دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٦٤٧
بلاغت ، از Ùنون ادبی ØŒ Ùˆ در زبان Ùارسی به Ù…Ùهوم شیوایی Ùˆ رسایی سخن . این ÙÙ† در مشرق زمین بیشتر در Øیطة دانشهای دینی بوده Ø› اما در سرزمینهای غربی ØŒ مانند یونان Ùˆ روم٠باستان ØŒ به دانش یا هنری مستقلّ از Øوزة علوم دینی اطلاق Ù…ÛŒ شده ØŒ همچنانکه در تمدن قرون وسطایی اینگونه کشورها، بلاغت سومین هنر از هنرهای Ù‡Ùتگانه به شمار Ù…ÛŒ رÙته است ( رجوع کنید به روبر، ذیل "Art" ).
پیشینه . از Øدود قرن پنجم Ù‚ Ù… Ú©Ù‡ در سرزمینهای یونان Ùˆ روم نوعی خاص از جمهوریّت Øاکم بود، داوطلبان وصول به مقامات عالی سیاسی برای رسیدن به مقصود با یکدیگر مناظره Ùˆ مشاجره Ù…ÛŒ کردند Ùˆ هر کس Ù…ÛŒ کوشید Ú©Ù‡ با سخنوری بر رقیب خود غلبه کند، Ùˆ ازینرو ÙÙ† خطابت Ùˆ بلاغت در این دوسرزمین اهمیتی خاص یاÙت . در اواخر قرن ششم Ùˆ اوایل قرن پنجم Ù‚ Ù… ØŒ سوÙسطاییان * ØŒ از جمله زنون Ùˆ پروتاگوراس ØŒ ÙÙ† جدل Ùˆ مناظره را به شاگردان خود Ù…ÛŒ آموختند Ùˆ آنان را در ÙراگرÙتن شیوه های اقناع Ùˆ الزام شنوندگان ماهر Ù…ÛŒ ساختند. اما سقراط (٤٧٠Ù€ ٣٩٩ Ù‚ Ù… ) Ùˆ شاگردانش ØŒ اÙلاطون (٤٢٧Ù€ ٣٤٨Ù‚ Ù… ) Ùˆ ارسطو (٣٨٤Ù€٣٢٦ Ù‚ Ù… )ØŒ بلاغت سوÙسطاییان را مردود شناختند Ùˆ پیروان Ùˆ شاگردان خود را از آموختن آن منع کردند. آنان مبانی Ùˆ قواعدی دیگر برای بلاغت Ù¾ÛŒ ریزی کردند؛ از جمله ارسطو دو رسالة مشهور ریطوریقا (بلاغت ) Ùˆ بوئطیقا (شعر) را تألی٠کرد Ùˆ بلاغت را از ÙÙ† جدل ممتاز ساخت Ø› اگرچه Øکیمان مسلمان این دو رساله را به ضمیمة رسالات برهان Ùˆ جدل Ùˆ سÙسطه جزو مباØØ« منطق شمرده Ùˆ به آنها عنوان «صناعات خمس » داده اند.
در قرن اول Ùˆ دوم Ù‚ Ù… نیز در روم به بلاغت ØŒ Ú©Ù‡ لازمة ÙÙ† خطابت بود، توجه Ù…ÛŒ شد Ùˆ خطیبانی مانند سیسرون (مقتول در ٤٣ Ù‚ Ù… ) اصول Ùˆ موازینی خاص برای آن تدوین کرده بودند. Ùیلسو٠و سیاستمدار رومی ØŒ سنکا (متوÙÛŒ ٦٥ Ù‚ Ù… ) اصول سیسرون را تخطئه کرد، اما Ùیلسو٠وادیبی دیگر به نام مارکوس کوئنتیلی از اصول سیسرون دÙاع ØŒ Ùˆ Ú¯Ùته های سنکا را رد کرد Ùˆ رساله ای هم به نام > در چگونگی تربیت خطیب < نوشت . این رساله پس ازمرگ او متروک ماند، اما در دوران رنسانس از مآخذ Ùˆ مراجع مهم ÙÙ† بلاغت Ùˆ خطابت به شمار Ù…ÛŒ رÙت ( بریتانیکا ØŒ ذیل "Quintilian", "Rhetoric" ).
