دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٦٢٠
بÙگرام ، Ù…ØÙ„ شهر باستانی کاپیسا ØŒ در هشتاد کیلومتری شمال کابل Ùˆ مشر٠بر درّه پنجشیر در ملتقای دو رود پنجشیر Ùˆ غوربند. بقایای آن در قرن سیزدهم شناخته شد Ùˆ تعداد زیادی سکّة متعلّق به دوران باکتریایی Ù€ یونانی Ùˆ کوشانیان ازآنجا به دست آمد ( رجوع کنید به ماسون ØŒ ج ٣ØŒ ص ١٥٣Ù€ ١٧٥ØŒ ج ٥ØŒ ص ١Ù€ ٢٨ØŒ ٥٣٧ Ù€ ٥٤٧). اما در ١٣٠١Ø´ /١٩٢٢ بود Ú©Ù‡ Ø¢Ù„ÙØ±Ø¯Ùوشه بدرستی Ø¯Ø±ÛŒØ§ÙØª Ú©Ù‡ این ویرانه ها متعلّق به شهر
مهم باستانی کاپیسا است (١٩٤٢ØŒ ج ١ØŒ ص ١٣٨Ù€ ١٤٥).بعضی این شهر را اسکندریة Ù‚Ùقاز ( = هندوکش ) ØŒ خوانده Ùˆ معتقد بوده اند Ú©Ù‡ اسکندر آن را بنیان نهاده است ( رجوع کنید به تارن ØŒ ص ٩٦ Ùˆ بعد، ٤٦٠Ù€٤٦٢Ø› ددیه ØŒ ص ٩٤Ù€٩٧). اما مسلم است Ú©Ù‡ هندویونانیان در آنجا سکونت داشته اند، زیرا بر یک روی سکه ای اÙکراطیدسی (اÙقراطیدسی ) الهه ای بین عاجهای Ùیل Ùˆ نمادی از کوه بر تخت نشسته Ùˆ همراه با آن ØŒ با خط خَروشتهی ØŒ عبارتی به معنای «الهة شهر کاپیسا» ØÚ© شده است ( رجوع کنید به ناراین ØŒ ص ٦٣Ù€٦٤). بنابر گزارش هسوان Ù€ تسانگ ØŒ این شهر در عهد کانیشکا (Ø ١٢٣Ù€ ١٥٣ میلادی )ØŒ پایتخت تابستانی ØÚ©ÙˆÙ…ت کوشانی بوده است ( رجوع کنید به بیل ØŒ ص ٥٤ Ù€ ٥٨).اولین بار، هاکین (ج ٩Ø› همو Ùˆ دیگران ØŒ ج ١١) Ø¯Ø±ÙØ§ØµÙ„Ø© سالهای ١٣١٥ Ø´ Ù€ ١٣١٩ Ø´ /١٩٣٦Ù€١٩٤٠ در این Ù…ØÙ„ به ØÙاری پرداخت . کاوشهای ÙˆÛŒ در دو ناØÛŒØ© مشخص صورت Ú¯Ø±ÙØª ØŒ یکی در «شهر سلطنتی نو» Ú©Ù‡ شهر بگرام امروزی است Ùˆ دیگری در «شهر سلطنتی کهنه » در Ù…ØÙ„ÛŒ
Ú©Ù‡ امروزه به برج عبدالله شهرت دارد. ÙˆÛŒ در Ù…ØÙ„ اول ،در پشت دیوار اتاقهای٠بنای عظیمی از عهد کوشانیان Ú©Ù‡ Ø§ØØªÙ…الاً کاخ یا بازار بوده ØŒ مجموعة با ارزشی از اشیای گرانبها کش٠کرد.
