دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٦٤٩
بلاغی ، Ù…Øمدجواد بن Øسن ربعی ØŒ Ù…Ùسر، متکلم ØŒ شاعر Ùˆ نویسندة بزرگ شیعة امامی در قرن چهاردهم . ÙˆÛŒ از خاندانی بزرگ ØŒ منتسب به قبیلة مشهور ربیعه ØŒ بود Ú©Ù‡ عالمان Ùˆ ادیبان Ùاضل بسیاری از آن برخاسته اند. بنابر آنچه از شخص ÙˆÛŒ نقل شده است ØŒ در ١٢٨٢ در نج٠در خاندانی علمی به دنیا آمد، همانجا پرورش یاÙت Ùˆ به ÙراگرÙتن مقدمات علوم دینی نزد علمای آن شهر پرداخت . در ١٣٠٦ØŒ به کاظمین رÙت Ùˆ پس از گذراندن مراØÙ„ عالی تØصیلی ØŒ در ١٣١٢ØŒ به نج٠بازگشت Ùˆ نزد مشایخ Ùˆ اعاظم آن Øوزه ØŒ بویژه شیخ Ù…Øمد طه نج٠(متوÙÛŒ ١٣٢٣)ØŒ Øاج آقارضا همدانی (متوÙÛŒ ١٣٢٢)ØŒ آخوند ملاّ Ù…Øمدکاظم خراسانی * (متوÙÛŒ ١٣٢٩) Ùˆ سیدمØمد هندی (متوÙÛŒ ١٣٢٩) درس خواند. در ١٣٢٦ برای تکمیل مدارج علمی Ùˆ استÙاده از Ù…Øضر اساتید Øوزة علمی سامرّا، به آن شهر رÙت و، ظر٠ده سالی Ú©Ù‡ در آنجا اقامت داشت ØŒ در درس میرزامØمدتقی شیرازی * Øاضر شد Ùˆ به تألی٠پرداخت (آقابزرگ طهرانی ØŒ جزء١ØŒ قسم ١ØŒ ص ٣٢٣Ø› امین ØŒ ج ٤ØŒ ص ٢٥٥). بار دیگر در ١٣٣٦ØŒ به کاظمین رÙت و، Øدود دو سالی Ú©Ù‡ در آن دیار بود، در کنار سایر علمای شیعه با نیروهای اشغالگر انگلیس به مبارزه پرداخت Ùˆ پس از پیروزی انقلاب عراق در ١٣٣٧،به نج٠بازگشت Ùˆ باقی عمر مشغول تألی٠و تدریس شد (آقابزرگ طهرانی ØŒ همانجا). ÙˆÛŒ در ٢٢ شعبان ١٣٥٢ØŒ بر اثر بیماری ذات الجنب ØŒ درگذشت Ùˆ در صØÙ† مطهّر Øرم Øضرت علی علیه السلام به خاک سپرده شد (همان ØŒ جزء ١ØŒ قسم ١ØŒ ص ٣٢٤Ø› Øکیمی ØŒ ص ١٨٢).
بلاغی در رشته های متعدد علوم اسلامی دست داشت . کثرت Ùˆ تنوع موضوعی تألیÙات ÙˆÛŒ از نبوغ سرشار Ùˆ وسعت معلوماتش Øکایت دارد. نویسندگان Ùˆ Ù…Øققانی چون آقابزرگ طهرانی (همانجا) Ùˆ امین (ج ٤ØŒ ص ٢٥٥Ù€٢٦٢)ØŒ در آثار خود از دوستی Ùˆ مشارک بودن با ÙˆÛŒ در درس Ùˆ بØØ« سخن Ú¯Ùته Ùˆ بدان مباهات نموده اند.
آشنایی بلاغی به زبان عبری را دانشمندان یهودی تأیید کرده اند. او، بی آنکه از استاد یا معلمی Ú©Ù…Ú© بگیرد، توانست این زبان را از یهودیان عراق Ú©Ù‡ در آموختن زبان خود به مسلمانان شدیداً بخل Ù…ÛŒ ورزیدند Ùراگیرد. علاوه بر آن ØŒ زبان انگلیسی Ù…ÛŒ دانست Ùˆ با برخی از Ù…Øققان اروپایی مکاتبه داشت . بلاغی Ùارسی را نیز خوب Ù…ÛŒ دانست (آقابزرگ طهرانی ØŒ جزء١ØŒ قسم ١ØŒ ص ٣٢٥Ø› Øکیمی ØŒ ص ٢٠٩).