در ایران پیش از اسلام ØŒ مبانی بلاغت عمدتاً از بعض متون دین زرتشتی سرچشمه Ù…ÛŒ گرÙت . از آن جمله یشتها از بلاغت مطلوبی برخوردار است . امروزه بسیاری از آن متون از بین رÙته است Ùˆ آثار به جا مانده از متون پهلوی Ú©Ù‡ بسیاری از آنها پس از اسلام تألی٠شده Ùˆ در واقع تÙسیرات Ùˆ تعلیمات موبدان زرتشتی است ØŒ ارزش بلاغی چندانی ندارد. متون پهلوی غیرمذهبی٠به جای مانده ØŒ مانند درخت آسوریک ØŒ را نیزنمی توان نمونه ای برای بلاغت زبان پهلوی به شمار آورد.
اما اینهمه بدین معنی نیست Ú©Ù‡ در ایران پیش از اسلام ،خاصّه در دوران ساسانی ØŒ به بلاغت اهمیت داده نمی شده است . جاØظ (متوÙÛŒ ٢٥٥) پس از آنکه سخنان شعوبیه رادر ستایش از شیوایی زبان پهلوی نقل Ù…ÛŒ کند، چنین نتیجه Ù…ÛŒ گیرد Ú©Ù‡ سخنوری Ùˆ سخنرانی شایستة کسی جز ایرانی Ùˆ عرب نیست (ج ٣ØŒ ص ٢٠) Ùˆ از قول شعوبیه Ù…ÛŒ گوید Ú©Ù‡ هر کس Ù…ÛŒ خواهد در بلاغت به کمال رسد Ùˆ واژگان نامأنوس٠دور از ذهن را بشناسد Ùˆ در دانش لغت پرمایه گردد، بایدکتاب کاروند را بخواند (همان ØŒ ص ١٠). البته امروزه ا
این کتاب نشانی نیست ØŒ اما جاØظ Ú©Ù‡ خود از پیشوایان بلاغتو سخندانی است ØŒ در جای جای البیان Ùˆ التّبیین مهارتایرانیان را در خطابت Ùˆ سخنوری Ùˆ گزیده گویی ستوده است (برای نمونه رجوع کنید به ج ٣ØŒ ص ١١)Ø› Ùˆ این ادّعایی گزا٠نیست ØŒ چنانکه در بیشتر کتابهای بلاغت Ùˆ آداب نویسندگی به علاقه مندان این Ùنون سÙارش شده است Ú©Ù‡ به آموختن Ùرهنگ Ùˆ چیره زبانی ÙÙرس همّت گمارند (برای مثال رجوع کنید به ابراهیم بن Ù…ÙدبّÙر، ص ٧).
ظاهراً در نزد مردم عرب جاهلی ØŒ بلاغت به همین معنی بوده است Ú©Ù‡ امروزه به کار Ù…ÛŒ رود، چنانکه شارØان Øدیث در Ø´Ø±Ø ÙˆØ§Ú˜Ø© «ابلغ » از Øدیث پیامبر Ú©Ù‡ Ùرمود: «اÙنَّما اَنَا بشرٌ Ùˆ اÙنَّه٠یأتینی الخَصم٠Ùَلعلَّ بعضَکÙÙ… اَنْ یکونَ ابلغَ Ù…Ùنْ بعضÙ» (من بشرم ØŒ شاکیان نزد من Ù…ÛŒ آیند؛ Ú†Ù‡ بسا Ú©Ù‡ یکی از شما بلیغتر از دیگری باشد) Ú¯Ùته اند: اَیْ اØسن٠ایراداً للکلام (یعنی آنکه بهتر سخن Ù…ÛŒ گوید؛ قَسطَلانی ØŒ ج ٤ØŒ ص ٢٦٢). به نظر عده ای ØŒ تØدّی (مبارزطلبی ) قرآن مجید نیز به بلاغت آن بوده است Ø› زیرا مردم عرب در بلاغت Ùˆ سخندانی چنان چیره دست بودند Ú©Ù‡ هیچ پدیدة بشری دیگری نمی توانست با سخن رسای آنان برابری کند Ùˆ قرآن Ú©Ù‡ بر بلاغت آنان برتری یاÙت ØŒ معجزة الهی است . ازینرو بود Ú©Ù‡ Ú©Ùّار قریش شاعری را در بالاترین درجة آن به پیامبر اکرم نسبت Ù…ÛŒ دادند. مبانی اصلی بلاغت عرب در نزد مسلمانان Ùˆ پیشوایان بلاغت در جهان اسلام ØŒ از اسلوب Ùˆ شیوة بیان قرآن سرچشمه گرÙته است Ùˆ اثبات اعجاز قرآن از مهمترین اهدا٠علم بلاغت عرب بوده است Ùˆ مقصد اصلی مؤلّÙان نخستین کتابهای بلاغی در جامعة مسلمانان ØŒ در واقع همان اثبات اعجاز قرآن بوده است .
