سفر و اقدام ... دیو < ، گ 173پ ؛ جوویو، ج 2، کتاب 30، گ 104ر). ضمناً عثمانیها ناوگان کوچکی در رودِ دانوب داشتند که در حمل و نقل توپهای قلعه کوب و صحرایی و مهماتی که در لشکرکشیهای بزرگِ ایشان در مجارستان بدان نیاز بود سهم مؤثری داشت (رجوع کنید به اوزون چارشیلی ، 1948، ص 403 - 404 و در بارة طوپخانة بیره جِک در ساحل فرات ، ص 404 - 405؛ آلبری ، مجموعة 3، ج 3، ص 153: اشاره به قایقهای مسطح که اسب و توپ و ذخایر و غیره را حمل می کردند). د) «خُمْبَرَه چیلر»، یعنی کسانی که تهیه و کاربرد نارنجک و بمب و مینهای قابل حمل و مواد آتشزا و غیره را عهده دار بودند (اوزون چارشیلی ، 1943 - 1944، ج 2، ص 115 - 127). ه ) «لَغِمْجی لر»، یعنی سربازان نقب زن ، با کمک نیروی انسانی فراوانی که در اختیار داشتند، به ساختن سنگر و خاکریز و جای توپ و مینهای تحت الارضی که در محاصره ها ضروری است می پرداختند (همان ، ج 2، ص 129 - 130). حتی پیش از مرگ محمد ثانی در 886، عثمانیها به انواع عمدة سلاحها و فنونی که متضمن استفاده از باروت است ، یعنی توپ قلعه کوب و صحرایی و خمپاره و بمب و تفنگ شمخال و مین و مواد آتشزا، دست یافته بودند (یورگا، ج 2، ص 227ـ228). در انتقال سلاحهای جدید، مردم صربستان و بوسنه سهم عمده ای داشتند. متخصصان توپخانه و تفنگ شمخال از این کشورها استخدام شدند و در عین حفظ معتقدات مسیحی خود به خدمت محمد ثانی درآمدند (اینالجق ، 1954، ج 1، ص 152، 154ـ156؛ همو، 1957، ج 21، ص 511). استادانی نیز از نواحی بسیار دورتر استخدام شدند، از جمله یورگِ نورنبرگی (کیسلینگ ، ص 336). از این زمان به بعد، اتکا به متخصصان اروپایی ـ که در آغاز بیشتر آلمانی و ایتالیایی بودند و سپس عدة فرانسویها و انگلیسیها و هلندیها در میان آنها افزایش یافت ـ به صورت یکی از مشخصه های دایمی و درواقع اساسی لشکریان گوناگون عثمانی که با باروت و سلاحهای آتشین سروکار داشتند درآمد. اطلاعات جنبه های فنی انواع توپهای رایج در میان عثمانیان را در جای جای منابع غربی قرون نهم و دهم / پانزدهم و شانزدهم می توان یافت . البته توپها طبق نظام طبقه بندی رایج در اروپا (و نیز حکومت عثمانی )، یعنی بر اساس وزن یا اندازة گلوله ای که پرتاب می کردند، وصف شده اند (بابینگر، ص 61، 85؛ بوربون ، گ 13ر- پ ، با اشاره به توپ آهنی و مفرغی ، مثلاً «کالوِرین »، «باسیلیسک » ، «سِیکری » و نیز خمپاره اندازهایی که گلوله هایی از سنگ مرمر یا گلوله هایی از مس با مفرغ انباشته از مواد آتشزا شلیک می کردند؛ اوفانو ، ص 40ـ41). شرحی که یک ایتالیایی در بارة جنگ با دیو در 944ـ945/1538 نوشته ، برخی از توپهای عثمانیها را وصف کرده است ( > سفر و اقدام ... دیو < ، گ 169ر و 172ر؛ نیز رجوع کنید به سوساکوتینهو ، 58ر، در بارة «باسیلیسک »هایی که عثمانیان در محاصره به کار می بردند). امیران هندی برای توپچیهای عثمانی ارزش والایی قایل بودند و آنها را در سپاه خود با آغوش باز می پذیرفتند؛ مثلاً شخصی به نام مصطفی رومی در سپاه بابُر و دیگری موسوم به رومی خان در سپاه سلطان گجرات جنگیده اند. استفادة تاکتیکی عثمانیها از توپخانه در زمان جنگ کاملاً مطالعه نشده است ، ولی آرایش معمولی آنها هنگام نبرد به صورت «طابور» بود. براساس این شیوه ، که ظاهراً از مجارها اقتباس شده بود، عرابه ها را دورتادور توپها به یکدیگر زنجیر می کردند (اینالجق ، 1957، ج 21، ص 510؛ نیز رجوع کنید به فراوئن هولتس ، ص 234؛ اوزون چارشیلی ، 1943ـ1944، ج 2، ص 255ـ264). نوع مشابهی از آرایش جنگی نیز در ایران و هندِ اسلامی به شیوة روم ، یعنی حکومت عثمانی معروف بود (بابر تیموری ، ص 341، 458). شیوه ای که عثمانیها برای کوبیدن دیوارِ دژها به کار می گرفتند در کتاب کولادوی اسپانیایی وصف شده است : توپهایی با اندازه ای متوسط ، مثلاً «کالوِرین »، که به نفوذ عمیق در هدف قادر بودند در امتداد قایم و مایل شلیک می شدند تا سنگهای بنا را سُست و خرد کنند، سپس از «باسیلیسک »های بزرگی استفاده می شد که گلوله هایی بزرگتر با قدرت تخریبی بیشتر به طور همزمان شلیک می کردند تا بنای صدمه دیده را فرو بریزد (گ 13ر، 20ر، 32ر؛ نیز رجوع کنید به پَچَوی ، ج 2، ص 193). عثمانیها برای انواع توپ و وسایل جنگی آن نامهایی داشتند (رجوع کنید به اوزون چارشیلی ، 1943 - 1944، ج 2، ص 48 - 51). علاوه بر تعبیراتی که صرفاً جنبة شاعرانه داشت (مانند «اَژدَر دهان » و «مارْتَن »، رجوع کنید به نعیما، ج 1، ص 148) و نامهایی که به توپ خاصی داده می شد (مثلاً «کُچیان » یعنی توپی که از کاتزیانر ، فرمانده سپاه امپراتوری روم ، که در 944/1537 از عثمانیها در نزدیکی اِشِک در کنار دانوب شکست خورد، به غنیمت گرفته شد رجوع کنید به سَلانیکی ، ص 31)، اصطلاحاتی نیز با معنای فنی دقیق به طور پراکنده در تواریخ و اسناد ترکی یافت می شود. انواع توپهایی که در این منابع بیشتر بدانها اشاره می شود عبارت اند از: الف ) «بَجَلُشْقَه » یا «بَدالوشقه »، توپ قلعه کوبِ بزرگ ، که شاید همان «باسیلیسک » باشد (رجوع کنید به سلانیکی ، ص 35، 37 - 38، 41؛ حاجی خلیفه ، ج 1، ص 29: این نوع توپ گلوله هایی به وزن شانزده «اُقّه » شلیک می کرد، ص 31، 33؛ کولاّ دو، گ 13ر، 32ر؛ اوزون چارشیلی ، 1943 - 1944، ج 2، ص 49، 80 - 81). ب ) توپ «بالْیِمَز * » که نام آن شاید از «فاوْله متزه » گرفته شده باشد (کیسلینگ ؛ رجوع کنید به پچوی ، ج 1، ص 202؛ اولیاچلبی ، ج 8، ص 418، 491: در اینجا «مَنْزِل طوپی »، یعنی توپِ دورزن ، خوانده شده است ؛ سِلِحدار، ج 2، ص 46ـ47، در این اثر توپی که گلوله اش 10ـ40 اُقّه وزن داشته باشد «بالیمز» نامیده شده است ). ج ) توپ «قُلُنْبُرنه » (رجوع کنید به «کولوبرینا» ی ایتالیایی )، یعنی کالْوِرین (رجوع کنید به سلانیکی ، ص 8؛ پَچَوی ، ج 2، ص 198؛ حاجی خلیفه ، ج 1، ص 29: کالورینهایی که گلوله ای به وزن یازده اقّه شلیک می کردند، ج 1، ص 33: «لُمْبُرنو»؛ سلحدار، ج 1، ص 300، ج 2، ص 46ـ47، در این منبع ، توپهایی که گلوله ای به وزن 3ـ9 اقّه شلیک می کردند به عنوان «قُلُنْبُرنه » طبقه بندی شده اند؛ اوزون چارشیلی ، 1943-1944، ج 2، ص 49، 81؛ > سفر و اقدام ... دیو < ، گ 169ر؛ کولاّ دو، گ 13ر؛ آلبری ، مجموعة 3، ج 2، ص 432). د) توپ «شَقَلُز» (قس szakؤllas مجاری ) که ظاهراً توپ سبکی بوده و گلوله های کوچکی از سنگ یا فلز شلیک می کرده است (رجوع کنید به سلانیکی ، ص 37، 41، 145؛ پَچَوی ، ج 2، ص 242؛ سهیل اُنور، ج 16، ص 560؛ فِکِتِه ، 1955، ج 1، ص 61، 694؛ همو، 1930، ج 26، ص 264؛ رِدهاوْس ، ذیل «چَقَلُز»؛ در بارة توپهایی که گلوله های کوچک شلیک می کردند رجوع کنید به دوکاس ، ص 211؛ ینس ، ص 811؛ جوویو، ج 2، کتاب 30، گ 104ر). و) توپ «شایْقَه » (قس sajka مجاری ) که نام نوع ویژه ای از قایق بوده ، به توپهایی که در چنین قایقهایی سوار می شده نیز اطلاق می شده است (رجوع کنید به حاجی خلیفه ، ج 2، ص 320؛ اولیا چلبی ، ج 8، ص 378: اشاره به توپهایی به نام «شایقه طوپلری » که گلوله های سنگی به وزن 80 اقّه شلیک می کردند، 382: «شایقه نام پرانقه طوپلری »؛ فوزی قورت اوغلی ، ج 4، ص 68؛ اوزون چارشیلی ، 1943 - 1944، ج 2، ص 49 - 50، 81: توپهای «شایقة » بزرگ و متوسط و کوچک ؛ فکته ، 1930، ج 26، ص 265؛ در بارة توپهایی که در قایقهای عثمانیان در دانوب به کار می رفت رجوع کنید به جوویو، ج 2، کتاب 36، گ 192ر). 6) توپ «ضَرْبزَن » یا «ضَرْبُوزَن » که در اندازه های مختلف ریخته می شد (رجوع کنید به فکته ، 1955، ج 1، ص 694 - 695: توپهای کوچک با گلوله های 300 درهمی ، متوسط با گلوله هایی به وزن یک اقّه ، بزرگ با گلوله هایی به وزن دو اقّه و نیز نوعی به نام «ضَرْبوَزنِ شایقة بزرگ » که گلوله هایی به وزن 36 اقّه شلیک می کرد، رجوع کنید به ابن کمال ، ص 464، 509 یا ص 422، 458 در طبع کتاب با الفبای جدید؛ سلانیکی ، ص 8، 35: «شاهی ضربزن طوپلری »، ص 37؛ پچوی ، ج 1، ص 93، ج 2، ص 140، 147، 196؛ دولوار، ص 226 - 227: «شاهی ضربوزنلر»= ضربزنهای شاهی ؛ سلحدار، ج 2، ص 47، 57؛ اوزون چارشیلی ، 1943ـ1944، ج 2، ص 49، 50، 76، 79، 81؛ ایالون ، ص 89، 90، 119، حاشیة 92، 127، حاشیة 220). ظاهراً عثمانیها در نبردهای دریایی خود از همان نوع توپهایی استفاده می کردند که در لشکرکشیهای خود در خشکی . «قُلُنْبرنه » و «ضربزن » و «شایقه » از جمله توپهایی است که عثمانیان در ناوگان خود داشتند (باروتزی و بِرِشه ، ج 1، ص 274، ج 2، ص 20؛ اوزون چارشیلی ، 1948، ص 460، 462ـ463، 468ـ469، 512ـ513. برای اطلاعات بیشتر دربارة تسلیحات دریایی عثمانیان رجوع کنید به آلبری ، مجموعة 3، ج 1، ص 68، 140، 292ـ293، ج 2، ص 100، 150، 342، ج 3، ص 223، 354ـ355؛ باروتزی و بِرِشه ، ج 2، ص 165؛ مارسیلی ، بخش 1، فصل 74، ص 142 و بخش 2، فصل 27، ص 171ـ172؛ وارنری ، ص 115). و نیز توپ «پْرنَغْی » یا «پْرَنقی » (تاور، 1935، ص 195؛ ابن کمال ، ص 54، متن ترکی ؛ بُمباچی ، ج 20، ص 292، ج 21، ص 190؛ اوزون چارشیلی ، 1943 - 1944، ج 2، ص 49، 83؛ 1948، ص 462، 468 - 469، 512 - 513). در منابع ، علاوه بر توپ غالباً به وسایل جنگی دیگری نیز که متضمن استفاده از باروت بوده اشاره شده است . برای مثال : الف ) «هوایی » (سلانیکی ، ص 8؛ هامِر ـ پورگشتال ، ج 3، ص 426، حاشیة 1؛ اوزون چارشیلی ، 1943-1944، ج 2، ص 49) و «هَوان » (اولیا چلبی ، ج 8، ص 407، 419، 471، 472؛ یوسف نابی ، ص 43؛ سلحدار، ج 2، ص 47)، به معنی خمپاره اندازهایی که بمب و نیز گلوله های سنگی یا فلزی شلیک می کرده اند (بابینگر، ص 61؛ بوربون ، گ 13پ ؛ > سفر و اقدام ... دیو < ، گ 169ر؛ موران ، ص 202؛ شایتر، ص 81؛ مارسیلی ، بخش 3، فصل 9، ص 30 - 31). ب ) «خُمْبَرَه » یا «قُمْبَرَه »، به معنی بمب (تاور، 1935، ص 53، 58؛ بخش متن فارسی ، ص 79، 89؛ سلانیکی ، ص 40 - 41؛ بخش نسخه های خطّی شرقی موزة بریتانیا، ش 1137، 74پ ، بمبهای ساخته شده از شیشه و مفرغ : «شیشه خُمْبَرَه »، «تُنْج خمبره »؛ اولیا چلبی ، ج 8، ص 401، 414، 432، 483: «قَزان یا قزغان قُمْبَرَه »؛ نعیما، ج 1، ص 304؛ سلحدار، ج 2، ص 47: «خُمْبَرَه ها وانلری »؛ شایتر، ص 75؛ مارسیلی ، بخش 2، فصل 9، ص 33؛ بیگ ، ص 154). 3) «اَل خُمْبَرَه سی »، یعنی نارنجک دستی (اولیا چلبی ، ج 8، ص 414، 432، 471، نارنجکهای شیشه ای و مفرغی : «سِرْچَه تونْج اَل خُمْبَرَه سی »؛ سلحدار، ج 1، ص 467، 484، 502؛ شایتر، ص 77؛ مارسیلی ، بخش 2، فصل 9، ص 33). 