بلاغی از متکلمان بنام امامیه است Ú©Ù‡ رساله ها Ùˆ کتابهای بسیاری در نشر Ùˆ تبیین معتقدات شیعه Ùˆ ردّ Ùˆ انکار مادّیون Ùˆ مشرکان Ùˆ گروههای ضالّه چون بهائیه ØŒ بابیّه Ùˆ قادیانیه نوشته Ùˆ به Ø´Ú©ÙˆÚ© Ùˆ شبهات مبلّغان این مذاهب Ùˆ Ùرق پاسخ Ú¯Ùته است . تلاشهای پیگیر بلاغی در دÙاع از اسلام ØŒ در زمانی Ú©Ù‡ تبلیغات ضداسلامی بعضاً با پشتوانة اهدا٠استعمارگرانه Ùˆ به منظور تÙرقه اÙÚ©Ù†ÛŒ میان مسلمانان صورت Ù…ÛŒ گرÙت ØŒ به او جایگاه خاصی در میان علمای متأخر بخشیده است (Øکیمی ØŒ ص ٢٠٣). او بیشتر عمر خود را در این راه صر٠کرد Ùˆ اخلاص او چندان بود Ú©Ù‡ Øاضر نمی شد نامش ØŒ به هنگام طبع ØŒ بر پشت تألیÙاتش آورده شود (آقابزرگ طهرانی ØŒ جزء١ØŒ قسم ١ØŒ ص ٣٢٤). در تÙسیر Ùˆ علوم قرآنی نیز از نوادر روزگار خود بود ( رجوع کنید به دنباله مقاله ). بلاغی در Ùقه Ùˆ اصول اندیشمند Ùˆ صاØبنظر بوده Ùˆ در آن رساله ها Ùˆ تعلیقه های بسیاری نگاشته است . در زبان عربی Ùˆ علوم ادبی * تبØّر داشته Ùˆ در کمال زیبایی Ùˆ روانی شعر Ù…ÛŒ Ú¯Ùته است . او را باید از شاعران متعهد به شمار آورد.
از مشهورترین اشعار ÙˆÛŒ ØŒ قصیده ای دربارة میلاد امام Øسین Ùˆ Øضرت ولی عصر علیهماالسلام Ùˆ قصیده ای در معارضه با عینیة ابن سیناست (همان ØŒ جزء١ØŒ قسم ١ØŒ ص ٣٢٥Ø› امین ØŒ ج ٤ØŒ ص ٢٥٦).
بلاغی به تربیت شاگردانی همت گماشت Ú©Ù‡ بسیاری از آنان به مراتب بلند Ùضل Ùˆ دانش رسیدند Ùˆ بعضی از آنان ØŒ چون آیت اللّه سیدابوالقاسم خویی (متوÙÛŒ ١٤١٣) Ùˆ آیت اللّ'Ù‡ سیدشهاب الدین مرعشی نجÙÛŒ (متوÙÛŒ ١٤١١) Ùˆ آیت الله سیدمØمدهادی میلانی (متوÙÛŒ ١٣٩٠) به مقام مرجعیّت نایل آمدند (انصاری قمی ØŒ ص ٤٩).
از آثار مهم بلاغی ØŒ آلاءالرØمن است Ú©Ù‡ تÙسیری است ناتمام ØŒ شامل تÙسیر سوره های Øمد، بقره Ùˆ آل عمران Ùˆ
سورة نساء تا آیة ٥٨ Ùˆ نیز آیة ٦ از سورة مائده . بلاغی ØŒ درنامه ای به شاگرد خود میرزامØمدعلی اردوبادی ØŒ انگیزه تألی٠آلاء الرØمن را، Ùراهم آوردن تÙسیری مواÙÙ‚ با اصول علم Ùˆ مذهب شیعه Ùˆ به دور از کاستیهای تÙاسیر دیگر ذکرکرده است . این تÙسیر دارای مقدمه ای غنی ØŒ شامل بØثهای عالمانه دربارة موضوعات متعدد قرآن شناسی است Ú©Ù‡ مهمتراز خود تÙسیر تلقی Ù…ÛŒ شود. معجزه ØŒ گوناگونی معجزات پیامبران ØŒ اعجاز قرآن ØŒ برتری قرآن بر سایر معجزات ØŒ بی مانندی قرآن ØŒ چگونگی جمع آوری قرآن Ùˆ نقد تÙسیرهایی چون کشا٠و الدر المنثور از جمله مباØØ« مقدمة آلاءالرØمن هستند. جزء اول آلاءالرØمن ØŒ ٣٩٢ صÙØÙ‡ ØŒ شامل مقدمه Ùˆ تÙسیر سه سورة اول قرآن است Ø› جزء دوم ØŒ در ١٤٩ صÙØÙ‡ بقیة تÙسیر را در برمی گیرد. این تÙسیر بارها به تنهایی یا همراه با برخی متون تÙسیری چاپ شده است (Øکیمی ØŒ ص ١٨٨ Ù€ ١٩٨Ø› انصاری قمی ØŒ ص ٥ Ù€٥٣).