تعری٠بلاغت . از دیر باز، در کتابهای ادبی ØŒ از بلاغت تعریÙهای مختصر Ùˆ Ù…Ùصّلی شده است Ú©Ù‡ جاØظ در البیان Ùˆ التّبیین بسیاری از آنها را نقل کرده است . تعری٠امام Ùخررازی (ص ٦٢) تعریÙÛŒ جامع Ùˆ مانع است : «بلاغت آن است Ú©Ù‡ آدمی آنچه را Ú©Ù‡ در ته٠دل دارد، با سخنی Ú©Ù‡ از ایجاز٠مخلّ Ùˆ اطناب مملّ در آن پرهیز شده باشد، بر زبان آرد. عبدالقاهر جرجانی نیز بلاغت را نتیجة تطبیق کلام بر مقتضی ' Ùˆ مناسب Øال Ù…ÛŒ شناسد Ùˆ نام آن را «نظم » Ù…ÛŒ گذارد، Ùˆ مکرّراً در دلائل الاعجاز (مثلاً ص ٤٤Ù€٤٥ØŒ ٢٧٦ØŒ ٢٨٣ØŒ ٤٠٣) Ù…ÛŒ گوید: نظم ØŒ جستن Ùˆ یاÙتن بهترین روابط Ù†ØÙˆÛŒ در میان کلماتی است Ú©Ù‡ برای ادای مقصود Ú¯Ùته Ù…ÛŒ شود. او برای Ù„Ùظ ØŒ معنی Ùˆ مزیّت دیگری قائل است Ú©Ù‡ به چگونگی کاربرد Ùˆ استقرارش در کلام Ùˆ موقعیت ترکیبی آن در جمله بستگی دارد.
اقسام بلاغت . بلاغت ماهیّت واØدی دارد، اما مظاهر Ùˆ مصادیق آن گوناگون است Ø› چنانکه مشهور است : «لÙکلّ٠مقام٠مقالٌ.» ابوØیّان توØیدی (متوÙÛŒ پس از ٤٠) بلاغت را Ù‡Ùت قسم دانسته است : بلاغت٠شعر، خطابه ØŒ نثر، Ù…ÙŽØ«ÙŽÙ„ ØŒ عقل ØŒ بدیهه گویی Ùˆ بلاغت در ایراد سخنان تأویل پذیر (ج ٢ØŒ ص ١٤٠Ù€١٤١). همچنین برخی از نویسندگان کتب بلاغت Ú¯Ùته اند Ú©Ù‡ بلاغت سه گونه است : ١) سخن موجز یا Ú©Ù… Ùˆ گزیده ØŒ چنانکه با اشاره ای واÙÛŒ به مقصود Ú¯Ùته شود؛ ٢) مساوات Ú©Ù‡ Ù„Ùظ Ùˆ معنی برابر باشد Ùˆ بیش Ùˆ Ú©Ù… Ú¯Ùته نشود؛ ٣) اطناب Ùˆ اسهاب Ú©Ù‡ مقام ØŒ مقتضی اطالة سخن است . بنابراین ØŒ رعایت تناسب میان Øال Ùˆ مقال در ادای سخن ØŒ به ایجاز یا مساوات یا اطناب ØŒ از اصول مسلّم بلاغت است ( رجوع کنید به جاØظ ØŒ ج ١ØŒ ص ١٢٧). به نوشتة خوارزمی (متوÙÛŒ ٣٨٣)ØŒ بلاغت سه گونه است : ١) مساوات ØŒ یعنی الÙاظ بی Ú©Ù… Ùˆ کاست همان معانی را داشته باشد Ú©Ù‡ برای آن وضع شده است Ø› ٢) اشاره ØŒ یعنی با الÙاظ اندک بتوان معانی Ùراوان را رساند؛ ٣) اشباع ØŒ یعنی برای رساندن یک معنی ØŒ الÙاظ متراد٠گÙته شود (ص ٧٨). رÙمّانی (متوÙÛŒ ٣٨٤Ø› ص ٧٦) بلاغت را به ده قسم تقسیم کرده است : ایجاز، تشبیه ØŒ استعاره ØŒ تلاؤم ØŒ Ùواصل ØŒ تجانس ØŒ تصری٠، تضمین ØŒ مبالغه Ùˆ Øسن بیان . چنانکه ملاØظه Ù…ÛŒ شود قدما قائل به تÙصیل میان آنچه Ú©Ù‡ بعدها به نام «معانی »، «بیان » Ùˆ «بدیع » نامیده شد، نگردیده اند Ùˆ همة ابواب را زیر یک عنوان قرار داده اند.