کاوشگر دوم ØŒ رومن گیرشمن (١٩٤٦ØŒ ج ١٣)ØŒ در ١٣٢٠Ù€ ١٣٢١ Ø´ / ١٩٤١Ù€١٩٤٢ØŒ ÙØ§ØµÙ„Ø© قرن دوم پیش از میلاد وقرن دوم میلادی را دورة عمدة مسکونی بودن کاپیسا دانسته است . بنابر نظر هر دو باستان شناس ØŒ مهمترین دورة ØÛŒØ§Øª کاپیسا متعلق به عهد کوشانیان است Ú©Ù‡ درآن دوره بناهای متعددی ایجاد شد. گیرشمن معتقد بود Ú©Ù‡ در زمان شاپور اول ساسانی (ØÚ© : ٢٤١Ù€٢٧٢ میلادی )ØŒ در ٢٤١ میلادی ØŒ کاپیسا به دست سربازان ÙˆÛŒ ویران ØŒ Ùˆ این نبرد سبب سقوط سلسلة کانیشکای اول شد (همان ØŒ ج ١٣ØŒ ص ٩٩ وبعد، ١٠٨)ØŒ اما این امر به هیچ وجه مسجّل نیست . شواهد دالّ بر آخرین مرØÙ„Ø© مسکونی بودن این شهر، تاریخ آن را از زمان وقوع این رویداد تا نابودی نهایی آن در قرن پنجم ØŒ Ú©Ù‡ Ø§ØØªÙ…الاً بر اثر هجوم هیاطله * (Ù‡ÙØªØ§Ù„ان ) پدید آمد، گسترش Ù…ÛŒ دهد.
گرچه در تاریخشمار٠دقیق Ùˆ عوامل مؤثر در نابودی Ø³Ø·Ø Ø¢Ø®Ø±ÛŒÙ† بناهای بگرام اختلا٠هست ØŒ بسیاری بر این باورند Ú©Ù‡ اوج Ø´Ú©ÙˆÙØ§ÛŒÛŒ این شهر در اوایل دورة سلطنت کانیشکای اول بوده است . بخش اعظم گنجینة بگرام هم اینک در موزة کابل ØŒ Ùˆ نمونه هایی از آن در موزة گیمة پاریس نگهداری Ù…ÛŒ شود. این گنجینه شامل اشیای تجمّلی است Ú©Ù‡ هر قطعة آن از قسمتی از دنیای شناخته شدة عهد کوشانیان گرد آمده است Ø› Ùˆ بدین ترتیب گستردگی Ùˆ Ú©ÛŒÙیت تجارت در راههای بازرگانی ماورای آسیا را نشان Ù…ÛŒ دهد Ú©Ù‡ کوشانیان ØŒ در نقش پر سود واسطه های دادو ستد، میان هند، چین Ùˆ امپراتوری روم ارتباط بر قرار Ù…ÛŒ کردند. کارهای چوبی٠صیقل ÛŒØ§ÙØªØ© چینی متعلق به سلسلة هان (هاکین Ùˆ دیگران ØŒ ج ١١ØŒ ص ٢٩٥Ù€٢٩٧)ØŒ همراه با مجموعه ای از کارهای شیشه ای زینتی ØŒ Ø§ØØªÙ…الاً از اسکندریة روم ØŒ به دست آمده است (هاکین ØŒ ج ٩ØŒ تصویر٥٥ØŒ Ù„ÙˆØ ١١ØŒ
١٩ØŒ ٢٣Ø› همو Ùˆ دیگران ØŒ ج ١١ØŒ ص ٢٥٤Ù€٢٦٤ØŒ ص ٩٩Ù€١٠٩ØŒ تصویر ٢٥٠Ù€ ٢٧٣).