الهدی الی دین المصطÙÛŒ از آثار کلامی Ùˆ مهم بلاغی Ùˆ نشان دهندة اØاطة ÙˆÛŒ بر تاریخ ادیان Ùˆ مذاهب Ùˆ Ùرق است . او در این کتاب Ú©Ù‡ در ردّ نصاری است ØŒ مغلطه انگیزی Ùˆ عدم رعایت اصول بØØ« از جانب مخالÙان اسلام Ùˆ اشکال کنندگان بر قرآن را آشکار Ù…ÛŒ سازد. الهدی در زمینة تاریخ ادیان Ùˆ بØØ« تطبیقی ادیان Ùˆ نیز روش مناظره واستدلال منطقی اثری قابل توجه است . این کتاب در دوبخش ØŒ مجموعاً بیش از ٧٠٠صÙØÙ‡ ØŒ با مقدمة توÙیق الÙکیکی به چاپ رسیده است . ترجمة Ùارسی آن نیز با نام اسلام آیین برگزیده چاپ شده است (Øکیمی ØŒ ص ١٩٨Ù€٢٠٤Ø› انصاری قمی ØŒ ص ٥٣).
از دیگر آثار مهم بلاغی الرّØلة المدرسیة یا المدرسة السیارة نام دارد Ú©Ù‡ به صورت Ú¯Ùتگو میان چند تن نوشته شده Ú©Ù‡ قصد تØقیق بیطرÙانه دربارة تورات ØŒ زبور، انجیل Ùˆ قرآن دارند. او در این کتاب ضمن نشان دادن برتری اسلام بر سایر ادیان به مباØØ«ÛŒ در خصوص توØید، نبوت ØŒ معاد پرداخته است . در این اثر، در این اثر بØثهای متعدد ÙلسÙÛŒ Ùˆ نیز ÙلسÙØ© خلقت کائنات Ùˆ Ø´Ú¯Ùتیهای Ø¢Ùرینش مورد توجه واقع شده Ùˆ آرای مادیون Ùˆ دهریون ردّ شده است .
الرØلة المدرسیة در سه بخش ØŒ Øدود ٦٠٠ صÙØÙ‡ ØŒ به چاپ رسیده است . ترجمه ای Ùارسی نیز، با نام مدرسة سیار از این اثر بلاغی چاپ شده است (Øکیمی ØŒ ص ٢٠٤Ù€٢٠٧Ø› انصاری قمی ØŒ ص ٥٣ Ù€ ٥٤).
برخی دیگر از آثار بلاغی عبارت اند از : ابطال Ùتوی الوهابییّن بهدم قبور البقیع ØŒ Ú©Ù‡ در ١٣٤٤ØŒ در Ù¾ÛŒ Øادثة تخریب قبور بقیع نوشته شده است Ø› اعاجیب الاکاذیب ،چاپ نج٠؛ عبدالله ایرانی آن را با عنوان Ø´Ú¯Ùت آور دروغ ترجمه کرده است Ø› انوارالهدی ØŒ در اثبات وجود خدا وپاسخ به مادیون (چاپ نج٠) Ú©Ù‡ به زبان اردو نیز ترجمه شده است Ø› البلاغ المبین بین المادیین والالهیین (چاپ بغداد)Ø› داروین Ùˆ اصØابه ØŒ ردّیّه ای بر نظریه تکامل داروین (چاپ نج٠)Ø› الردّ علی القصیدة البغدادیه ØŒ این رساله در Øاشیة بیع چاپ شده است Ø› رسالة ÙÛŒ الاØتجاج لکلّما انÙردت به الامامیه ØŒ چاپی Ø› رسالة ÙÛŒ التقلید ØŒ نسخة خطی (ناتمام )Ø› رسالة التوØید والتثلیث (چاپ صیدا)Ø› رسالة الردّ علی کتاب تعلیم العلماء ØŒ نسخة خطی Ø› رسالة ÙÛŒ الردّ علی الوهابیه Ø› رسالة ÙÛŒ ردّ کتاب عیون للقادیانیه Ø› Ø§Ù„Ù…Ø³ÛŒØ ÙˆØ§Ù„Ø§Ù†Ø§Ø¬ÛŒÙ„ ØŒ تمام این اثر Ø·ÛŒ Ùصولی در شماره های مختلÙÛŒ