باید یادآوری کرد Ú©Ù‡ مبانی بلاغی Øکما، با مبانی بلاغی٠ادبای مسلمان ØŒ در همة مسائل Ùˆ موضوعات یکسان نیست ØŒ Ùˆ Øتی همچنانکه ادیبان Ùˆ علمای بلاغت در بعض موارد با یکدیگر اختلا٠نظر دارند، آرای بلاغی خود ÙیلسوÙان نیز در پاره ای از موارد متÙاوت است Ø› چنانکه Ùارابی (متوÙÛŒ ٣٣٩) دربارة آرای ارسطو در باب٠خطابه Ùˆ شعر مطالبی Ù…Ø·Ø±Ø Ú©Ø±Ø¯Ù‡ است (ج ١ØŒ ص ٤٥٦Ù€٥٠٦) Ùˆ جرجانی Ùˆ ابن باجّة اندلسی (متوÙÛŒ ٥٢٥ یا٥٥٣) نیز بر مطالب ÙˆÛŒ تعلیقاتی نگاشته اند ( رجوع کنید به Ùارابی ØŒ ج ٣ØŒ دیباچة دانش پژوه ØŒ ص دوازده Ù€ پانزده ). این نکته هم شایان توجه است Ú©Ù‡ بلاغت با قواعد Ùˆ قوانینی معیّن ØŒ مدوّن شده ØŒ اما تسلّط بر آن جز به یاری ذوق خداداد Ùˆ طبیعی میسّر نیست .
تدوین قواعد بلاغت Ùˆ تØول آن در دوران اسلامی . از اوایل قرن دوم ØŒ هم به سبب توجه خاصّ مسلمانان به قرآن مجید Ùˆ توجیه تØدّی آن به بلاغت Ùˆ اثبات اعجاز آن ØŒ Ùˆ هم به سبب Ù†Ùوذ آثار Ùˆ آرای پارسی Ùˆ رومی Ùˆ یونانی Ùˆ هندی در Ùرهنگ اسلامی Ùˆ ادب عرب ØŒ دانشمندان سخن سنج عرب بتدریج به تعری٠و تدوین قواعد بلاغت پرداختند. صاØب نظران در اینکه آرای بلاغی غیرعرب تا Ú†Ù‡ اندازه در بلاغت عرب مؤثر بوده ØŒ اختلا٠دارند. یکی از دلایل تأثیر بلاغت یونانی بر بیان عربی این است Ú©Ù‡ بیشتر متکلّمان نامدار معتزله Ú©Ù‡ با علم Ùˆ ÙلسÙØ© یونان خاصّه آثار ارسطوآشنا بودند، از بلغای عالیقدر به شمار Ù…ÛŒ روند Ú©Ù‡ از آن جمله اند: واصل بن عطا (متوÙÛŒ ١٣١)ØŒ بشربن معتمر (متوÙÛŒ ٢١٠) Ùˆ جاØظ . دلیل بارز منکران تأثیر بلاغت غیرعرب بر بلاغت عرب این است Ú©Ù‡ همة شواهد ابواب معانی وبیان عرب از قرآن Ùˆ سخنان پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم Ùˆ یا عرهای شاعران جاهلی Ùˆ مخضرم اخذشده است . اما به هر Øال ØŒ پس از قرن چهارم Ú©Ù‡ تألی٠کتب بلاغت در جهان اسلام رواج یاÙت ØŒ تأثیر ÙلسÙÙ‡ ومنطق یونانی در آن کتب مشهود است . ازینرو برخی ازادبای معاصر عرب (مطلوب ØŒ ص ٣٣Ù€١١٣) مؤلÙان کتب بلاغت عرب را در دو گروه با عنوانهای «مکتب ادبی »و «مکتب کلامی »تقسیم کرده Ùˆ مؤلÙان عرب نژاد عرب زبان را پیرو مکتب ادبی Ùˆ مؤلÙان غیرعرب نژاد کتب بلاغت