4) «لَغِم »، یعنی انواع مینهای انفجاری با اندازه های مختلف (حاجی خلیفه ، ج 2، ص 255؛ نعیما، ج 4، ص 143: مین بزرگ حاوی 150 قنطار باروت ؛ اولیا چلبی ، ج 8، ص 424: مین با سه دهلیز و سه مخزن باروت ، 425، 432، 495؛ سلحدار، ج 2، ص 55-56: مینی از نوع معروف به «پُسْکُرْمَه » و حاوی 30 قنطار باروت ، 66؛ شایتر، ص 72 - 73؛ مونته کوکولی ، ج 3، فصل 67؛ مارسیلی ، بخش 2، فصل 11، ص 37 به بعد). در اخباری که عثمانیان از جنگ کرت (اقریطش ) در 1055ـ1080/ 1645ـ1669 نوشته اند اشاره های متعددی به مین می توان یافت (برای مثال رجوع کنید به حاجی خلیفه ، ج 2، ص 239 به بعد و در جاهای متعدد؛ سلحدار، ج 1، ص 409 به بعد؛ نعیما، ج 4، ص 116 به بعد و در جاهای متعدد؛ اولیا چلبی ، ج 8، ص 396 به بعد؛ نیز رجوع کنید به ص 468 به بعد که توپها و مهمات و جز آن را که پس از تسخیر دژ قندیه از مسیحیان به غنیمت گرفته شده ، برشمرده است ؛ این شرح از نظر اصطلاحات نظامی که عثمانیها در آن زمان به کار می برده اند بسیار غنی است ). عثمانیها مواد خام مورد نیاز برای جنگ ـ از قبیل آهن و سرب و مس و نظایر آنها ـ را از ممالک تحت حکومت خود تأمین می کردند. ضمناً معدنهایی که این فلزات از آنها استخراج می شد غالباً خود مراکز تولید مهمات ، مانند گلولة توپ ، بود (آلبری ، مجموعة 3، ج 1، ص 66 - 67، 146ـ147، 422، ج 2، ص 145، 342، ج 3، ص 351؛ باروتزی و برشه ، ج 2، ص 165ـ166، 225، 337؛ احمد رفیق ، 1930، اسناد شمارة 27، 33، 42، 48، 86، 106، 112؛ همو، 1931، اسناد شمارة 2، 6، 7، 14، 21، 25، 27، 35، 36، 54؛ همو، پراکنده وثیقه لر ، شمارة 3، 4، 7 ، 8؛ اَنهِگِر، 1943ـ1945، ج 1، ص 138ـ140، 148ـ149، 205ـ206، 210ـ211، ج 2، ص 299، 303ـ304، 306ـ308، نیز تکمله ، ص 492ـ494؛ اوزون چارشیلی ، 1943ـ 1944، ج 2، ص 72 به بعد و در جاهای متعدد). بعلاوه ، عثمانیها معادن شوره و گوگرد را نیز، که برای تولید باروتِ تفنگ و باروتِ سیاه بدان نیاز بود (فکته ، 1955، ج 1، ص 696، حاشیة 8) در استانبول و ولایات قلمرو خود در اختیار داشتند (اولیا چلبی ، ج 1، ص 483، 564ـ565؛ اوزون چارشیلی ، 1943ـ1944، ج 1، ص 247، 335ـ336؛ احمد رفیق ، 1930، سند شمارة 53؛ همو، 1931، اسناد شمارة 11ـ13، 16ـ20، 22ـ24، 26، 28ـ30؛ آلبری ، مجموعة 3، ج 1، ص 146، 422، ج 2، ص 342، 349ـ350، ج 3، ص 398؛ باروتزی و برشه ، ج 1، ص 177، 275؛ ج 2، ص 17، 165؛ مونته کوکولی ، ج 3، فصل 32؛ مارسیلی ، بخش 1، فصل 74، ص 142). از اروپا نیز مواد جنگی برای عثمانیها آورده می شد. درواقع ، ملزوماتی که از مسیحیان خریداری می شد، گاهی برای سپاه سلطان اهمیت بسیار داشت ، از جمله در ضمن جنگهای طولانی با ایران (986ـ999/ 1578ـ1590) و اتریش (1002ـ1015/ 1593ـ 1606)، که یکی مستلزم استقرار و حفظ دژها و پادگانهای بیشمار در نواحی وسیع کوهستانیِ جنوبِ کوههای قفقاز بود و دیگری به درگیریها و محاصره های خشونت بار انجامیده بود، و هر دو جنگ استفادة گسترده از توپ و مهمات را ایجاب می کرد. در طی این سالها، انگلیسیها محموله هایی شامل قلع (که در ساختن توپ مفرغی بدان نیاز بود) و سرب و ناقوسها و تندیسهای شکسته (از کلیساهایی که در انگلستان طی دورة اصلاح دینی غارت شده بود) و آهن و فولاد و مس و تفنگ شمخال و تفنگ فتیله ای و تیغة شمشیر و گوگرد و شوره و باروت به عثمانیها فروختند (رجوع کنید به > تقویم اسناد دولتی ، اسپانیایی < : 1568ـ1579، ش 609، 1580ـ1586، ش 265؛ > تقویم اسناد دولتی ، ونیزی < : 1603ـ1607، ش 470، 494، 1607ـ1610، ش 860؛ برودِل ، ص 479: در بارة قلع و ناقوس شکسته و سرب ؛ شاریر ، ج 4، ص 907، حاشیة 1: دربارة تندیسهای شکسته ؛ شِرلی ، ص 7: «ینی چریها، سوای آنچه از مسیحیان مغلوب به دست می آورند یا از انگلستان برایشان می آورند، ذره ای باروت خوب در اختیار ندارند»، ص 9، 10: «انگلیسیها علناً سه دکان فروش اسلحه و مهمات در قسطنطنیه دارند ... هر صد پیمانه باروت به قیمت 23 یا 24 چیکینو به فروش می رسد... هر قبضه تفنگ فتیله ای را پنج یا شش چیکینو می فروشند» (چیکینو= چِکین ، سِکین ، یعنی «زِکینه » ، مسکوک طلای ونیزی که با «سلطانیِ طلا»ی عثمانیها معادل بود: رجوع کنید به > سفرهای جان ساندِرسُن < : ضمیمة الف ، ص 294ـ295؛ > تقویم دست نوشته های سالْزْبِری < : بخش 11، ص 111، بخش 13، ص 606ـ607). چندی نگذشت که هلندیها نیز سهمی از این معاملات را در اختیار گرفتند و این امر، مثلاً در جنگ کِرت 1055ـ1080/ 1645ـ1669، برای عثمانیها منافع بسیار داشت . منابع غربی متعلق به قرون یازدهم و دوازدهم / هفدهم و هجدهم ، دین عثمانیها را به این تجارت مهمات و اتکای فراوان ایشان را به فنون اروپایی استعمال سلاحهای آتشین و باروت ، و نیز تعداد بیشمار متخصصانِ مسیحی را که به عنوان مهندس و متخصص توپخانه از ایتالیا و فرانسه و آلمان و انگلستان و هلند به خدمت عثمانیها درآمده بودند تأکید کرده اند (شایتر، ص 75، 80؛ مونتِه کوکولی ، ج 3، فصلهای 28 و 30، در بارة مس که از هلند و انگلیس و فرانسه و سوئد وارد می شد؛ باروتزی و برشه ، ج 2، ص 166، 173، 222، 231ـ232؛ مارسیلی ، بخش 2، فصل 9، ص 23: دربارة اینکه عثمانیها با اقتباس از طرحهای ساردی ، مؤلف ایتالیایی که یکی از آثارش ـ احتمالاً > فن توپسازی پیِتر و ساردیِ رُمی < ، و نیز 1621 ـ به ترکی ترجمه شده بود، توپ می ساختند، ص 33؛ وارنری ، ص 92ـ93). فن جنگ در اروپای قرون دهم و یازدهم / شانزدهم و هفدهم تغییرات بسیاری کرد (هِیل ، ج 2، ص 481 به بعد؛ لاسکوفسکی ، ج 4، ص 106 به بعد؛ رابرتز، 1956 و نیز 1958، ج 1، ص 69 به بعد، ج 2، ص 169 به بعد). بدین سبب ، عثمانیها همواره ناچار بودند که یا خود را با این تغییرات وفق دهند یا برای رویارویی با ابداعات اروپاییان در جنبه های علمی جنگ راههای مؤثری بیابند؛ و این روند انطباق گاه کند و دشوار بود. یکی از مسلمانان بوسنه ، کمی پس از نبرد کرزتس (1004ـ1005/ 1596)، در نوشته ای حاکی از اینکه مسیحیان با استفاده از انواع جدید تفنگ و توپ ، که تا آن زمان عثمانیها بدانها توجهی نکرده بودند، بر لشکریان سلطان برتری یافتند اظهار تأسف می کند (تالوتزی ، ص 153ـ154؛ تاسی ، ج 4، ص 284؛ باشاگِچ ، ص 13؛ نسخة خطی موزة بریتانیا، هارلیان ، 5490، گ 350رـ پ ). با وجود این ، پیدایش اصطلاحات جدید، یا تداول بیشتر اصطلاحاتی که قبلاً معمول نبوده است ، در تواریخ و اسناد ترکی نشان می دهد که عثمانیها آخرین وسایل و فنونی را که در این زمان در اروپا به وجود می آمده تا اندازة زیادی اخذ کرده بوده اند (بُمباچی ، ج 20، ص 303 در بارة «صاچمه طُوپلار»، یعنی توپی که نوعی گلوله های خوشه ای شلیک می کرده است و نیز حاجی خلیفه ، ج 1، ص 34، ج 2، ص 245، 317، 319، 321؛ سلحدار، ج 1، ص 596، 598: در بارة «مِسْکَت »؛ پَچَوی ، ج 2، ص 199؛ نعیما، ج 1، ص 164: در بارة تفنگهای فتیله ای که گلوله هایی به وزن 15ـ20 درهم شلیک می کرد؛ اولیا چلبی ، ج 7، ص 179: در بارة «مُشقات تَفَنکلَرِی » با گلوله هایی به وزن 40ـ50 درهم ، و «قُل تُفَنْکلری »، ج 8، ص 398، 410، 415ـ416، 467: در بارة «بدالُچقه نام موشقات »؛ اینالجق ، 1943، ج 2، بخش 2، ص 377: در بارة «چِفْتِه طبانجه لی تفنک »؛ اوزون چارشیلی ، 1943ـ1944، ج 2، ص 8، حاشیة 2: در بارة «اَتْلی تفنکلری »؛ پچوی ، ج 2، ص 212ـ213؛ نعیما، ج 1، ص 190: در شرح ساختن یک توپ قلعه کوب ). شواهد دیگری نیز در منابع غربی یافت می شود (رجوع کنید به آلبری ، مجموعة 3، ج 2، ص 452: در بارة سواره نظامِ مسلح به تفنگ شمخال ، و ج 3، ص 391 در بارة گزارشی مورخ 1002ـ1003/ 1594 مبنی بر اینکه عثمانیها هنوز از تپانچه استفاده نمی کرده اند، ص 404: در بارة استفادة روزافزون از تفنگ شمخال در ناوگان عثمانی ؛ باروتزی و برشه ، ج 1، ص 265: در بارة سپاهیان مزدور در اثنای جنگ مجارستان در 1001ـ1015/ 1593ـ1606 و شروع استفاده از تفنگ شمخال و «ترتزارولو» ، یعنی تفنگ شمخالِ لوله کوتاه ، ج 2، ص 16، 158؛ ریکو ، ص 349: در بارة اینکه سپاهیان باب عالی از تپانچه و قرابینه استفاده می کرده ولی به سلاحهای آتشین علاقة چندانی نداشته اند؛ مارسیلی ، بخش 2، فصل 8، ص 15ـ16: در بارة اینکه عثمانیها در ضمن جنگ کِرت از مسیحیان روشهای جدیدی آموختند، و ینی چریها و اغلب سواره نظام عثمانی به تپانچه مسلح بودند). نتیجة این تغییر و تبدیلات تدریجی در زمان وزارت کوپریلیها به بهترین وجهی پدیدار شد. اشخاصی چون شایتر و مونته کوکولی و مارسیلی ، که برای اظهارنظر در این زمینه صلاحیت کافی دارند، تسلیحات مورد استفادة عثمانیها را با ذکر جزئیات و غالباً همراه با تمجید شرح می دهند و مثلاً به کیفیت عالی خمپاره اندازها (شایتر، ص 75) و تفنگهای فتیله ای (مونته کوکولی ، ج 3، فصل 14) و مینها، که «لَغِمْجی »های ارمنی در تولید آنها سهم بسزایی داشتند (مارسیلی ، بخش 2، فصل 11، ص 37 به بعد؛ وارنِروس ، ص 69، 101؛ اولیا چلبی ، ج 1، ص 515 به بعد) اشاره می کنند. با اینهمه ، مونته کوکولی (ج 3، فصلهای 30 و 31) یادآور می شود که توپخانة عثمانیها هنگامی که خوب مورد استفاده قرار می گرفته تأثیر بسزایی داشته ، ولی مصرف مهمات آن بسیار زیاد و نقل و انتقال و کاربرد آن مشکل بوده است و از نظر تحرک پذیری و کاراییِ عملیِ توپها، مسیحیان بر مسلمانان برتری داشته اند. عثمانیان سرانجام نتوانستند پابه پای تحولاتی که در اروپا به وقوع می پیوست پیش بروند. روشهایی که در زمینة سلاحهای آتشین ، به طورکلی ، به کار می گرفتند در بخش اعظم قرن دوازدهم /هجدهم نسبت به فنون رایج در زمان نخستین وزرای کوپریلی چندان پیشرفتی نداشت (رجوع کنید به وارنری ، ص 34ـ35، 40ـ41، 52، 70، 75، 91ـ94، 103؛ مؤلف در ص 94 اظهار می دارد که در 1152/1739 عثمانیان ، که پندپذیر نبودند، اصرار ورزیدند که محاصرة بلگراد را به شیوة قدیم خود انجام دهند). البته کوششهایی نیز برای اصلاحات به عمل می آمد، مثلاً به همّت احمد پاشا «خُمْبَرَه جی » (یعنی کنت دوبونوال رجوع کنید به اوزون چارشیلی ، 1943ـ1944، ج 2، ص 118 به بعد، 122 به بعد، نیز نسخة خطی بخش شرقی موزة بریتانیا به شمارة 1131؛ صبحی ، گ 68پ - 69پ )، بارون دوتُت (اوزون چارشیلی ، همان کتاب ، ج 2، ص 40، 56، 67؛ تت ، ج 2، بخش 3، جاهای متعدد) و خلیل حمید پاشا (رجوع کنید به احمد جودت ، ج 2، ص 57 به بعد؛ همو، ج 2، ص 239ـ240؛ اوزون چارشیلی ، همان کتاب ، ج 2، ص 67ـ68، 91ـ93، 120، 125ـ127؛ > مجموعه های ترکی < ، ج 5، 1935، ص 225 به بعد، 233 به بعد)، ولی توفیق این کوششها محدود بود. با اینهمه در عهد سلطان سلیم سوم (حک : 1203ـ1222) اقدامات اساسی برای نوسازی نیروهای مسلح حکومت عثمانی به روال غرب به عمل آمد (قارال ، 1946، ص 43 به بعد، بویژه ص 45ـ49، 59ـ71). از این زمان به بعد، سلاحهای آتشین عثمانی به طورکلی صفات بارزی را که تا آن وقت ممیّز آنها بود از دست دادند و تحولات بعدی عمدتاً دنباله رو جریان کلی پیشرفتی بود که در اروپا پدیدار می شد. در اینجا اشاره به این نکته کافی است که اصلاحات نیمة اول قرن سیزدهم / نوزدهم به ظهور یک رستة توپچی کارآمد و مجهز در سپاه عثمانی انجامید که از هماوردان اروپایی خود دست کمی نداشتند (رجوع کنید به > موقعیت لشکر عثمانی < ، دفتر 36، ص 580، 586 به بعد). منابع : (52) ابن کمال ، مهاجنامه ، چاپ پاوه دوکورتی ، پاریس 1859؛ (53) محمدظلی بن درویش اولیا چلبی ، اولیا چلبی سیاحتنامه سی ، ج 1، چاپ احمد جودت ، استانبول 1314، ج 7 و 8، استانبول 1928؛ (54) بابرتیموری ، امپراتور هند، بابرنامه ، چاپ ایلمینسکی ، قازان 1857؛ (55) ابراهیم پچوی ، تاریخ ، استانبول 1281 ـ 1283؛ (56) احمد جودت ، تاریخ ، ج 2، استانبول 1292؛ (57) حاجی خلیفه ، فَذلکه ، استانبول 1286 ـ 1287؛ (58) مصطفی سلانیکی ، تاریخ ، استانبول 1281؛ (59) سلحدار، تاریخ ، استانبول 1928؛ (60) صبحی ، تاریخ ؛ (61) ابوالفضل بن مبارک علامی ، آیین اکبری ، چاپ بلوخمان ، کلکته 1867 ـ 1877؛ (62) یوسف نابی ، تاریخ وقایع قامانیچه ، استانبول 1281؛ (63) مصطفی نعیما، تاریخ ، 1281 ـ 1283؛ (64) F. A. Abel, On the chemical composition of the Great Cannon of Muhammed II, recently presented by the Sultan Abdul Aziz Khan to the British Government, The Chemical-news, no. 457 (4 September 1868), 111-112; (65) E. Alberi, Relazioni degli Ambasciatori Veneti al-Senato, Florence 1840-1855; (66) R.Anhegger, Beitrage zur Geschichte des Bergbaus im osmanischen Reich (Istanbuler Schriften, nos. 2, 14 and 14a), Istanbul 1943- 1945; (67) D. Ayalon, Gunpowder and firearms in the Mamluk Kingdom, London 1956; (68) F. Babinger, "Die Aufzeichnungen des Genuesen Iacopo de Promontorio-de Campis uber den Osmanenstaat um 1475", in SBBayr. Ak., Phil.