، ج ٦، ص ٧٩؛
(٢) ( ابن عماد، شذرات الذّهب فی اخبار من ذهب ، بیروت ١٣٩٩/ ١٩٧٩ ) ؛
(٣) احمدبن علی خطیب بغدادی ، تاریخ بغداد ، مدینه ( بی تا. ) ؛
(٤) محمدبن احمد ذهبی ، تذکرة الحفاظ ، حیدرآباد دکن ١٣٧٥ـ١٣٧٧/ ١٩٥٥ـ ١٩٥٨، ج ٢، ص ٦٩٠؛
(٥) ( همو، سیر اعلام النّبلاء ، ج ١٣، چاپ شعیب ارنؤوط و علی ابوزید، بیروت ١٤٠٣/ ١٩٨٣ ) ؛
(٦) همو، العبر فی خبر من غبر ، ج ٢، کویت ١٩٦١، ص ١٠٢؛
(٧) خیرالدین زرکلی ، الاعلام ، قاهره ١٣٧٣ـ ١٣٧٨/ ١٩٥٤ـ١٩٥٩، ج ٤، ص ٢٦١؛
(٨) عمررضا کحاله ، معجم المؤلفین ، دمشق ١٩٥٧ـ١٩٦١، ج ٦، ص ١٣٢؛
(٩) عبدالله بن اسعد یافعی ، مراة الجنان ، ج ٢، حیدرآباد دکن ١٣٣٨/ ١٩١٩ـ١٩٢٠، ص ٢٢٣.
/ ه . شوتسینگر ( ایرانیکا ) /