را از قرن ششم تا نهم مانند امام Ùخررازی ØŒ ابویعقوب سکّاکی Ùˆ برخی شارØان باب سوم Ù…ÙØªØ§Ø Ø§Ù„Ø¹Ù„ÙˆÙ… او، نظیر تÙتازانی Ùˆ خطیب قزوینی Ùˆ میرسیدشری٠جرجانی ،پیروان مکتب کلامی معرّÙÛŒ کرده اند. نخستین تألیÙات
بلاغی مسلمانان کتابهایی است Ú©Ù‡ برای اثبات بلاغت قرآن کریم Ùˆ تبیین دلایل اعجاز آن Ùراهم آمده است ØŒ Ùˆ تألی٠چنین کتابهایی از اواسط قرن دوم تا اواسط قرن پنجم رواج Ùراوانی داشته است Ø› از جمله : اعجاز القرآن٠ابی عبیده مَعمَّربن المثنّی 'Ø› اعجاز القرآن٠واسطی معتزلی Ø› اعجاز القرآن٠قاضی باقلاّ Ù†ÛŒ Ø› رسائل رمّانی ØŒ Ùرّاء، خطّابی Ø› نظم القرآن٠ابن الاخشیدو کتابهایی متعدّد با عنوان «مجاز القرآن » Ú©Ù‡ اگرچه مطلوب اصلی آنها ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ùˆ تبیین تØدّی بلاغی قرآن است (دربارة اینگونه آثار قرآنی رجوع کنید به ابن ندیم ØŒ ص ٤١)ØŒ طبعاً در آنها به
مبانی ÙÙ† معانی Ùˆ بیان Ùˆ بعضی از مصطلØات آن مانندمَجاز، کنایه ØŒ تشبیه ØŒ استعاره ØŒ ØØ°Ù ØŒ التÙات ØŒ قصر، وصل Ùˆ Ùصل هم توجه شده است . از اوایل قرن سوم ØŒ ادیبان Ùˆ دانشمندان در صدد تدوین Ùˆ تعیین قواعد Ùˆ قوانین بلاغت برآمدند Ùˆ رسائل مختصری در این باره نوشتند Ùˆ از دیرباز، این مسئله Ú©Ù‡ از Ù„Ùظ Ùˆ معنی کدام یک دخالت Ùˆ تأثیرش در بلاغت بیشتر است ØŒ مورد اختلا٠علمای بلاغت بود. تا پیش از عبدالقاهر جرجانی ØŒ برخی از ائمة بلاغت ØŒ مانند جاØظ Ùˆ قدامة بن جعÙر (متوÙÛŒ ٣٣٧) Ùˆ قاضی عبدالعزیز جرجانی ØŒ بیشتر به Ù„Ùظ ارج Ù…ÛŒ نهادند Ùˆ برخی دیگر مانند ابوعمر Ùˆ شیبانی (متوÙÛŒ ٢٠٦) Ùˆ ابوالقاسم Øسن بن بشرآمدی (متوÙÛŒ ٣٧١) به معنی . اما بیشتر بلغا چون بشربن معتمر Ùˆ ابن قتیبه (متوÙÛŒ ٢٧٦) Ùˆ ابوهلال عسکری (متوÙÛŒ ٣٩٥) به تساوی اثر Ù„Ùظ Ùˆ معنی در بلاغت قائل بودند. نخستین کسی Ú©Ù‡ در مبانی بلاغت به تÙصیل پرداخت ØŒ جاØظ بود Ú©Ù‡ مسائل علم بلاغت را در کتاب مشهور البیان Ùˆ التّبیین گرد آورد Ùˆ پیوند میان Ù„Ùظ Ùˆ معنی را ØªØ´Ø±ÛŒØ Ú©Ø±Ø¯. عبدالقاهر جرجانی (متوÙÛŒ ٤٧١) با گردآوری متÙرّقات Ùنون بلاغت Ùˆ رÙع نقایص آن ØŒ دو کتاب مهم دلائل الاعجاز Ùˆ اسرارالبلاغه را تألی٠کرد. او در این دو کتاب ØŒ هم مباØØ« علمای قرنهای دوم Ùˆ سوم هجری را دربارة اعجاز بلاغی قرآن جمع آورد Ùˆ هم به طور مستوÙÛŒ ' دربارة قواعد معانی Ùˆ بیان ØŒ نقدالشّعر Ùˆ سرقات شعری