-Hist. Kl.,1956, Heft 8, Munich 1957; (69) N. Barozzi, G. Berchet, Le Relazioni degli Stati Europei lette al Senato dagli Ambasciatori Veneziani nel secolo decimosettimo, ser 5: Turchia, Pts. I and II, Venice 1866-1871; (70) Safvetbeg Basagic ¨ , Nizam ul Alem , Sarajevo 1919, 1-17; (71) Belagerung und Eroberung von Constantinopel im Jahre 1453 aus der Chronik von Zorzi Dolfin, ed. G. M. Thomas, Munich, 1868; (72) W. Bigge, Der Kampf um Candia in den Jahren 1667-1669 (Kriegsgeschichtliche Einzelschriften , Bd. V, Heft 26, Berlin 1899, 113-227); (73) E. Blochet, Catalogue des manuscrits Turcs de la Bibliotheque Nationale, I, Paris 1932, 270-272 (Supplement= nos. 224, 226, 227); (74) A. Bombaci, "Le fonti turche della battaglia delle Gerbe (1560)", in RSO , x Ë x, Rome 1940-1941, 193-248, xx, Rome 1941-1943, 279-304, xxi, Rome 1944-1946, 189-218; (75) Jacques de Bourbon, La grande et merveilleuse et tres cruelle oppugnation de la noble cite de Rhodes , Paris 1526; (76) A. B. de Bragan µ a Pereira, Os Portugueses em Diu , Nova Goa 1938; (77) F. Braudel, La Mediterranee et le monde mediterraneen a l’epoque de Philippe II , Paris 1949; (78) British Museum MSS. Or. 1131, 1137 and Harleian 5490; (79) Calendar of state papers , Spanish : 1568-1579 , London 1894, and 1580-1586 , London 1896; (80) Calendar of state papers, Venetian: 1603-1607 , London 1900, and 1607-1610 , London 1904; (81) Calendar of the Salisbury MSS, pt. XI, London 1906, and Pt. XIII, London 1915; (82) Chalcocondyles, Bonn 1843; (83) E. Charriere, Negociations de la France dans le Levant , Paris 1848-1860; (84) L. Coll, Pratica Manual de Artilleria , Milan 1592; (85) Critobulus, ed. C. Muller, in Fragmenta Historicorum Graecorum , V, Paris 1870, 40-161; (86) Ducas, Bonn 1834; (87) Du Loir, Les voyages du Sieur Du Loir , Paris 1654, 210, 224ff., Passim; (88) EI 2 s.v. "Ah ¤ med Pa ¦ sha ¦ Bonneval" (by H. Bowen); (89) L. Fekete, Az Oszmanli-torok nyelv hodoltsagkori magyar jovevenyszavai , in Magyar Nyelv , XXVI, Budapest 1930, 257-265; (90) idem, Die Siya ¦ qat-Schrift in der turkischen Finanzverwaltung (Bibliotheca Orientalis Hungarica, VII), I, Budapest 1955, 57-65, Passim and 692-699, Passim; (91) C. Foulkes, The ،، Dardanelles'' Gun at the Tower'', The Antiquaries Journal , X (1930), 217-227; (92) E. von Frauenholz, Lazarus von Schwendi , Hamburg 1939; (93) P. Giovio, Historiarum Sui Temporis Libri XLV , Lutetiae 1558-1560; (94) J. R. Hale, Armies, navies and the art of war , in The New Cambridge modern history, II (The Reformation 1520-1559), Cambridge 1958, chapt. XVI, 481-509; (95) Hammer-Purgstall, GOR , Pest 1828-1835; (96) idem, Des osmanischen Reiches Staatsverfassung und Staatsverwaltung , Vienna 1815, pt. II, 224-236; (97) Das Heerwesen des osmanischen Reichs , in Unsere Tage , iii, Heft 36, Braunschweig 1862, 577-590; (98) P. Horn, Das Heer- und Kriegswesen des Grossmoghuls , Leiden 1894; (99) Ibn Kema ¦ l, Teva ¦ rih-i A ¦ l-i Osman , VII Defter, ed. ì erafettin Turan (Tدrk Tarih Kurumu Yaynlnarlndan, I. Seri, no. 5), Ankara 1954 (Transkripsiyon, ed. ì erafettin Turan, Ankara 1957, 593 [index] s. v. Top); (100) Halil I nalc â k, Fatih Devri دzerinde Tetkikler ve Vesikalar (Tدrk Tarih Kurumu Yay â nlar â ndan, xi. Seri, no. 6), Ankara 1954; (101) idem, Review of D. Ayalon Gunpowder and firearms in the Mamluk kingdom , London 1956, in Belleten , xxi, Ankara 1957, 501-512; (102) idem, "Saray Bosna Ser ـ iye Sicillerine gخre Viyana bozgunundan sonraki harp y â llar â nda Bosna", Tarih Vesikalar i , ii/ 11 (1943), 376-377; (103) Turgud I â í ksal," III. Selimin Tدrk top µ ulug § una dہir bir hatt-i humayunu", Tarih Dergisi , viii/11-12, (1956), 179-184; (104) I A , s. vv. "Cebeci" (by I. H. Uzun µ ar â í l â ), "Ah ¤ med Pashsa" (Bonneval, Humbarac â Ba â í ) and "Kumbarac â " (by M. Cavid Baysun); (105) M. Jجhns, Handbuch einer Geschichte des Kriegswesens von der Urzeit bis zur Renaissance , Leipzig 1880; (106) N. Jorga, Geschichte des osmanischen Reiches , Gotha 1908-1913; (107) Enver Ziya Karal, "Nizam-i Cedide dair Layihalar", Tarih Vesikalar i , ii/11 (1943), 350-356 and ii/12 (1973), 424-427, 430-431; (108) idem, Selim III'دn Hat i Hدmayunlar i . Nizam-i Cedit. 1789-1807 ) Tدrk Tarih Kurumu Yay i nlar i ndan , vii. Seri, no. 14), Ankara 1946, 43-93, Passim; (109) H. J. Kissling, Ba ¦ ljemez , ZDMG , CI (= Neue Folge, XXVI), Wiesbaden 1951, 333-340; (110) Fevzi Kurtog § lu, "Atlu tدfekci zدmresi", Belleten (1940); (111) idem, "Had i m Sدleyman Pa í an i n mektuplar i ve Belgrad i n muhasaras â ", Belleten , iv (1940), 53-87; (112) O. Laskowski, "Infantry tactics and firing power in the XVIth century, Teki Historyczne, IV (1950), 106-115; (113) J. H. Lefroy, "An Account of The Great Cannon of Muhammad II" , Minutes of Proceedings of the Royal Artillery Institution, Woolwich , VI (1870), 203-227; (114) idem, "The Great Cannon of Muhammad II (A. D. 1464)", The Archaeological Journal , no. 100 (1868), 261-280; (115) Donado da Lezze, Historia Turchesca (1300-1514), ed. I. Ursu, Bucharest 1909, 140 ff.; (116) K. Lokotsch, Etymologisches Wخrterbuch der europجischen Wخrter orientalischen Ursprungs , Heidelberg 1927, no. 2201; (117) L. F. Marsigli, Stato Militare dell' Imperio Ottomanno, The Hague and Amsterdam 1732, pt. I, chapts, xxi, xxvi-xxvii, xxxiv, xxxvi, lxxiv and pt. II, chapts. viii-xi, xxvii; (118) J. Maurand, Itinإraire ب Constantinople (1544), ed. L. Dorez, Paris 1901; (119) G. A. Menavino, I Cinque Libri della Legge, Religione, et Vita de' Turchi , Venice 1548, bk. IV, chapts. xiv-xv, 118 ff.; (120) Montecuccoli, Memorie del Generale Principe di Montecuccoli , Colonia 1704, bk. III ) Afforismi applicati alla Guerra Possibile col Turco in Un gheria), passim; (121) J. Redhouse, A Turkish and English Lexicon , Constantinople 1890; (122) Ahmet Refik, Anadoluda Tدrk A í iretleri (966-1200) , Istanbul 1930; (123) idem, Osmanl i Devrinde Tدrkiye Madenleri (967-1200) , Istanbul 1931; (124) F. Re í it Unat, "Sadrazam Kemanke í Kara Mustafa Pa í a Layihas â ", Tarih Vesikalar i , i/6 (1942), 457-458; (125) M. Roberts, "Gustavus Adolphus and the art of war", in Historical Studies , i (2nd Irish Conference of Historians), ed. T. Desmond Williams, London 1958, 69-58, ii, London 1958, chapt. III, (i), 169-189; (126) idem, The Military Revolution 1560-1660 , Belfast 1956; (127) P. Rycaut, The History of the present state of the Ottoman Empire, London 1682, 375-377, 383, 402; (128) P. Sardi, L'Artiglieria di Pietro Sardi Romano , Venice 1621; (129) J. B. Scheither, Novissima Praxis Militaris , Braunschweig 1672; (130) ì erif Beygu, "K â g â § demir madenlerinde yap â lan top gدllelerinin Avrupa seferleri i µ in Erzurumdan gخnderilmesine ait د µ vesika", Tarih Vesikalar i , ii/11 (1943), 335-337; (131) Sir Thomas Sherley, "Discours of the Turkes", ed. E. Denison Ross, in Camden Miscellany , XVI, London 1936; (132) Lopo de Sousa Coutinho, Do cerco de Diu, que os Turcos poseram ب fortaliza de Diu , Coimbra 1556; (133) Sphrantzes, Bonn 1838; (134) Sدheyl غnver, "Dخrdدncد Sultan Murad â n Revan Seferi Kronolojisi (1044-1045= 1635)", Belleten , xvi, (1952), 547-576; (135) Garcin de Tassy, "Principes de Sagesse, touchant l'art de gouverner", JA , iv, Paris 1824, 213-226, 283-290; (136) F. Tauer., "Additions ب mon ouvrage Histoire de la campagne... contre Belgrade en 1521", ArO. , VII (1935), 191-196; (137) idem, Histoire de la campagne du Sultan Suleyman I contre Belgrade en 1521 , Prague 1924; (138) L. Thallئczy, Eine Staatsschrift des bosnischen Mohammedaners Molla Hassan Elkja ¦ fi ،، دber die Art und Weise des Regierens", in Archiv fدr slavische Philiologie , XXXII, Heft I, Berlin 1910, 139-158; (139) Baron de Tott, Mإmoires du Baron de Tott sur les Turcs et les Tatares , Amsterdam 1784, ii, pt. III, Passim; (140) The travels of John Sanderson in the Levant (1584-1602) , ed. Sir W. Foster (Hakluyt Society, 2nd Ser., no. LXVII), London 1931; (141) D. Ufano, Tratado de la Artilleria , Brussels 1621; (142) I. H. Uzun µ ar â í l â , Osmanl i Devleti te í kila ª t i ndan Kapu kulu Ocaklar i (Tدrk Tarih Kurumu Yay â nlar â ndan, viii. seri, no. 12), Ankara 1943-1944; (143) idem, Osmanl i Devletinin Merkez ve Bah ¤ riye Te í kilہt i (Tدrk Tarih Kurumu Yay â nlar â ndan, viii. seri, no. 16). Ankara 1948; (144) idem, "Sadrہzam Hal â Hamid Pa í a" Tدrkiyat Mecmaus i , v (1935), 213-267; (145) Viaggio et Impresa... di Diu in India (Printed in A. Manuzio, Viaggi fatti da Vinetia alla Tana, in Persia in India, et in Costantinopoli , Venice 1543, 1591-1801); (146) Levinus Warnerus, De Rebus Turcicis Epistolae Ineditae , ed. G. N. Du Rieu, Lugduni Batavorum 1883; (147) de Warnery, Remarques sur le militiaire des Turcs et des Russes , Breslau 1771; (148) R. Wille, Die Riesengeschدtze des Mittelters und der Neuzeit , Berlin 1870; (149) P. Wittek, The earliest references to the use of firearms by the Ottomans (in Ayalon, op.cit., Appendix II, 141-144); (150) Talat Mدmtaz Yaman, "Kدre bak â r madenine dair vesikalar," Tarih Vesikalar i , i/4 (1941), 269-270. ) / د. اسلام / پری ( 5) در هند. در نبرد محمدبن قاسم در 93 با راجه داهِر در هند، مسلمانان از «نفط » استفاده کردند. در اوایل قرن هفتم ، «تیر آتشین » ساده ترین نوع موشکهای آتشزا بود که حکمرانان مسلمان هند به کار می بردند. دایرة «آتش بازی » زیر نظر «میرآتش » قرار داشت . این گفتة مولفِ تاریخ فرشته که سلطان محمود غزنوی در نبرد با اَنَبْدپال ، که در 399 