سایر اشیای رومی٠به دست آمده عبارت است از: مجسمه های Ú©ÙˆÚ†Ú© Ù…ÙØ±ØºÛŒ Ùˆ مجموعه ای از ظرو٠ساخته شده از Ù…ÙØ±Øº ØŒ سنگ سماق ØŒ Ùˆ مرمر سÙید (هاکین ØŒ ج ٩ØŒ Ù„ÙˆØ ٧Ù€٩ØŒ ٢٠ØŒ ٢٤ØŒ ٢٦ØŒ ٢٧Ø› همو ودیگران ØŒ ج ١١ØŒ تصویر ٣٢٢Ù€٣٦٣). در ØØ¯ÙˆØ¯ پنجاه قالب Ú¯Ú†ÛŒ نقش دار با نشانی خاص ØŒ Ú©Ù‡ Ø§ØØªÙ…الاً در اصل برای نقره کاران طراØÛŒ شده بوده ØŒ کش٠شده Ú©Ù‡ ممکن است آنها نیز متعلق به اسکندریه باشد (هاکین Ùˆ دیگران ØŒ ج ١١ØŒ ص ١٤١Ù€١٤٦ØŒ ص ٢٦٥Ù€٢٧٥ØŒ تصویر٢٧٤Ù€٣٢٠). بعلاوه ØŒ تعداد زیادی Ù„ÙˆØ Ø´Ú¯ÙØª انگیز عاج هندی٠ØÚ©Ø§Ú©ÛŒ شده Ùˆ اشیا Ùˆ اسباب زینتی کش٠شده ØŒ Ú©Ù‡ به سبک پیکرسازی ماتورا Ùˆ اَمَراوَتی کوشانی در عهد اندهرا های دکن شباهت ÙØ±Ø§ÙˆØ§Ù†ÛŒ دارد (هاکین ودیگران ØŒ ج ١١ØŒ ص ١٩Ù€٨٧ØŒ ١٥٧Ù€٢٥٣ØŒ تصویر ١Ù€٢٣٩ØŒ ٤٦٦Ù€٦٣٠).
بنجامین رولند Ùˆ دیگران ØŒ گنجینة بگرام را به قرن اول Ùˆ دوم میلادی متعلق دانسته اند ( رجوع کنید به رولند، ص ٢٤Ù€ ٢٨). دسته آینه ای از عاج هندی ØŒ موجود در شهر پمپئی ØŒ از Ù„ØØ§Ø¸ سبک ØŒ شباهت قابل توجهی با بعضی اشیای عاجی بگرام دارد Ùˆ قاعدتاً متعلق به پیش از ٧٩ میلادی است ( رجوع کنید به میوری ØŒ ج ١٩ØŒ ص ١Ù€٩). رولند نسبت به نظریة گیرشمن دربارة ویران شدن کاپیسا به دست شاپور اول در ٢٤١ میلادی ابراز تردید Ù…ÛŒ کند Ùˆ Ù…ÛŒ Ø§ÙØ²Ø§ÛŒØ¯ Ú©Ù‡ در آن تاریخ قریب یک قرن از عمر اشیای آن گنجینه Ù…ÛŒ گذشته ØŒ Ùˆ درصورت ØµØØª این نظریه باید چنین ÙØ±Ø¶ کرد Ú©Ù‡ چیزی نیز در این یک قرن به آن Ø§ÙØ²ÙˆØ¯Ù‡ نشده بوده است (رولند، همانجا). ÙˆÛŒ سپس اظهار نظر Ù…ÛŒ کند Ú©Ù‡ یک دورة هرج Ùˆ مرج سیاسی در منطقه ØŒ پس از مرگ کانیشکای اول ØŒ ممکن است سبب ویرانی در بگرام شده باشد، خصوصاً اینکه گورهای سلسلة کوشان در Ø³ÙØ±Ø® Ú©ÙØªÙŽÙ„ Ùˆ ماتورا دارای سنگنبشته هایی است Ú©Ù‡ بر اساس آنها این شهر، پیش از آنکه هویشکا مرمتش کند، مدتی متروک بوده است .
ØÙ‚یقت هر Ú†Ù‡ هست ØŒ گنجینة موجود بهترین شاهد وجود داد Ùˆ ستد گسترده میان ØÚ©ÙˆÙ…تهای کوشان ØŒ روم ØŒ Ùˆ چین در دو قرن اول میلادی است . اما بعید است Ú©Ù‡ اشیای هنری رومی الگوی واقعی ÙØ±Ø¢ÙˆØ±Ø¯Ù‡ های هنری کوشانیان باشد. با این همه ØŒ این اشیا جلوه ای از ذوق طبقة اشرا٠و بازرگانان ثروتمند کوشانی است Ú©Ù‡ سخت مقلد سبک باستانی ( روم Ùˆ یونان ) بوده است Ø› Ùˆ همین امر، درک سبک ترکیبی پیکر تراشی قندهار را در عهد کوشانیان آسانتر Ù…ÛŒ سازد. این ذوق تنها در عهد کوشانیان رشد Ù†ÛŒØ§ÙØª ØŒ بلکه ریشه در میراث ÙØ±Ù‡Ù†Ú¯ÛŒ باکتریایی Ùˆ هند Ùˆ یونانی دارد Ú©Ù‡ خود به سکونتگاههای مقدونی دوران اسکندر بازمی گردد.