سخن راند، هر چند Ú©Ù‡ وضع Ø§ØµØ·Ù„Ø§Ø Ù…Ø¹Ø§Ù†ÛŒ Ùˆ بیان Ùˆ تقسیم علم بلاغت به این دو ÙÙ† ،ابتکار سکّاکی (متوÙÛŒ ٦٢٦) است . سکّاکی آنچه را Ú©Ù‡ تازمان جرجانی Ùˆ سالها پس از او معانی Ù†ØÙˆ یا نظم Ùˆ تلاؤم خوانده Ù…ÛŒ شد، اصطلاØاً معانی نامید Ùˆ عنوان بیان را بر تشبیه Ùˆ کنایه Ùˆ استعاره Ùˆ انواع مجاز اطلاق کرد. اما ظاهراً نخستین بار بدرالدّین بن مالک (متوÙÛŒ ٦٨٦) Ù…Øسّنات شعری را بدیع خواند. به هر Øال ØŒ پایه گذار بلاغت عبدالقاهر جرجانی است Ú©Ù‡ با دیدی صرÙاً ادبی Ùˆ بر مبنای ذوق ØŒ قواعد Ú©Ù„ÛŒ Ùˆ قوانین اساسی Ùˆ نهایی این علم را در دو کتاب خود Ù¾ÛŒ ریزی ØŒ Ùˆ نظریة اصلی خود را Ù€ Ú©Ù‡ بلاغت عبارت است از استواری نظم Ùˆ ترکیب کلام Ù€ ابراز کرد Ùˆ همین نظریه را مبنای اثبات اعجاز قرآن مجید قرار داد.
منابع : ابن مدبّر، الرّسالة العذراء ØŒ چاپ زکی مبارک ØŒ قاهره ١٩٣١Ø› ابن ندیم ØŒ کتاب الÙهرست ØŒ چاپ Ù…Øمدرضا تجدد، تهران ١٣٥٠ Ø´ Ø› علی بن Ù…Øمد ابوØیّان توØیدی ØŒ کتاب الا متاع Ùˆ المؤانسة ØŒ چاپ اØمدامین Ùˆ اØمدزین ØŒ بیروت ( بی تا. ) Ø› عمروبن بØر جاØظ ØŒ البیان Ùˆ التبیین ØŒ چاپ Øسن سندوبی ØŒ قاهره ١٣٥١/١٩٣٢Ø› عبدالقاهربن عبدالرØمان جرجانی ØŒ اسرار البلاغة ØŒ چاپ هلموت ریتر، استانبول ١٩٥٤Ø› همو، دلائل الاعجاز ØŒ چاپ Ù…Øمد عبده ØŒ قاهره ١٣٣١Ø› Ù…Øمدبن اØمد خوارزمی ØŒ Ù…ÙØ§ØªÛŒØ Ø§Ù„Ø¹Ù„ÙˆÙ… ØŒ چاپ Ùان Ùلوتن ØŒ لیدن ١٩٦٨Ø› علی بن عیسی رمّانی ØŒ النّکت ÙÛŒ اعجاز القرآن ØŒ چاپ Ù…Øمد خل٠الله Ùˆ Ù…Øمد زغلول سلام ØŒ قاهره ١٣٨٧Ø› Ù…Øمدبن Ù…Øمد Ùارابی ØŒ المنطقیّات٠لÙÙ„Ùارابی ØŒ چاپ Ù…Øمدتقی دانش پژوه ØŒ قم ١٤٠٨Ù€١٤١٠Ø› Ù…Øمدبن عمر Ùخررازی ØŒ نَهایة٠الا یجاز ÙÛŒ دÙرایة الا عجاز ØŒ چاپ اØمد Øجازی سقّا، بیروت ١٤١٢/١٩٩٢Ø› اØمدبن Ù…Øمد قسطلانی ØŒ اÙرشاد السّاری Ù„ÙØ´Ø±Ø ØµØÛŒØ Ø§Ù„Ø¨Ø®Ø§Ø±ÛŒ ØŒ بیروت ( بی تا. ) Ø› اØمد مطلوب : البلاغة عند السّکّاکی ØŒ بغداد ١٣٨٤Ø›
The New Encyclopaedia Britanica , chicago ١٩٨٥, Micropaedia , s. v. "Quintilian", Macropaedia , s.v. "Rhetoric"; Paul Robert, Le petit Robert: dictionnaire alphabØ¥tique et analogique de la langue Franµise , rØ¥daction dirigØ¥e par A. Rey et J. Rey-Debove, Paris ١٩٨٣.
/ اØمد مهدوی دامغانی /