درنزدیکی پیشاور روی داد، از «توپ » و «تفنگ » استفاده کرده است خطای تاریخی آشکاری است ، ولی احتمالاً منظور او «قارورة نفط » است که ، به گفتة خودش در جای دیگر همان کتاب ، سلطان محمود از آن در لشکرکشی به هند استفاده کرده است . شوره ، که از مواد لازم برای ساختن باروت است ، در هند فراوان یافت می شود. واژة «کُشْک انجیر»، که در آداب الملوک (گ 118 پ ) و تاج المآثر (گ 3ر)، دو نسخة خطی متعلق به قرن هفتم ، یافت می شود، به بررسی دقیق نیاز دارد. فرهنگ شرفنامة احمد منیری (تألیف 875) آن را چنین تعریف می کند: «نوعی از آلات جنگ چون منجنیق ». استینگاس آن را توپ یا گلولة توپ تعریف می کند و بهارعجم آن را به معنای آلتی جنگی که با باروت کار می کند آورده است . از این مطلب چنین برمی آید که ، در 628، وسیله ای که با نوعی نیروی انفجاری ، گلوله پرتاب می کرده در هند وجود داشته است . «سنگ مغربی » را که به گفتة بَرَنی و امیرخسرو (ص 51، 70، 90) در زمان علاءالدین خَلْجی (حک : 695 ـ 715) به کار می رفته است نمی توان به معنای توپ گرفت . این وسیلة جدید از اسپانیا و شمال افریقا ـ یعنی ممالکی که در عربی آنها را «مغرب » می خواندند ـ آمده بود. معمولاً محاصره کنندگان از این وسیله برای گلوله باران کردن قلعه استفاده می کردند. چگونگی پرتاب سنگ دقیقاً ذکر نشده ، ولی همین قدر معلوم است که این گلوله های سنگی را با نیرویی که از باروت به وجود می آمد پرتاب می کردند. اصطلاح «آتش بازی »، علاوه بر توپخانه ، به نمایشهای معمول نیز اطلاق شده و بدین ترتیب معنای متون را مبهم ساخته است ، بنابراین تعیین ماهیت واقعی سلاحهای آتشینی که در قرن هفتم یا آغاز قرن هشتم در هند به کار می رفته بسیار دشوار است . به هر حال ، در متون به استفادة مکرر از «توپ » و «تفنگ » از اواسط قرن هشتم به بعد اشاره شده است . در نبردی که در 800 در دهلی میان سلطان محمود و تیمور رخ داد، فیلهای سلطان محمود هودجهایی را حمل می کردند که حاوی «رعدانداز» (پرتاب کنندة نارنجک ) و «تَخش انداز» (پرتاب کنندة موشک ) بود. در زمان فرمانروایی لودیان (855 ـ 932) وضع توپخانه بهبود یافت . ابراهیم لودی در جنگ پانی پت با بابُر (932) از «توپ » و «ضربزن » استفاده کرد. در نیمة دوم قرن هشتم و آغاز قرن نهم ، استفاده از توپ در دکن رایج شد. علت اصلی آن بود که ولایات دکن از طریق دریا با جزیرة العرب و ایران و عثمانی مراوده داشتند و توپخانه و مهندسانی از این کشورها فراهم می آوردند. بنابر مطالب تاریخ فرشته ، سلطان محمودشاه بهمنی ، نخستین فرمانروای مسلمان دکن بود که در 767 یک کارخانه اسلحه سازی تأسیس کرد. سلطان محمود بایقرا، با توپها و به کمک توپچیانِ ترکِ خود، در 915 یک کشتی بزرگ پرتغالی را در دیو غرق کرد. بهادرشاه گجراتی از لحاظ توپخانه بر معاصران خود برتری داشت و رومی خان ، استاد توپچی او، تعداد زیادی توپ ریخت و یکی از دلایل پیروزی او بر پرتغالیان برتری توپخانه اش بود. همة این شواهد دال بر آن است که مدتها پیش از آنکه بابر در 932 در پانی پت از توپ استفاده کند، این سلاح در هند به کار می رفته است . مغولانِ هند به فن توپخانه بسیار توجه می کردند. بابر در جنگ پانی پت معدودی توپ سنگین داشت . او واژه های «دِغْ» و «فِرِنگی » و «ضربزن » را به کار می بَرَد ولی تعداد آنها را ذکر نمی کند. بابر توپهای خود را هنگام استفاده «به شیوة رومیان (عثمانیان ) با پوست تابیدة گاو به یکدیگر متصل می کرد». توپ بابر را روزانه فقط هشت تا شانزده بار می توانستند شلیک کنند و اگر اصلاحاتی در آن صورت می گرفت ، می توانست تا 1600 پرتاب داشته باشد. موشک پس از 947 در هند رایج شد. لولة تفنگهای فتیله ای اکبرشاه (963ـ1014) در دو اندازة 65ر1 متر و 02ر1 متر بود. این تفنگها را از نوارهای لوله شدة فولادی که دو لبة آنها به هم جوش داده شده بود می ساختند. تفنگ درازتر را فقط افراد پیاده می توانستند به کار برند. مغولها با تفنگ چخماقی چندان آشنایی نداشتند. در دوران سلطنت اورنگ زیب (1068 ـ 1118) وضع توپخانه بهبود یافت و به تعداد توپها نیز افزوده شد. وی علاوه بر هندیها و ترکها و عربها و پرتغالیها، هلندیها را نیز به استخدام درآورد. یک مهندس توپخانة هلندی شانزده سال به اورنگ زیب خدمت کرد و در 1077 به موطن خویش بازگشت . هم مغولها و هم دکنیها از توپهای صحرایی سنگین استفاده می کردند. در 977 توپ «هفت گزی » به طول 30ر9 متر در بیدر ساخته شد. در 957 برهان نظام شاه «مَلِک میدان » را ساخت که همبسته ای مرکّب از 427ر80 قسمت مس و 573ر19 قسمت قلع بود. وزن آن 400 مَنِ اکبرشاهی (حدود چهارده تن ) و درون لوله اش چندان وسیع بود که شخص می توانست در آن بنشیند و براحتی حرکت کند. وزن گلوله های آهنی آن ده من اکبرشاهی (حدود 350 کیلوگرم ) بود. توپ «قلعه گشا»، که داراشکوه آن را در 1068 در ساموگره به کار برد، از 80% قلع ساخته شده و طول آن 5ر7 متر بود. در 1123 که پسران بهادرشاه بر سرتاج و تخت در کشمکش بودند، سه توپ بزرگ از دژِ لاهور انتقال داده شد. هر یک از این توپها را 250 گاو نر با کمک پنج یا شش فیل می کشیدند و، گرچه فاصله تا اردو بیش از پنج یا شش کیلومتر نبود، این کار ده روز به طول انجامید. «توپخانة زره » یا «توپخانة جَمْبِشی » ( جُنبشی ؟ ) به توپخانة سبک یا متحرک اطلاق می شد. «گَجنال » یا «هَتْهنال » را از روی فیلِ شلیک می کردند. توپهایی را که قابلیت چرخش داشت «شُترنال » یا «شاهین » می نامیدند. به گفتة بَرَنی ، «زنبورک » توپ صحرایی کوچکی به اندازة تفنگ فتیله ای دو لول بود و گلوله ای که شلیک می کرد و در حدود یک کیلوگرم وزن داشت . «ذَماکَه » و «زَهْکالَه » توپهای صحرایی کوچکی بودند. «اَرغون » مشتمل بر حدود 36 لولة متصل به یکدیگر بود که در آنِ واحد شلیک می شد. تپانچه هایی که چهار خزانه داشت فقط در اختیار اشراف بود. منابع : (151) خسروبن محمود امیر خسرو، خزاین الفتوح ، چاپ محمد وحید میرزا، لاهور 1967؛ (152) بابر تیموری ، امپراتور هند، توزَک بابُری ، نسخة خطی موزة بریتانیا، ش 24416؛ (153) ضیاءالدین بَرَنی ، تاریخ فیروزشاهی ، کلکته 1862؛ (154) محمد ساقی ، مآثر عالمگیری ، کلکته 1871؛ (155) شرف الدین علی یزدی ، ظفرنامه ، نسخة خطی موزة بریتانیا، ش 25024؛ (156) ابوالفضل بن مبارک علاّ می ، آیین اکبری ، ج 2، کلکته 1879؛ (157) محمدبن منصور فخر مدبّر، آداب الملوک ، نسخة خطی کتابخانة دیوان هند، ش 647؛ (158) قاسم بن غلامعلی فرشته ، تاریخ فرشته ، نسخة خطی کتابخانة دیوان هند، ش 1251؛ (159) علی بن حمید کوفی ؛ (160) چچ نامه ، نسخة خطی موزه بریتانیا، ش 1787؛ (161) عبدالحمید لاهوری ، پادشاه نامه ، چاپ کبیرالدین احمد و عبدالرحیم ، کلکته 1867 ـ 1868؛ (162) حسن نظامی ، تاج المآثر ، نسخة خطی مدرسة مطالعات شرقی و افریقایی لندن ، ش 18967؛ (163) Sir Henry Eliot, Bibliographical index to the histories of Muhammadan India, I, Calcutta 1849, 340-358; (164) Encyclopaedia Britannica, IIth ed. (G.), 4; (165) W. Irvine, The army of the Indian Moghuls, London 1903, 113-150; (166) Islamic Culture, xii (1983), 405-418; (167) Journal of Indian history, (1937), 185-188. / د. اسلام / یارمحمدخان 6) در ایران (نیز «باروط » و «بارود»). که از طریق ترکی وارد فارسی شده است . این امر از متردافِ کم استعمال عربی آن یعنی «دوا» نیز روشن می شود که در واقع نخستین لفظی است که در عربی به معنای باروت به کار می رفته است . در هند و افغانستان ، که کلمة باروت را از فارسی اخذ کرده اند، واژة «دارو» نیز به این معنی به کار می رود. چنین کاربردی را در ایران هم می توان یافت : به طور مثال ، قبیلة جَفت در کردستان واژة «درمان » را به معنای باروت به کار می برند؛ و بلوچها نیز این کلمه را به همین معنی استعمال می کنند (شلیمر ، ص 469ـ 470). مؤلف برهان قاطع (ذیل «بارود») توضیح می دهد که باروت یا نمکِ چینی داروی تفنگ است ، و می افزاید که «به لغت سریانی شوره را گویند که جزو اعظم باروت باشد». نخستین کاربرد این کلمه در فارسی احتمالاً به ربع آخر قرن نهم باز می گردد. طبق یکی از متون قرن یازدهم ، در 908 باروت و تجهیزات جنگی در قلعه ها نگهداری می شده است ( عالم آرای صفوی ، ص 88). در همین متن اشاره شده است که ، سال بعد، باروت در قلعة شوشتر انبار می شد (ص 90). شبیه همین مطلب را لاهجی (ص 78) و میرتیمور مرعشی (ص 64) نیز آورده اند. با اینهمه ، باروت کلمه ای نیست که در متون تاریخی ، بوفور به کار رفته باشد. همین مطلب دربارة سلاحهایی که از باروت به طرز مؤثّر استفاده کرده باشند نیز صادق است . توپ و تفنگ ، و به تبع آن ، باروت احتمالاً نخستین بار در عهد سلطنت اوزون حسن آق قوینلو شناخته شد. در 878، وی از ونیز «توپ ، تفنگ شمخال ، و توپچی » درخواست کرد (وودز ، ص 128). بر اساس یکی از منابعِ اوایل قرن یازدهم /هفدهم ، نیروی نظامی و سلاحهای درخواستی فرستاده شد؛ ونیزیها «یکصد توپچی مجرّب و ماهر» فرستادند، «زیرا توپخانة ایران در اثر کمبود توپ بسیار در مضیقه بود، و حال آنکه قشون عثمانی در آسیا از این لحاظ کاملاً مجهّز بود، و می توانست در حمله های خود خسارات فراوانی به بار آورد» (رجوع کنید به > دون ژوان ایرانی < ، ص 98). امّا مینورسکی (ص 89، 115ـ116) مطمئن نیست که در عهد آق قوینلو سلاح آتشین به کار رفته باشد، هرچند در ضمیمة دوم کتابش وجود آن را می پذیرد. احتمالاً در اواخر قرن نهم ، تنها افراد قشون شخصیِ سلطان ، به استفاده از سلاح آتشین مجاز بوده اند (وودز، ص 8). دو رویداد حاکی از این است که آق قوینلوها ظاهراً از توپ استفاده کرده اند. بر اساس منابع ونیزی ، آق قوینلوها در 977 بر توپخانة عثمانیها دست یافتند. سلاحهای آتشینی که به این ترتیب به غنیمت گرفته شده بود بعدها در نبرد زمستانی با ممالیک به کار رفت (وودز، ص 129، 270، حاشیة 109). در 890/1485، آق قوینلوها در مقابله با زمسخه ، که در گرجستان سربرداشته بود، از توپ استفاده کردند. متنی فارسی که به ذکر وقایع این جنگ پرداخته دربارة نوع این توپها آگاهی روشنی نداده است ؛ مؤلّف تنها یک بار کلمة «توپ » را به کاربرده ، ولی چندبار به «رعد» («استادرعد»؛ «دیگ رعد») که اژدهاوار آتش بیرون می داده اشاره کرده است . «رعد» معمولاً به نوعی آتش افکن یا وسیلة آتش افروزی گفته می شد که برای پرتاب مواد آتشزا به سوی سپاه دشمن به کار می رفت . امّا این متن به پرتاب سنگ به طرف قلعة دشمن نیز اشاره می کند که در واقع اشاره به نوعی توپ است (ابیوردی ، ص 51، 53 ـ 54). مورد دیگری که از استفادة آق قوینلوها از توپ حکایت می کند، در 894/1489 در تفلیس روی داده است (وودز، ص 285، حاشیة 75). سرانجام ، صفویان در 913، طی محاصرة حصن کیفا در دیاربکر، از «نوعی زنبورک مفرغی به قطر چهار وجب ، که از مِردِن ( ماردین ) آورده بودند، استفاده کردند... این توپ در زمان یعقوب سلطان آق قوینلو (متوفی 896) در آن کشور ریخته شد» ( > ماجرای سیّاحان ایتالیایی در ایران < ، ص 153). پیش از 905، احتمالاً از باروت و سلاح آتشین استفاده می شده است ؛ زیرا شاه اسماعیل صفوی برای دست یافتن به تخت سلطنت از تفنگ و توپ استفاده کرد. قاضی احمد قمی (به اشتباه ) اظهار می کند که در اثنای نبرد میان الوندشاه آق قوینلو و شاه اسماعیل (907) نخستین بار صدای تفنگ شنیده شد (گلاسن ، ص 212)، هرچند او به مورد قدیمتر دیگری در 905 نیز اشاره می کند (گلاسن ، ص 183؛ «تفنگِ رعد آهنگ »). این نکته در تاریخ عالم آرای صفوی (تألیف قرن یازدهم ، ص 68) نیز تأیید می شود. پس از آن ، به استفاده از تفنگ در چندین منبع اشاره شده است (روملو، ص 171، 186، 206، 212، 221؛ عالم آرای صفوی ، ص 96، 102، 272، 290، 335، 483، 493، 519). انواع مختلف باروت در بسیاری از شهرهای ایران تولید می شد. دراصفهان ، چندین «باروت ساز» در «توپخانه » کار می کردند (میرزا سمیعا، ص 95). به گفتة تِونِوت (ج 2، ص 132)، باروتی که در لار تولید می شد مرغوب بود؛ امّا به گفتة دومان (ص 208) باروت سازها شوره یا گوگرد را درست تصفیه نمی کردند یا به نسبت صحیح با زغال نمی آمیختند. در ایران ، باروت در استخراج سنگ معدن به شیوة سنتی نیز استعمال می شد. «کوه بُر» یا «سنگ شکن » باروت معمولی را در حفره ای که بر سطح سنگ تعبیه شده بود می ریخت و آن را با کهنه (پارچه )ای مسدود می کرد. سپس آن را با فتیله ای از گوگرد مشتعل می ساخت ، در نتیجه لایه های فوقانی سنگها منفجر و بخش با ارزش تحتانی آشکار می شد (وولف ، ص 127). بررسی استفاده از سلاحهای آتشین در ایرانِ عهدِ صفوی به دو بخش تقسیم می شود: توپخانه (زیر اسم عامِ «توپ ») و تفنگ . سلاح اخیر که سواره نظام و پیاده نظام از آن استفاده می کردند شامل تفنگهای شمخال و فتیله ای و قرابینه بود که جملگی را بی هیچ گونه تمایزی «تفنگ » می نامیدند. چنانکه در آثار نویسندگان اروپایی آمده است ، دو سرباز مزدور انگلیسی به نامهای سرآنتونی شِرلی و برادرش سررابرت شِرلی ، که در جمادی الاولی 1007/ دسامبر 1598 به قزوین وارد شدند، نخستین کسانی بودند که در زمان سلطنت شاه عباس اول توپخانه را به ایرانیان شناساندند. از جملة 26 تن همراهان سرآنتونی (دنیسن راس ، ص 13، حاشیة 3) «دست کم یک نفر توپ ریز» بود (براون ، ج 4، ص 105). بنا به اظهار ابل پنسون ، مباشر سرآنتونی ، در آن زمان ایرانیان فاقد توپخانه بوده اند (دنیسن راس ، ص 163)، ولی آنجلو ، مترجم گروه ، تأکید کرده است که شاه عباس «تعداد زیادی توپ از تاتارها به غنیمت گرفته است و چندتای آنها را در اختیار دارد؛ ضمناً برخی از استادان توپ ریز که عثمانیان را رها کرده به خدمت شاه ایران درآمده اند می توانند توپهای دیگری برای او بسازند» (رجوع کنید به دنیسن راس ، ص 299). پرچس در 1033/1624 ادعا کرده است که به راهنمایی برادران شرلی پیشرفتهایی حاصل شد و «فرمانروای ایران فنون جنگ را فرا گرفته است و، او که در گذشته با طرز استفاده از توپخانه آشنایی نداشت ، اکنون دارای 500 عراده توپ برنجی است » (دنیسن راس ، ص 21). به هر تقدیر، شواهد بسیار در منابع اروپایی و ایرانی دال بر این است که ایرانیان مدتها قبل از دوران شاه عباس اول با طرز استفاده از توپخانه آشنا بوده اند. دالِسّاندری ، سفیر ونیز، که در 979/1571 به ایران آمد گفته است که بایزید، شاهزادة عثمانی ، که در 966/1559 به شاه طهماسب پناهنده شد، سی عراده توپ نیز همراه خود آورد ( > ماجرای سیاحان ایتالیایی در ایران < ، ص 228). به گفتة هربرت (ص 298) «طرز استفاده از توپ را ایرانیان از پرتغالیهای مغلوب فرا گرفتند»، و فیگه روآ گفته است که اروپاییان «و بویژه پرتغالیها» توپخانة ایران را اداره می کردند (میرزا سمیعا، ص 33). در زمان دومین حملة سلطان سلیمان عثمانی به ایران (955)، پرتغالیان 000 ، 10 سرباز و بیست عراده توپ در اختیار شاه طهماسب قرار دادند ( > وقایعنامة کشیشان کرملی در ایران < ، ج 1، ص 29). شاهد بارزی مبنی بر اینکه حتی پیش از این تاریخ نیز لشکریان ایران از توپخانه استفاده می کرده اند در احسن التواریخ روملو که در همان زمان نوشته شده است یافت می شود. در سپاه صفویان که در 935 دامغان را محاصره کرد، شخصی به نام استاد شیخی توپچی نیز بود (روملو، ص 212). در نبرد سختی که کمی بعد در همان سال در نزدیکی مشهد با ازبکان درگرفت ، شاه طهماسب عرابه هایی را پیشاپیش سپاه خود مستقر کرد که محتوی «ضربزن » (احتمالاً نوعی توپ سبک ، مشابه «ضربزانه » نزد ممالیک ؛ رجوع کنید به ایالون ، ص 127، حاشیة 220) و «(توپِ) فرنگی » بود (روملو، ص 214)؛ ولی «توپچیان و تفنگچیان » نتوانستند از سلاحهای خود استفاده کنند، زیرا ازبکان از روبرو حمله نکردند (همان ، ص 217). در 945 نیز سپاهیان صفوی ، که بیقْرِد را در شیروان محاصره کرده بودند، برجهای دژ را با توپخانه ویران کردند (همان ، ص 287). در جنگی که در 946 با اَمیره قباد، حاکم یاغی آستارا، درگرفت ، نخستین بار به اصطلاحِ «توپچی باشی » برمی خوریم (همان ، ص 293). از این زمان به بعد، صفویان در محاصره ها، مثلاً در گلستان و دربند (954)، بدفعات از توپخانه استفاده کردند (همان ، ص 321 ـ 322). در محاصرة کیش در نزدیکی شَکّی ، که در 958 روی داد، صفویان علاوه بر «توپِ فرنگی »، از نوعی توپ به نام «بادلیج » (هرن ، ص 29) و «قَزْقان » (خمپاره انداز)، که نخستین بار از آنها یاد شده است ، استفاده کردند. برجهای دژ پس از بیست روز گلوله باران ویران شد (روملو، ص 350). پس این ادعا که ایرانیان به راهنمایی برادران شِرلی با توپ و توپخانه آشنا شدند بکلی بی پایه است . در واقع ، دست کم در 935، یعنی چند سالی پس از جلوس شاه طهماسب و پانزده سال پس از شکست صفویان در چالدران * ـ شکستی که بیشتر معلول توپخانة عثمانیان بود ـ در سپاه ایران از توپخانه استفاده می شد. ولی باید تأکید کرد که حتی پیش از چالدران نیز صفویان با طرز استفاده از توپخانه آشنا بودند و درنتیجه ، فقدان آن در چالدران صرفاً مبتنی بر سیاست ایشان در استفاده نکردن از سلاحهای آتشین در سپاه ایران بوده است . ایرانیان ذاتاً به سلاح آتشین بیعلاقه بودند و استفاده از آن را ناجوانمردانه و ناشی از جبن می دانستند (فلسفی ، 1332 ش ، ص 93) و بویژه ، چون توپخانه تحرک سواره نظام را محدود می کرد، آن را خوش نداشتند (میرزا سمیعا، ص 33). هر چند کراراً به مواردی از استعمال توپخانه در محاصره ها برمی خوریم ، ظاهراً چندان کوششی نشده است تا به پیروی از عثمانیان آن را در جنگهای صحرایی نیز به کار بندند. در جنگ مشهد، که در 935 اتفاق افتاد (رجوع کنید به سطور پیشین ) و تنها موردی است که در منابع از استفادة شاه طهماسب از توپخانه در جنگ صحرایی ذکری به میان آمده است ، عدم تحرک توپخانه باعث شد که مؤثر واقع نشود و از آن به بعد، تا زمان شاه عباس اول ، دیگر از توپخانة صحرایی ذکری نمی شود. حتی در دوران شاه عباس نیز استفاده از توپخانه بیشتر به محاصره ها محدود می شد (فلسفی ، 1334 ش ، ص 403). ظاهراً دربارة استفاده از توپخانه نیز، نظیر بسیاری از موارد دیگر، صفویان وارث آق قوینلوها بوده اند. مدتها پیش از تأسیس سلسلة صفوی ، فرمانروایان آق قوینلو در دیاربکر و آذربایجان در پی مجهز کردن سپاه خود به توپخانه بوده اند: ونیزیان برای اوزون حسن (متوفی 882) «100 نفر توپچیِ مجرّب و کارآمد فرستادند که بلافاصله به ایران گسیل شدند، زیرا توپهای سپاه ایران بسیار اندک بود، در حالیکه سپاهیان عثمانی در آسیا از این نظر کاملاً مجهز بودند و در حملات خود می توانستند خسارات سنگینی به دشمن وارد کنند» (رجوع کنید به > دون ژوان ایرانی < ، ص 98). هنگامی که 000 ، 10 تن از سپاهیان صفوی به فرماندهی محمدبیگ اُستاجلو، در حدود 913، حصن کیفا را در دیاربکر به محاصره درآوردند، از «یک خمپاره انداز مفرغی که قطر دهانة آن چهار وجب بود و آن را از ماردین آورده بودند استفاده کردند... این خمپاره انداز در زمان سلطان یعقوب آق قوینلو (متوفی 896) و به دستور او در آن سرزمین ساخته شده بود... و ارمنیِ جوانی به دستور محمدبیگ اُستاجلو، خمپاره انداز بزرگتری به شیوة ترکان ساخت ، یعنی آن را یکپارچه از فلز ریخت . طول قسمت انتهایی خمپاره انداز به اندازة نیمی از کل درازای آن و قطر داخلی دهانة خمپاره انداز پنج وجب بود» ( > ماجرای سیاحان ایتالیائی در ایران < ، ص 153). در همین ایام (احتمالاً در 912)، شاه اسماعیل نیرویی 000 ، 10 تنی را به فرماندهی بیرام بیگ (قره مانلو؟)، برای محاصرة وان فرستاد. بیرام بیگ که «دو عراده توپ متوسط در اردوی خود داشت به کوبیدن قلعه پرداخت ، ولی چون دیوارها بسیار محکم بود و توپچیان مهارت کافی نداشتند، نتوانستند آسیبی به قلعه وارد کنند». با اینهمه ، پس از سه ماه که از محاصرة قلعه گذشت ، توپچیان موفق شدند منبع تأمین آب مدافعان را ویران کنند، و بدین ترتیب قلعه دراختیار ایشان قرار گرفت (همان ، ص 161 ـ 163). گفته شده است که در 916 شاه اسماعیل پس از پیروزی بزرگی که در مرو کسب کرد، چهار عراده توپ از ازبکها به غنیمت گرفت (قوزانلو، ج 1، ص 372، منبعی برای این گفته ذکر نشده است ). بنابراین از شواهد موجود چنین بر می آید که ، هر چند صفویان در دهة اول سلطنت شاه اسماعیل اول در محاصره از توپ استفاده کرده اند، تعداد توپهای آنها اندک بوده است و توپچیانشان نیز مجرّب نبوده اند. تشکیل رسته ای از تفنگچیان در زمان شاه عباس اول نیز به سِر آنتونی شرلی نسبت داده شده است . پیترو دلاّ والّة سیّاح ، در نامه ای مورّخ 16 جمادی الا´خرة 1028/22 آوریل 1619، اظهار می دارد که این رسته را «چند سال قبل » شاه عباس به توصیة سِر آنتونی شرلی ایجاد کرده است (میرزاسمیعا، ص 31). ولی آنجلو، مترجم سرآنتونی ، در 20 جمادی الاولی 1008/28 نوامبر 1599، در رم اظهار داشت که شاه عباس قادر است برای 000 ، 100 سرباز مسلح به تیروکمان و شمشیر، اسب فراهم آورد و علاوه بر این ، 000 ، 50 تفنگچی نیز دارد، «زمانی پادشاه تفنگچیان را به کار نمی گرفت ، ولی اکنون به اینان توجه بسیار دارد» (دنیسن راس ، ص 29). سر آنتونی و همراهانش در اواسط شوال 1007/ آغاز مه 1599 اصفهان را ترک گفتند (رجوع کنید به همان ، ص 22)، و بعید می نماید که در طی پنج ماه اقامت سر آنتونی در پایتخت ایران توانسته باشند یک رستة 000 ، 50 نفری را سازمان دهند. از همراهان سرآنتونی که گزارشی از سفرهای خود بر جای گذاشته اند کسی مدعی نشده که تشکیل این رسته کارِ سر آنتونی بوده است ، و خودِ وی نیز در شرح سفرش به ایران ، دربارة پیروزی شاه عباس بر ازبکان در خراسان در 9 محرم 1007، می گوید که «پادشاه در این جنگ 000 ، 30 سرباز همراه خود برد، از جمله 000 ، 12 تفنگچی که تفنگهایشان پانزده سانتیمتر از تفنگهای فتیله ای ما بلندتر بود و ماهرانه ساخته شده بود... و سربازان آنها را بخوبی و با نشانه گیری دقیق به کار می بردند» (رجوع کنید به > سفرهای پرچس < ، ص 409 ـ 410). گذشته از اظهارات سرآنتونی دربارة وجود عدة کثیری تفنگچی کارآمد در سپاه ایران قبل از ورود او به ایران ، در این زمینه نیز شواهد قاطع ، چه در منابع ایرانی و چه در منابع اروپایی ، دالّ بر این است که مدتها قبل از فرمانروایی شاه عباس اول ، سربازان ایرانی به تفنگ مسلح بوده و در کاربرد آن نیز مهارت داشته اند. مَنوارینگ ، یکی از همراهان سرآنتونی ، بصراحت اظهار می دارد که هنگام ورود ایشان ، ایرانیان «در استعمال سلاحهای آتشین یا تفنگهایِ خود بسیار ماهر بوده اند؛ گرچه برخی اخیراً در نوشته های خود گفته اند که ایرانیان تا قبل از ورود ما از تفنگ استفاده نمی کردند، همین قدر باید در ستایش ایشان بنویسم که لولة تفنگی به خوبی آنچه در آنجا دیدم هرگز مشاهده نکرده ام ؛ و شاه نیز در نزدیکی دربار خود در اصفهان متجاوز از 200 نفر را فقط به کار ساختن تفنگ و تیر و کمان و شمشیر و سپر گماشته است » (دنیسن راس ، ص 222). وصف گرانقدر دالِّساندری حتی مقدّم بر این است (ح 979/1571): «تسلیحات ایشان عبارت است از شمشیر و نیزه و تفنگ شمخال ، که همة سربازان با نحوة استفاده از آنها آشنایی دارند؛ سلاحهای ایشان نیز