از مجلة الهدی العماریه ØŒ در ١٣٤٨ØŒ در نج٠به طبع رسیده است Ø› Ø§Ù„Ù…ØµØ§Ø¨ÛŒØ ÛŒØ§ Ù…ØµØ§Ø¨ÛŒØ Ø§Ù„Ù‡Ø¯ÛŒ ØŒ ردیه ای بر Ùرقة قادیانیه Ú©Ù‡ Ù…Øمدرضا طبسی آن را به Ùارسی برگردانده است Ø› Ù†ØµØ§Ø¦Ø Ø§Ù„Ù‡Ø¯ÛŒ ØŒ ردّیّه ای بر بهائیت (چاپ بغداد)ØŒ سیدعلی اصÙهانی Ùانی آن را در ١٣٦٩ به Ùارسی برگردانده Ùˆ در اصÙهان به طبع رسانده است (امین ØŒ ج ٤ØŒ ص ٢٥٥Ù€٢٥٦Ø› آقابزرگ طهرانی ØŒ جزء١ØŒ قسم ١ØŒ ص ٣٢٤Ù€ ٣٢٥Ø› قمی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٨٣ Ù€ ٨٤Ø›
مدرّس تبریزی ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٧٨Ø› مشار، ج ٢ØŒ ستون ٤١٣Ù€٤١٤Ø› خاقانی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٤٣٦Ù€ ٤٥٨Ø› واعظ خیابانی ØŒ ص ١٦١Ù€ ١٦٢Ø› عَوّاد، ج ٣ØŒ ص ١٢٣Ù€ ١٢٥Ø› امینی ØŒ ص ٧٢Ø› Øرزالدین ØŒ ج ١ØŒ ص ١٩٦Ù€٢٠٠Ø› زرکلی ØŒ ج ٦ØŒ ص ٧٤Ø› Ú©Øاله ØŒ ١٩٥٧Ù€ ١٩٦١ØŒ ج ٩ØŒ ص ١٦٣Ø› همو، ١٤٠٦ØŒ ص ٦٢٠Ø› برای آگاهی از نام سایر آثار بلاغی رجوع کنید به بلاغی ØŒ مقدمه ØŒ ص ١١Ù€ ١٥Ø› انصاری قمی ØŒ ص ٥٤ Ù€ ٥٨).
منابع : Ù…Øمد Ù…Øسن آقابزرگ طهرانی ØŒ طبقات اعلام الشیعة ،جزء ١: نقباء البشر ÙÛŒ القرن الرابع عشر ØŒ مشهد١٤٠٤Ø› Ù…Øسن امین ØŒ اعیان الشیعة ØŒ چاپ Øسن امین ØŒ بیروت ١٤٠٣/ ١٩٨٣Ø› Ù…Øمدهادی امینی ØŒ معجم رجال الÙکر Ùˆ الادب ÙÛŒ النج٠خلال ال٠عام ØŒ نج٠١٣٨٤/ ١٩٦٤Ø› ناصرالدین انصاری قمی ØŒ «نجوم امت »، مجلة نور علم ØŒ دورة ٤ØŒ Ø´ ٥ (١٣٦١ Ø´ )Ø› Ù…Øمدجوادبن Øسن بلاغی ØŒ التوØید Ùˆ التثلیت ØŒ قم ١٤١١Ø› Ù…Øمدبن علی Øرزالدین ØŒ معار الرجال ÙÛŒ تراجم العلماء Ùˆ الادباء ØŒ قم ١٤٠٥Ø› Ù…Øمدرضا Øکیمی ØŒ بیدارگران اقالیم قبله ØŒ تهران ( ١٣٥٧ Ø´ ) Ø› علی خاقانی ØŒ شعراء الغری ØŒ نج٠١٣٧٣/ ١٩٥٤ØŒ چاپ اÙست قم ١٤٠٨Ø› خیرالدین زرکلی ØŒ الاعلام ،بیروت ١٩٨٩Ø› کورکیس عَوّاد، معجم المؤلÙین العراقیین ØŒ بغداد١٩٦٩Ø› عباس قمی ØŒ کتاب الکنی Ùˆ الالقاب ØŒ صیدا ١٣٥٨ØŒ چاپ اÙست قم ( بی تا. ) Ø› عمررضا Ú©Øاله ØŒ معجم المؤلÙین ØŒ دمشق ١٩٥٧Ù€١٩٦١؛چاپ اÙست بیروت ( بی تا. ) Ø› همو، المستدرک علی معجم المؤلÙین ØŒ بیروت ١٤٠٦/١٩٨٥Ø› Ù…Øمدعلی مدرس تبریزی ØŒ ریØانة الادب ،تهران ١٣٦٩ Ø´ Ø› خانبابا مشار، مؤلÙین کتب چاپی Ùارسی Ùˆ عربی ØŒ تهران ١٣٤٠Ù€١٣٤٤ Ø´ Ø› علی واعظ خیابانی ØŒ کتاب علماء معاصرین ØŒ تهران ١٣٦٦.
/ بمانعلی دهقان /