منابع :
A.Adriani,"Le scoperte di Begram dell'arte alessandrino", Archeologia cl, ٧/٢ (١٩٥٥), ١٢٤-١٣٨; J. Auboyer, "Ancient Indian Ivories from BegrÛm, Afghanistan", Journal of the Indian Society of Oriental Art, ١٦ (١٩٤٨), ٣٤-٣٦; S. Beal, Buddhist records of the western world, I, London ١٨٨٤; F. Coarelli, "Nouvi elementi per la cronologia di Begram: cinque recipienti bronzei in forma di busto", Archeologia classica, ١٣ (١٩٦١), ١٦٨-١٧٩; L. Courtois, "Note sur le cruchon no. ٧٢ de BegrÛm-KÛpi  i (conservØ¥ au MusØ¥e de KÛbul)", Arts asiatiques, ٦/٢ (١٩٥٩), ١٣٥-١٤٠; M.M. Deneck, "Begram", Enciclopedia dell'arte antica, classica e orientale,  (١٩٥٩), ٣٤-٥٧; H.
Deydier, Contribution ب L'Ø¥tude de l'art du Gandha  ra,Paris ١٩٥٠; Alfred Foucher, "Deux JÛtaka sur ivoire
provenant des fouilles de Joseph et Ria Hackin au BØ¡grÛm de KÛpi  i", India Antiqua, Leiden ١٩٤٧, ١٢٤-١٣٠; idem, "Le vieille route de l'Inde de Bactres ب Taxila", MDAFA , ١ (١٩٤٢); Roman Ghirshman, "BØ¥gram", MDAFA , ١٣ (١٩٤٦); idem, "Fouilles de BØ¥gram (Afghanistan)", Journal asiatique , ٢٣٤ (١٩٤٣-١٩٤٥),٥٩-٧١; J. Hackin, "Recherches archØ¥ologiques ب BØ¥gram", MDAFA , ٩ (١٩٣٩); idem [et al.], "Nouvelles recherches archØ¥ologiques ب Begram" MDAFA , ١١ (١٩٥٤); P. Hamelin, "Sur quelques verreries de Begram", Cahiers de Byrsa , ٢ (١٩٥٢), ١١-٢٥; A.A. Kohzad, "Begram in the light of recent work entitled `New archaeological enquiries at Begram'", East and West , ٧/٣ (١٩٥٦), ٢٤٤-٢٤٦; A. Maiuri, "The Ivory statuette of Indian art at Pompei", Journal of the United Provinces Historical Society, ١٩ (١٩٤٦); C. Masson, "Memoir on the ancient coins found at Behgram in the Kohistan of Kabul", JASB , ٣ (١٨٣٤); ٥ (١٨٣٦); A.K. Narain, The Indo-Greeks, Oxford ١٩٥٧; L. Petech, "Note su KÛpisi e Zabul", Rivista degli studi orientali, ٣٩/٤ (١٩٦٤), ٢٨٧-٢٩٤; C. Picard, "Un thØ©me alexandrin sur un mØ¥daillon de Begram: la cuisson symbolique du porc", Bulletin de correspondence hellØ¥nique, ٨٩ (١٩٥٥), ١١٢-١١٩; Benjamin Rowland, Ancient art from Afghanistan, NewYork ١٩٦٦; W. W. Tarn, The Greeks in Bactria and India, ٢nd ed., Cambridge ١٩٥١.
/ مارتا ل . کارتر ( ایرانیکا ) /