از آنچه ملل دیگر در اختیار دارند بهتر و فلز آن سلاحها آبداده تر است . طول لولة تفنگهای شمخالِ ایشان عموماً شش وجب است (در > وقایعنامة کشیشان کرملی در ایران < ، ج 1، ص 53، «هفت کف دست »، یعنی 75ر1 متر آمده است ؛ ضمناً این نسخه حاوی نکته ای است که کاملاً اشتباه ترجمه شده است )، و گلوله ای به وزن تقریباً هشتاد گرم را شلیک می کند. سربازان با سهولت از این تفنگها استفاده می کنند به طوری که در کمان کشیدن یا شمشیر زدن به هیچ وجه بر ایشان دست و پا گیر نیست ؛ شمشیر خود را تا زمانی که به آن نیاز پیدا نکرده اند به قربوس زین آویزان می کنند. در این مواقع ، تفنگ را به پشت خود می آویزند تا یک سلاح مانع استفاده از سلاح دیگر نشود» (رجوع کنید به > ماجرای سیاحان ایتالیایی در ایران < ، ص 227). هربرت (ص 298) می نویسد که ایرانیان «از زمانی که پرتغالیها به شاه طهماسب کمک کردند و در جنگ با عثمانیها (احتمالاً در 955) تعدادی نیروی کمکیِ مسیحی در اختیار او قرار دادند از تفنگ فتیله ای استفاده می کنند، به طوری که اکنون (1627) تیراندازان بسیار ماهری شده اند». ولی در احسن التواریخ ، که در زمان صفویه نوشته شده است ، مدرکی قطعی وجود دارد دال بر اینکه پیش از مرگ شاه اسماعیل اول سپاهیان ایران از تفنگ استفاده می کرده اند. در 927، عده ای از نیروهای صفوی مستقر در پادگان هرات نیروهای عبیدالله خان ازبک را با «تیر و تفنگ » عقب نشاندند (روملو، ص 171). این اولین بار است که در این کتاب به تفنگ اشاره شده است ، ولی از آن پس کراراً بدان اشاره می شود. در 930، سال درگذشت شاه اسماعیل و جلوس شاه طهماسب ، «پیادگان تفنگ انداز» بخشی از پادگان صفوی را در هرات تشکیل می دادند و به دو نبرد فاتحانه با ازبکها که در آنها تفنگ به کار رفته اشاره شده است (همان ، ص 186). هنگامی که در 934 هرات به مدت چهار ماه در محاصرة ازبکان بود، یاری بیگ ، امیرالامرای ازبکها، با گلوله ای که از تفنگ یکی از مدافعان شلیک شده بود به قتل رسید (همان ، ص 206). در 935، لشکری که به فرماندهی شخصِ شاه طهماسب به مقابله با ازبکان به خراسان رفت و دامغان را محاصره کرد شامل گروهی از تفنگچیان روملو بود (همان ، ص 212). چند ماه بعد که ازبکان مشهد را محاصره کردند، بخشی از نیروی صفوی مستقر در پادگان آن شهر مرکب از تفنگچیان بود (همان ، ص 221). در حالیکه احسن التواریخ شواهد قاطعی مبنی بر استفاده از تفنگ در سپاه ایران از 927 به بعد دست می دهد، > ماجرای سیاحان ایتالیایی در ایران < حاوی مطالبی دالّ بر این است که به احتمال زیاد، حتی پیش از جنگ چالدران ، ایرانیان از تفنگ استفاده می کرده اند. در شرح محاصرة حصن کیفا توسط صفویان ، (ح 913)، به سلاحی آتشی اشاره شده که با درنظر گرفتن مضمون کلی مطلب ، معنایی جز تفنگ نمی تواند داشته باشد. ضمناً در این متن گفته شده است که مدافعان سه یا چهار تفنگ از نوع «اَزِمی » یعنی «عجمی » یا ایرانی در اختیار داشته اند. این تفنگها دارای لوله ای کوتاه بود و با کمک «وسیله ای به اندازة یک تفنگ شمخال که به قنداقة آن متصل می شد» بُرد خوبی پیدا می کرد (همان ، ص 153). بنابراین ، این ادعا که برادران شرلی پایه گذار رستة تفنگچیان بوده اند، اگر مبنای تاریخی هم داشته باشد، تنها به این اعتبار پذیرفتنی است که شاه عباس نخستین کسی بود که به تشکیل رستة «منظمی » از تفنگچیان پرداخت ؛ این رسته که بخشی از لشکر دایمی به شمار می رفت ، مخارج خود را از محل درآمدهای «خاصه » تأمین می کرد، و حال آنکه واحدهایی که در زمان شاه اسماعیل اول و شاه طهماسب وجود داشتند مانند دیگر سپاهیان آن زمان احتمالاً بر مبنای عشیره ای ایجاد شده بودند و مواجب خود را از «دیوان ممالک » دریافت می کردند. با اینهمه ، شکی نیست که راهنماییهای عملی برادران شرلی برای شاه عباس بسیار مغتنم بود، و سر رابرت نزد او چنان قرب و منزلتی داشت که پس از رفتن برادرش سر آنتونی ، او را به سمت «فرمانده کل عملیات در مقابل ترکان » منصوب کرد (کرزن ، ج 1، ص 574). علاوه بر رستة «تفنگچیان »، که عده شان به 000 ، 12 تن بالغ می شد (شاردن ، ج 5، ص 305) و نخست قرار بود به صورت پیاده نظام عمل کنند ولی بتدریج اسب نیز در اختیار ایشان قرار گرفت ، شاه عباس دو رستة جدید نیز تشکیل داد که بخشی از نیروهای دایمی به شمار می آمدند. این دو رسته عبارت بودند از «توپچیان »، که عدة ایشان نیز به 000 ، 12تن بالغ می شد (همان ، ج 5، ص 312 ـ 313) و «غلامان » («قولّلر»، «غلامان خاصة شریفه »)، که هنگی از سواره نظام گرجی و چرکسی نیز مسلح به تفنگ بودند و عدة ایشان به 000 ، 10 تا 000 ، 15 تن می رسید (میرزا سمیعا، ص 33). ارتش صفوی در زمان شاه عباس اول به اوج قدرت خود رسید. در زمان جانشین وی شاه صفی (متوفی 1052)، عدة سربازان رو به کاهش نهاد، و در عهد شاه عباس دوم (متوفی 1077)، که بیمحابا سپاهِ توپخانه را منحل کرد، عدة آنها باز هم کمتر شد. پس از درگذشت حسینقلی خان توپچی باشی در 1065، کسی جانشین او نشد (شاردن ، همانجا)، و ظاهراً تا زمان شاه سلطان حسین (حک : 1105 ـ 1135) برای توپخانه سازمانی وجود نداشت (میرزا سمیعا، ص 33). در جنگ گلناباد با افغانها (اول جمادی الا´خره 1134)، ایرانیان 24 عراده توپ داشتند که به فرماندهی احمدخان توپچی باشی و زیر نظر فیلیپ کلمب ، توپچی ماهر فرانسوی ، اداره می شد (لاکهارت ، ص 135، که انتقادات تند کرسینسکی را دربارة بیکفایتی توپچی باشی نقل می کند)؛ افغانها با پیشروی سریع خود توپخانه را درهم ریختند و توپچی باشی و فیلیپ کلمب را کشتند (همان ، ص 142). می توان گفت که صفویان هرگز نتوانستند در جنگ صحرایی از توپخانه استفادة مؤثر بکنند. منابع : (168) حسین ابیوردی ، «چارتخت »، چاپ ایرج افشار، فرهنگ ایران زمین ، ج 15 (1347 ش )؛ (169) محمدحسین بن خلف برهان ، برهان قاطع ، چاپ محمد معین ، ج 1، تهران 1330 ش ؛ (170) حسن روملو، احسن التواریخ ، چاپ سیدن ، بارودا 1931؛ (171) عالم آرای صفوی ، چاپ یداللّه شکری ، تهران 1350 ش ؛ (172) نصرالله فلسفی ، «جنگ چالدران »، مجلة دانشکدة ادبیات دانشگاه تهران ، ج 1، ش 2 (1332 ش )؛ (173) همو، زندگانی شاه عباس اول ، ج 2، تهران 1334 ش ؛ (174) جمیل قوزانلو، تاریخ نظامی ایران ، ج 1، تهران 1315 ش ؛ (175) علی بن شمس الدین لاهجی ، تاریخ خانی ، چاپ منوچهر ستوده ، تهران 1352 ش ؛ (176) میرتیمور مرعشی ، تاریخ خاندان مرعشی مازندران ، چاپ منوچهر ستوده ، تهران 1356 ش ؛ (177) میرزا سمیعا، تذکرة الملوک ، چاپ محمددبیرسیاقی ، 1332 ش ؛ (178) D. Ayalon, Gunpowder and firearms in the Mamlدk kingdom , London 1956; (179) E. G. Browne, A history of Persian literature , iv, Cambridge 1924; (180) Chardin, Voyages du Chevalier Chardin en Perse , ed. Langlةs, Paris 1811; (181) A Chronicle of the Carmelites in Persia , London 1939; (182) G. N. Curzon, Persia and the Persian question, London 1892; (183) Sir E. Denison Ross, ed. Sir Anthony Sherley and his Persian adventure , London 1933; (184) Don Juan of Persia , ed. and tr. G. Le Strange, London 1926; (185) R. Du Mans, Estat de la Perse , Paris 1890; (186) E. Glassen, Die frدhen Safawiden nach Qa ¦ z ¦ â Ah ¤ mad Qum i ¦ , Freiburg 1970; (187) Herbert, A relation of some years travaile etc , London 1934; (188) P. Horn, Das Heer-Und Kriegs wesen des Grossmoghuls , Leiden 1894; (189) L. Lockhart , The fall of S ¤ afav â dynasty and the Afghan occupation of Persia , London 1958; (190) V. Minorsky, Persia in A. D. 1479: An abridged translation of Fad ¤ lullah B. Ru ¦ zbiha ¦ n Khunj i ¦ 's Ta ¦ r i ¦ k-i ، A ¦ lama ¦ ra ¦ -yi Am i ¦ n i ¦ , London 1957; (191) A Narrative of Italian travels in Persia in the 15th. and 16th. centuries , London 1873; (192) Purchas His Pilgrimes, VIII, London 1905; (193) J. L. Schlimmer, Terminologie medico-Pharmaceutique , Tehran 1349 s; (194) P. de Thevenot, The travels of Monsieur de Thevenot into the Levant , London 1686;195- J.Woods, The Aqqoyunlu:Clan,confederation, empire, Chicago 1976; (196) H. E. Wulff. The Traditional crafts of Persia , Cambridge, Mass. 1960. (197) / د. اسلام ؛ سیوری ایرانیکا / فلور تصاویر این مدخل:حمله عثمانیهابه مجارستان در 928 منبع :جهان اسلامتوپ هایی برای دفاع از تنگه (احتمالا داردانل) منبع :جهان اسلامافسران ایرانی با زنبورک و زنبورک چی منبع:یحیی ذکا "> سفر و اقدام ... دیو < ، گ 173پ ؛ جوویو، ج 2، کتاب 30، گ 104ر). ضمناً عثمانیها ناوگان کوچکی در رودِ دانوب داشتند که در حمل و نقل توپهای قلعه کوب و صحرایی و مهماتی که در لشکرکشیهای بزرگِ ایشان در مجارستان بدان نیاز بود سهم مؤثری داشت (رجوع کنید به اوزون چارشیلی ، 1948، ص 403 - 404 و در بارة طوپخانة بیره جِک در ساحل فرات ، ص 404 - 405؛ آلبری ، مجموعة 3، ج 3، ص 153: اشاره به قایقهای مسطح که اسب و توپ و ذخایر و غیره را حمل می کردند). د) «خُمْبَرَه چیلر»، یعنی کسانی که تهیه و کاربرد نارنجک و بمب و مینهای قابل حمل و مواد آتشزا و غیره را عهده دار بودند (اوزون چارشیلی ، 1943 - 1944، ج 2، ص 115 - 127). ه ) «لَغِمْجی لر»، یعنی سربازان نقب زن ، با کمک نیروی انسانی فراوانی که در اختیار داشتند، به ساختن سنگر و خاکریز و جای توپ و مینهای تحت الارضی که در محاصره ها ضروری است می پرداختند (همان ، ج 2، ص 129 - 130). حتی پیش از مرگ محمد ثانی در 886، عثمانیها به انواع عمدة سلاحها و فنونی که متضمن استفاده از باروت است ، یعنی توپ قلعه کوب و صحرایی و خمپاره و بمب و تفنگ شمخال و مین و مواد آتشزا، دست یافته بودند (یورگا، ج 2، ص 227ـ228). در انتقال سلاحهای جدید، مردم صربستان و بوسنه سهم عمده ای داشتند. متخصصان توپخانه و تفنگ شمخال از این کشورها استخدام شدند و در عین حفظ معتقدات مسیحی خود به خدمت محمد ثانی درآمدند (اینالجق ، 1954، ج 1، ص 152، 154ـ156؛ همو، 1957، ج 21، ص 511). استادانی نیز از نواحی بسیار دورتر استخدام شدند، از جمله یورگِ نورنبرگی (کیسلینگ ، ص 336). از این زمان به بعد، اتکا به متخصصان اروپایی ـ که در آغاز بیشتر آلمانی و ایتالیایی بودند و سپس عدة فرانسویها و انگلیسیها و هلندیها در میان آنها افزایش یافت ـ به صورت یکی از مشخصه های دایمی و درواقع اساسی لشکریان گوناگون عثمانی که با باروت و سلاحهای آتشین سروکار داشتند درآمد. اطلاعات جنبه های فنی انواع توپهای رایج در میان عثمانیان را در جای جای منابع غربی قرون نهم و دهم / پانزدهم و شانزدهم می توان یافت . البته توپها طبق نظام طبقه بندی رایج در اروپا (و نیز حکومت عثمانی )، یعنی بر اساس وزن یا اندازة گلوله ای که پرتاب می کردند، وصف شده اند (بابینگر، ص 61، 85؛ بوربون ، گ 13ر- پ ، با اشاره به توپ آهنی و مفرغی ، مثلاً «کالوِرین »، «باسیلیسک » ، «سِیکری » و نیز خمپاره اندازهایی که گلوله هایی از سنگ مرمر یا گلوله هایی از مس با مفرغ انباشته از مواد آتشزا شلیک می کردند؛ اوفانو ، ص 40ـ41). شرحی که یک ایتالیایی در بارة جنگ با دیو در 944ـ945/1538 نوشته ، برخی از توپهای عثمانیها را وصف کرده است ( > سفر و اقدام ... دیو < ، گ 169ر و 172ر؛ نیز رجوع کنید به سوساکوتینهو ، 58ر، در بارة «باسیلیسک »هایی که عثمانیان در محاصره به کار می بردند). امیران هندی برای توپچیهای عثمانی ارزش والایی قایل بودند و آنها را در سپاه خود با آغوش باز می پذیرفتند؛ مثلاً شخصی به نام مصطفی رومی در سپاه بابُر و دیگری موسوم به رومی خان در سپاه سلطان گجرات جنگیده اند. استفادة تاکتیکی عثمانیها از توپخانه در زمان جنگ کاملاً مطالعه نشده است ، ولی آرایش معمولی آنها هنگام نبرد به صورت «طابور» بود. براساس این شیوه ، که ظاهراً از مجارها اقتباس شده بود، عرابه ها را دورتادور توپها به یکدیگر زنجیر می کردند (اینالجق ، 1957، ج 21، ص 510؛ نیز رجوع کنید به فراوئن هولتس ، ص 234؛ اوزون چارشیلی ، 1943ـ1944، ج 2، ص 255ـ264). نوع مشابهی از آرایش جنگی نیز در ایران و هندِ اسلامی به شیوة روم ، یعنی حکومت عثمانی معروف بود (بابر تیموری ، ص 341، 458). شیوه ای که عثمانیها برای کوبیدن دیوارِ دژها به کار می گرفتند در کتاب کولادوی اسپانیایی وصف شده است : توپهایی با اندازه ای متوسط ، مثلاً «کالوِرین »، که به نفوذ عمیق در هدف قادر بودند در امتداد قایم و مایل شلیک می شدند تا سنگهای بنا را سُست و خرد کنند، سپس از «باسیلیسک »های بزرگی استفاده می شد که گلوله هایی بزرگتر با قدرت تخریبی بیشتر به طور همزمان شلیک می کردند تا بنای صدمه دیده را فرو بریزد (گ 13ر، 20ر، 32ر؛ نیز رجوع کنید به پَچَوی ، ج 2، ص 193). عثمانیها برای انواع توپ و وسایل جنگی آن نامهایی داشتند (رجوع کنید به اوزون چارشیلی ، 1943 - 1944، ج 2، ص 48 - 51). علاوه بر تعبیراتی که صرفاً جنبة شاعرانه داشت (مانند «اَژدَر دهان » و «مارْتَن »، رجوع کنید به نعیما، ج 1، ص 148) و نامهایی که به توپ خاصی داده می شد (مثلاً «کُچیان » یعنی توپی که از کاتزیانر ، فرمانده سپاه امپراتوری روم ، که در 944/1537 از عثمانیها در نزدیکی اِشِک در کنار دانوب شکست خورد، به غنیمت گرفته شد رجوع کنید به سَلانیکی ، ص 31)، اصطلاحاتی نیز با معنای فنی دقیق به طور پراکنده در تواریخ و اسناد ترکی یافت می شود. انواع توپهایی که در این منابع بیشتر بدانها اشاره می شود عبارت اند از: الف ) «بَجَلُشْقَه » یا «بَدالوشقه »، توپ قلعه کوبِ بزرگ ، که شاید همان «باسیلیسک » باشد (رجوع کنید به سلانیکی ، ص 35، 37 - 38، 41؛ حاجی خلیفه ، ج 1، ص 29: این نوع توپ گلوله هایی به وزن شانزده «اُقّه » شلیک می کرد، ص 31، 33؛ کولاّ دو، گ 13ر، 32ر؛ اوزون چارشیلی ، 1943 - 1944، ج 2، ص 49، 80 - 81). ب ) توپ «بالْیِمَز * » که نام آن شاید از «فاوْله متزه » گرفته شده باشد (کیسلینگ ؛ رجوع کنید به پچوی ، ج 1، ص 202؛ اولیاچلبی ، ج 8، ص 418، 491: در اینجا «مَنْزِل طوپی »، یعنی توپِ دورزن ، خوانده شده است ؛ سِلِحدار، ج 2، ص 46ـ47، در این اثر توپی که گلوله اش 10ـ40 اُقّه وزن داشته باشد «بالیمز» نامیده شده است ). ج ) توپ «قُلُنْبُرنه » (رجوع کنید به «کولوبرینا» ی ایتالیایی )، یعنی کالْوِرین (رجوع کنید به سلانیکی ، ص 8؛ پَچَوی ، ج 2، ص 198؛ حاجی خلیفه ، ج 1، ص 29: کالورینهایی که گلوله ای به وزن یازده اقّه شلیک می کردند، ج 1، ص 33: «لُمْبُرنو»؛ سلحدار، ج 1، ص 300، ج 2، ص 46ـ47، در این منبع ، توپهایی که گلوله ای به وزن 3ـ9 اقّه شلیک می کردند به عنوان «قُلُنْبُرنه » طبقه بندی شده اند؛ اوزون چارشیلی ، 1943-1944، ج 2، ص 49، 81؛ > سفر و اقدام ... دیو < ، گ 169ر؛ کولاّ دو، گ 13ر؛ آلبری ، مجموعة 3، ج 2، ص 432). د) توپ «شَقَلُز» (قس szakؤllas مجاری ) که ظاهراً توپ سبکی بوده و گلوله های کوچکی از سنگ یا فلز شلیک می کرده است (رجوع کنید به سلانیکی ، ص 37، 41، 145؛ پَچَوی ، ج 2، ص 242؛ سهیل اُنور، ج 16، ص 560؛ فِکِتِه ، 1955، ج 1، ص 61، 694؛ همو، 1930، ج 26، ص 264؛ رِدهاوْس ، ذیل «چَقَلُز»؛ در بارة توپهایی که گلوله های کوچک شلیک می کردند رجوع کنید به دوکاس ، ص 211؛ ینس ، ص 811؛ جوویو، ج 2، کتاب 30، گ 104ر). و) توپ «شایْقَه » (قس sajka مجاری ) که نام نوع ویژه ای از قایق بوده ، به توپهایی که در چنین قایقهایی سوار می شده نیز اطلاق می شده است (رجوع کنید به حاجی خلیفه ، ج 2، ص 320؛ اولیا چلبی ، ج 8، ص 378: اشاره به توپهایی به نام «شایقه طوپلری » که گلوله های سنگی به وزن 80 اقّه شلیک می کردند، 382: «شایقه نام پرانقه طوپلری »؛ فوزی قورت اوغلی ، ج 4، ص 68؛ اوزون چارشیلی ، 1943 - 1944، ج 2، ص 49 - 50، 81: توپهای «شایقة » بزرگ و متوسط و کوچک ؛ فکته ، 1930، ج 26، ص 265؛ در بارة توپهایی که در قایقهای عثمانیان در دانوب به کار می رفت رجوع کنید به جوویو، ج 2، کتاب 36، گ 192ر). 6) توپ «ضَرْبزَن » یا «ضَرْبُوزَن » که در اندازه های مختلف ریخته می شد (رجوع کنید به فکته ، 1955، ج 1، ص 694 - 695: توپهای کوچک با گلوله های 300 درهمی ، متوسط با گلوله هایی به وزن یک اقّه ، بزرگ با گلوله هایی به وزن دو اقّه و نیز نوعی به نام «ضَرْبوَزنِ شایقة بزرگ » که گلوله هایی به وزن 36 اقّه شلیک می کرد، رجوع کنید به ابن کمال ، ص 464، 509 یا ص 422، 458 در طبع کتاب با الفبای جدید؛ سلانیکی ، ص 8، 35: «شاهی ضربزن طوپلری »، ص 37؛ پچوی ، ج 1، ص 93، ج 2، ص 140، 147، 196؛ دولوار، ص 226 - 227: «شاهی ضربوزنلر»= ضربزنهای شاهی ؛ سلحدار، ج 2، ص 47، 57؛ اوزون چارشیلی ، 1943ـ1944، ج 2، ص 49، 50، 76، 79، 81؛ ایالون ، ص 89، 90، 119، حاشیة 92، 127، حاشیة 220). ظاهراً عثمانیها در نبردهای دریایی خود از همان نوع توپهایی استفاده می کردند که در لشکرکشیهای خود در خشکی . «قُلُنْبرنه » و «ضربزن » و «شایقه » از جمله توپهایی است که عثمانیان در ناوگان خود داشتند (باروتزی و بِرِشه ، ج 1، ص 274، ج 2، ص 20؛ اوزون چارشیلی ، 1948، ص 460، 462ـ463، 468ـ469، 512ـ513. برای اطلاعات بیشتر دربارة تسلیحات دریایی عثمانیان رجوع کنید به آلبری ، مجموعة 3، ج 1، ص 68، 140، 292ـ293، ج 2، ص 100، 150، 342، ج 3، ص 223، 354ـ355؛ باروتزی و بِرِشه ، ج 2، ص 165؛ مارسیلی ، بخش 1، فصل 74، ص 142 و بخش 2، فصل 27، ص 171ـ172؛ وارنری ، ص 115). و نیز توپ «پْرنَغْی » یا «پْرَنقی » (تاور، 1935، ص 195؛ ابن کمال ، ص 54، متن ترکی ؛ بُمباچی ، ج 20، ص 292، ج 21، ص 190؛ اوزون چارشیلی ، 1943 - 1944، ج 2، ص 49، 83؛ 1948، ص 462، 468 - 469، 512 - 513). در منابع ، علاوه بر توپ غالباً به وسایل جنگی دیگری نیز که متضمن استفاده از باروت بوده اشاره شده است . برای مثال : الف ) «هوایی » (سلانیکی ، ص 8؛ هامِر ـ پورگشتال ، ج 3، ص 426، حاشیة 1؛ اوزون چارشیلی ، 1943-1944، ج 2، ص 49) و «هَوان » (اولیا چلبی ، ج 8، ص 407، 419، 471، 472؛ یوسف نابی ، ص 43؛ سلحدار، ج 2، ص 47)، به معنی خمپاره اندازهایی که بمب و نیز گلوله های سنگی یا فلزی شلیک می کرده اند (بابینگر، ص 61؛ بوربون ، گ 13پ ؛ > سفر و اقدام ... دیو < ، گ 169ر؛ موران ، ص 202؛ شایتر، ص 81؛ مارسیلی ، بخش 3، فصل 9، ص 30 - 31). ب ) «خُمْبَرَه » یا «قُمْبَرَه »، به معنی بمب (تاور، 1935، ص 53، 58؛ بخش متن فارسی ، ص 79، 89؛ سلانیکی ، ص 40 - 41؛ بخش نسخه های خطّی شرقی موزة بریتانیا، ش 1137، 74پ ، بمبهای ساخته شده از شیشه و مفرغ : «شیشه خُمْبَرَه »، «تُنْج خمبره »؛ اولیا چلبی ، ج 8، ص 401، 414، 432، 483: «قَزان یا قزغان قُمْبَرَه »؛ نعیما، ج 1، ص 304؛ سلحدار، ج 2، ص 47: «خُمْبَرَه ها وانلری »؛ شایتر، ص 75؛ مارسیلی ، بخش 2، فصل 9، ص 33؛ بیگ ، ص 154). 3) «اَل خُمْبَرَه سی »، یعنی نارنجک دستی (اولیا چلبی ، ج 8، ص 414، 432، 471، نارنجکهای شیشه ای و مفرغی : «سِرْچَه تونْج اَل خُمْبَرَه سی »؛ سلحدار، ج 1، ص 467، 484، 502؛ شایتر، ص 77؛ مارسیلی ، بخش 2، فصل 9، ص 33). 4) «لَغِم »، یعنی انواع مینهای انفجاری با اندازه های مختلف (حاجی خلیفه ، ج 2، ص 255؛ نعیما، ج 4، ص 143: مین بزرگ حاوی 150 قنطار باروت ؛ اولیا چلبی ، ج 8، ص 424: مین با سه دهلیز و سه مخزن باروت ، 425، 432، 495؛ سلحدار، ج 2، ص 55-56: مینی از نوع معروف به «پُسْکُرْمَه » و حاوی 30 قنطار باروت ، 66؛ شایتر، ص 72 - 73؛ مونته کوکولی ، ج 3، فصل 67؛ مارسیلی ، بخش 2، فصل 11، ص 37 به بعد). در اخباری که عثمانیان از جنگ کرت (اقریطش ) در 1055ـ1080/ 1645ـ1669 نوشته اند اشاره های متعددی به مین می توان یافت (برای مثال رجوع کنید به حاجی خلیفه ، ج 2، ص 239 به بعد و در جاهای متعدد؛ سلحدار، ج 1، ص 409 به بعد؛ نعیما، ج 4، ص 116 به بعد و در جاهای متعدد؛ اولیا چلبی ، ج 8، ص 396 به بعد؛ نیز رجوع کنید به ص 468 به بعد که توپها و مهمات و جز آن را که پس از تسخیر دژ قندیه از مسیحیان به غنیمت گرفته شده ، برشمرده است ؛ این شرح از نظر اصطلاحات نظامی که عثمانیها در آن زمان به کار می برده اند بسیار غنی است ). عثمانیها مواد خام مورد نیاز برای جنگ ـ از قبیل آهن و سرب و مس و نظایر آنها ـ را از ممالک تحت حکومت خود تأمین می کردند. ضمناً معدنهایی که این فلزات از آنها استخراج می شد غالباً خود مراکز تولید مهمات ، مانند گلولة توپ ، بود (آلبری ، مجموعة 3، ج 1، ص 66 - 67، 146ـ147، 422، ج 2، ص 145، 342، ج 3، ص 351؛ باروتزی و برشه ، ج 2، ص 165ـ166، 225، 337؛ احمد رفیق ، 1930، اسناد شمارة 27، 33، 42، 48، 86، 106، 112؛ همو، 1931، اسناد شمارة 2، 6، 7، 14، 21، 25، 27، 35، 36، 54؛ همو، پراکنده وثیقه لر ، شمارة 3، 4، 7 ، 8؛ اَنهِگِر، 1943ـ1945، ج 1، ص 138ـ140، 148ـ149، 205ـ206، 210ـ211، ج 2، ص 299، 303ـ304، 306ـ308، نیز تکمله ، ص 492ـ494؛ اوزون چارشیلی ، 1943ـ 1944، ج 2، ص 72 به بعد و در جاهای متعدد). بعلاوه ، عثمانیها معادن شوره و گوگرد را نیز، که برای تولید باروتِ تفنگ و باروتِ سیاه بدان نیاز بود (فکته ، 1955، ج 1، ص 696، حاشیة 8) در استانبول و ولایات قلمرو خود در اختیار داشتند (اولیا چلبی ، ج 1، ص 483، 564ـ565؛ اوزون چارشیلی ، 1943ـ1944، ج 1، ص 247، 335ـ336؛ احمد رفیق ، 1930، سند شمارة 53؛ همو، 1931، اسناد شمارة 11ـ13، 16ـ20، 22ـ24، 26، 28ـ30؛ آلبری ، مجموعة 3، ج 1، ص 146، 422، ج 2، ص 342، 349ـ350، ج 3، ص 398؛ باروتزی و برشه ، ج 1، ص 177، 275؛ ج 2، ص 17، 165؛ مونته کوکولی ، ج 3، فصل 32؛ مارسیلی ، بخش 1، فصل 74، ص 142). از اروپا نیز مواد جنگی برای عثمانیها آورده می شد. درواقع ، ملزوماتی که از مسیحیان خریداری می شد، گاهی برای سپاه سلطان اهمیت بسیار داشت ، از جمله در ضمن جنگهای طولانی با ایران (986ـ999/ 1578ـ1590) و اتریش (1002ـ1015/ 1593ـ 1606)، که یکی مستلزم استقرار و حفظ دژها و پادگانهای بیشمار در نواحی وسیع کوهستانیِ جنوبِ کوههای قفقاز بود و دیگری به درگیریها و محاصره های خشونت بار انجامیده بود، و هر دو جنگ استفادة گسترده از توپ و مهمات را ایجاب می کرد. در طی این سالها، انگلیسیها محموله هایی شامل قلع (که در ساختن توپ مفرغی بدان نیاز بود) و سرب و ناقوسها و تندیسهای شکسته (از کلیساهایی که در انگلستان طی دورة اصلاح دینی غارت شده بود) و آهن و فولاد و مس و تفنگ شمخال و تفنگ فتیله ای و تیغة شمشیر و گوگرد و شوره و باروت به عثمانیها فروختند (رجوع کنید به > تقویم اسناد دولتی ، اسپانیایی < : 1568ـ1579، ش 609، 1580ـ1586، ش 265؛ > تقویم اسناد دولتی ، ونیزی < : 1603ـ1607، ش 470، 494، 1607ـ1610، ش 860؛ برودِل ، ص 479: در بارة قلع و ناقوس شکسته و سرب ؛ شاریر ، ج 4، ص 907، حاشیة 1: دربارة تندیسهای شکسته ؛ شِرلی ، ص 7: «ینی چریها، سوای آنچه از مسیحیان مغلوب به دست می آورند یا از انگلستان برایشان می آورند، ذره ای باروت خوب در اختیار ندارند»، ص 9، 10: «انگلیسیها علناً سه دکان فروش اسلحه و مهمات در قسطنطنیه دارند ... هر صد پیمانه باروت به قیمت 23 یا 24 چیکینو به فروش می رسد... هر قبضه تفنگ فتیله ای را پنج یا شش چیکینو می فروشند» (چیکینو= چِکین ، سِکین ، یعنی «زِکینه » ، مسکوک طلای ونیزی که با «سلطانیِ طلا»ی عثمانیها معادل بود: رجوع کنید به > سفرهای جان ساندِرسُن < : ضمیمة الف ، ص 294ـ295؛ > تقویم دست نوشته های سالْزْبِری < : بخش 11، ص 111، بخش 13، ص 606ـ607). چندی نگذشت که هلندیها نیز سهمی از این معاملات را در اختیار گرفتند و این امر، مثلاً در جنگ کِرت 1055ـ1080/ 1645ـ1669، برای عثمانیها منافع بسیار داشت . منابع غربی متعلق به قرون یازدهم و دوازدهم / هفدهم و هجدهم ، دین عثمانیها را به این تجارت مهمات و اتکای فراوان ایشان را به فنون اروپایی استعمال سلاحهای آتشین و باروت ، و نیز تعداد بیشمار متخصصانِ مسیحی را که به عنوان مهندس و متخصص توپخانه از ایتالیا و فرانسه و آلمان و انگلستان و هلند به خدمت عثمانیها درآمده بودند تأکید کرده اند (شایتر، ص 75، 80؛ مونتِه کوکولی ، ج 3، فصلهای 28 و 30، در بارة مس که از هلند و انگلیس و فرانسه و سوئد وارد می شد؛ باروتزی و برشه ، ج 2، ص 166، 173، 222، 231ـ232؛ مارسیلی ، بخش 2، فصل 9، ص 23: دربارة اینکه عثمانیها با اقتباس از طرحهای ساردی ، مؤلف ایتالیایی که یکی از آثارش ـ احتمالاً > فن توپسازی پیِتر و ساردیِ رُمی < ، و نیز 1621 ـ به ترکی ترجمه شده بود، توپ می ساختند، ص 33؛ وارنری ، ص 92ـ93). فن جنگ در اروپای قرون دهم و یازدهم / شانزدهم و هفدهم تغییرات بسیاری کرد (هِیل ، ج 2، ص 481 به بعد؛ لاسکوفسکی ، ج 4، ص 106 به بعد؛ رابرتز، 1956 و نیز 1958، ج 1، ص 69 به بعد، ج 2، ص 169 به بعد). بدین سبب ، عثمانیها همواره ناچار بودند که یا خود را با این تغییرات وفق دهند یا برای رویارویی با ابداعات اروپاییان در جنبه های علمی جنگ راههای مؤثری بیابند؛ و این روند انطباق گاه کند و دشوار بود. یکی از مسلمانان بوسنه ، کمی پس از نبرد کرزتس (1004ـ1005/ 1596)، در نوشته ای حاکی از اینکه مسیحیان با استفاده از انواع جدید تفنگ و توپ ، که تا آن زمان عثمانیها بدانها توجهی نکرده بودند، بر لشکریان سلطان برتری یافتند اظهار تأسف می کند (تالوتزی ، ص 153ـ154؛ تاسی ، ج 4، ص 284؛ باشاگِچ ، ص 13؛ نسخة خطی موزة بریتانیا، هارلیان ، 5490، گ 350رـ پ ). با وجود این ، پیدایش اصطلاحات جدید، یا تداول بیشتر اصطلاحاتی که قبلاً معمول نبوده است ، در تواریخ و اسناد ترکی نشان می دهد که عثمانیها آخرین وسایل و فنونی را که در این زمان در اروپا به وجود می آمده تا اندازة زیادی اخذ کرده بوده اند (بُمباچی ، ج 20، ص 303 در بارة «صاچمه طُوپلار»، یعنی توپی که نوعی گلوله های خوشه ای شلیک می کرده است و نیز حاجی خلیفه ، ج 1، ص 34، ج 2، ص 245، 317، 319، 321؛ سلحدار، ج 1، ص 596، 598: در بارة «مِسْکَت »؛ پَچَوی ، ج 2، ص 199؛ نعیما، ج 1، ص 164: در بارة تفنگهای فتیله ای که گلوله هایی به وزن 15ـ20 درهم شلیک می کرد؛ اولیا چلبی ، ج 7، ص 179: در بارة «مُشقات تَفَنکلَرِی » با گلوله هایی به وزن 40ـ50 درهم ، و «قُل تُفَنْکلری »، ج 8، ص 398، 410، 415ـ416، 467: در بارة «بدالُچقه نام موشقات »؛ اینالجق ، 1943، ج 2، بخش 2، ص 377: در بارة «چِفْتِه طبانجه لی تفنک »؛ اوزون چارشیلی ، 1943ـ1944، ج 2، ص 8، حاشیة 2: در بارة «اَتْلی تفنکلری »؛ پچوی ، ج 2، ص 212ـ213؛ نعیما، ج 1، ص 190: در شرح ساختن یک توپ قلعه کوب ). شواهد دیگری نیز در منابع غربی یافت می شود (رجوع کنید به آلبری ، مجموعة 3، ج 2، ص 452: در بارة سواره نظامِ مسلح به تفنگ شمخال ، و ج 3، ص 391 در بارة گزارشی مورخ 1002ـ1003/ 1594 مبنی بر اینکه عثمانیها هنوز از تپانچه استفاده نمی کرده اند، ص 404: در بارة استفادة روزافزون از تفنگ شمخال در ناوگان عثمانی ؛ باروتزی و برشه ، ج 1، ص 265: در بارة سپاهیان مزدور در اثنای جنگ مجارستان در 1001ـ1015/ 1593ـ1606 و شروع استفاده از تفنگ شمخال و «ترتزارولو» ، یعنی تفنگ شمخالِ لوله کوتاه ، ج 2، ص 16، 158؛ ریکو ، ص 349: در بارة اینکه سپاهیان باب عالی از تپانچه و قرابینه استفاده می کرده ولی به سلاحهای آتشین علاقة چندانی نداشته اند؛ مارسیلی ، بخش 2، فصل 8، ص 15ـ16: در بارة اینکه عثمانیها در ضمن جنگ کِرت از مسیحیان روشهای جدیدی آموختند، و ینی چریها و اغلب سواره نظام عثمانی به تپانچه مسلح بودند). نتیجة این تغییر و تبدیلات تدریجی در زمان وزارت کوپریلیها به بهترین وجهی پدیدار شد. اشخاصی چون شایتر و مونته کوکولی و مارسیلی ، که برای اظهارنظر در این زمینه صلاحیت کافی دارند، تسلیحات مورد استفادة عثمانیها را با ذکر جزئیات و غالباً همراه با تمجید شرح می دهند و مثلاً به کیفیت عالی خمپاره اندازها (شایتر، ص 75) و تفنگهای فتیله ای (مونته کوکولی ، ج 3، فصل 14) و مینها، که «لَغِمْجی »های ارمنی در تولید آنها سهم بسزایی داشتند (مارسیلی ، بخش 2، فصل 11، ص 37 به بعد؛ وارنِروس ، ص 69، 101؛ اولیا چلبی ، ج 1، ص 515 به بعد) اشاره می کنند. با اینهمه ، مونته کوکولی (ج 3، فصلهای 30 و 31) یادآور می شود که توپخانة عثمانیها هنگامی که خوب مورد استفاده قرار می گرفته تأثیر بسزایی داشته ، ولی مصرف مهمات آن بسیار زیاد و نقل و انتقال و کاربرد آن مشکل بوده است و از نظر تحرک پذیری و کاراییِ عملیِ توپها، مسیحیان بر مسلمانان برتری داشته اند. عثمانیان سرانجام نتوانستند پابه پای تحولاتی که در اروپا به وقوع می پیوست پیش بروند. روشهایی که در زمینة سلاحهای آتشین ، به طورکلی ، به کار می گرفتند در بخش اعظم قرن دوازدهم /هجدهم نسبت به فنون رایج در زمان نخستین وزرای کوپریلی چندان پیشرفتی نداشت (رجوع کنید به وارنری ، ص 34ـ35، 40ـ41، 52، 70، 75، 91ـ94، 103؛ مؤلف در ص 94 اظهار می دارد که در 1152/1739 عثمانیان ، که پندپذیر نبودند، اصرار ورزیدند که محاصرة بلگراد را به شیوة قدیم خود انجام دهند). البته کوششهایی نیز برای اصلاحات به عمل می آمد، مثلاً به همّت احمد پاشا «خُمْبَرَه جی » (یعنی کنت دوبونوال رجوع کنید به اوزون چارشیلی ، 1943ـ1944، ج 2، ص 118 به بعد، 122 به بعد، نیز نسخة خطی بخش شرقی موزة بریتانیا به شمارة 1131؛ صبحی ، گ 68پ - 69پ )، بارون دوتُت (اوزون چارشیلی ، همان کتاب ، ج 2، ص 40، 56، 67؛ تت ، ج 2، بخش 3، جاهای متعدد) و خلیل حمید پاشا (رجوع کنید به احمد جودت ، ج 2، ص 57 به بعد؛ همو، ج 2، ص 239ـ240؛ اوزون چارشیلی ، همان کتاب ، ج 2، ص 67ـ68، 91ـ93، 120، 125ـ127؛ > مجموعه های ترکی < ، ج 5، 1935، ص 225 به بعد، 233 به بعد)، ولی توفیق این کوششها محدود بود. با اینهمه در عهد سلطان سلیم سوم (حک : 1203ـ1222) اقدامات اساسی برای نوسازی نیروهای مسلح حکومت عثمانی به روال غرب به عمل آمد (قارال ، 1946، ص 43 به بعد، بویژه ص 45ـ49، 59ـ71). از این زمان به بعد، سلاحهای آتشین عثمانی به طورکلی صفات بارزی را که تا آن وقت ممیّز آنها بود از دست دادند و تحولات بعدی عمدتاً دنباله رو جریان کلی پیشرفتی بود که در اروپا پدیدار می شد. در اینجا اشاره به این نکته کافی است که اصلاحات نیمة اول قرن سیزدهم / نوزدهم به ظهور یک رستة توپچی کارآمد و مجهز در سپاه عثمانی انجامید که از هماوردان اروپایی خود دست کمی نداشتند (رجوع کنید به > موقعیت لشکر عثمانی < ، دفتر 36، ص 580، 586 به بعد). منابع : (52) ابن کمال ، مهاجنامه ، چاپ پاوه دوکورتی ، پاریس 1859؛ (53) محمدظلی بن درویش اولیا چلبی ، اولیا چلبی سیاحتنامه سی ، ج 1، چاپ احمد جودت ، استانبول 1314، ج 7 و 8، استانبول 1928؛ (54) بابرتیموری ، امپراتور هند، بابرنامه ، چاپ ایلمینسکی ، قازان 1857؛ (55) ابراهیم پچوی ، تاریخ ، استانبول 1281 ـ 1283؛ (56) احمد جودت ، تاریخ ، ج 2، استانبول 1292؛ (57) حاجی خلیفه ، فَذلکه ، استانبول 1286 ـ 1287؛ (58) مصطفی سلانیکی ، تاریخ ، استانبول 1281؛ (59) سلحدار، تاریخ ، استانبول 1928؛ (60) صبحی ، تاریخ ؛ (61) ابوالفضل بن مبارک علامی ، آیین اکبری ، چاپ بلوخمان ، کلکته 1867 ـ 1877؛ (62) یوسف نابی ، تاریخ وقایع قامانیچه ، استانبول 1281؛ (63) مصطفی نعیما، تاریخ ، 1281 ـ 1283؛ (64) F. A. Abel, On the chemical composition of the Great Cannon of Muhammed II, recently presented by the Sultan Abdul Aziz Khan to the British Government, The Chemical-news, no. 457 (4 September 1868), 111-112; (65) E. Alberi, Relazioni degli Ambasciatori Veneti al-Senato, Florence 1840-1855; (66) R.Anhegger, Beitrage zur Geschichte des Bergbaus im osmanischen Reich (Istanbuler Schriften, nos. 2, 14 and 14a), Istanbul 1943- 1945; (67) D. Ayalon, Gunpowder and firearms in the Mamluk Kingdom, London 1956; (68) F. Babinger, "Die Aufzeichnungen des Genuesen Iacopo de Promontorio-de Campis uber den Osmanenstaat um 1475", in SBBayr. Ak., Phil.-Hist. Kl.,1956, Heft 8, Munich 1957; (69) N. Barozzi, G. Berchet, Le Relazioni degli Stati Europei lette al Senato dagli Ambasciatori Veneziani nel secolo decimosettimo, ser 5: Turchia, Pts. I and II, Venice 1866-1871; (70) Safvetbeg Basagic ¨ , Nizam ul Alem , Sarajevo 1919, 1-17; (71) Belagerung und Eroberung von Constantinopel im Jahre 1453 aus der Chronik von Zorzi Dolfin, ed. G. M. Thomas, Munich, 1868; (72) W. Bigge, Der Kampf um Candia in den Jahren 1667-1669 (Kriegsgeschichtliche Einzelschriften , Bd. V, Heft 26, Berlin 1899, 113-227); (73) E. Blochet, Catalogue des manuscrits Turcs de la Bibliotheque Nationale, I, Paris 1932, 270-272 (Supplement= nos. 224, 226, 227); (74) A. Bombaci, "Le fonti turche della battaglia delle Gerbe (1560)", in RSO , x Ë x, Rome 1940-1941, 193-248, xx, Rome 1941-1943, 279-304, xxi, Rome 1944-1946, 189-218; (75) Jacques de Bourbon, La grande et merveilleuse et tres cruelle oppugnation de la noble cite de Rhodes , Paris 1526; (76) A. B. de Bragan µ a Pereira, Os Portugueses em Diu , Nova Goa 1938; (77) F. Braudel, La Mediterranee et le monde mediterraneen a l’epoque de Philippe II , Paris 1949; (78) British Museum MSS. Or. 1131, 1137 and Harleian 5490; (79) Calendar of state papers , Spanish : 1568-1579 , London 1894, and 1580-1586 , London 1896; (80) Calendar of state papers, Venetian: 1603-1607 , London 1900, and 1607-1610 , London 1904; (81) Calendar of the Salisbury MSS, pt. XI, London 1906, and Pt. XIII, London 1915; (82) Chalcocondyles, Bonn 1843; (83) E. Charriere, Negociations de la France dans le Levant , Paris 1848-1860; (84) L. Coll, Pratica Manual de Artilleria , Milan 1592; (85) Critobulus, ed. C. Muller, in Fragmenta Historicorum Graecorum , V, Paris 1870, 40-161; (86) Ducas, Bonn 1834; (87) Du Loir, Les voyages du Sieur Du Loir , Paris 1654, 210, 224ff., Passim; (88) EI 2 s.v. "Ah ¤ med Pa ¦ sha ¦ Bonneval" (by H. Bowen); (89) L. Fekete, Az Oszmanli-torok nyelv hodoltsagkori magyar jovevenyszavai , in Magyar Nyelv , XXVI, Budapest 1930, 257-265; (90) idem, Die Siya ¦ qat-Schrift in der turkischen Finanzverwaltung (Bibliotheca Orientalis Hungarica, VII), I, Budapest 1955, 57-65, Passim and 692-699, Passim; (91) C. Foulkes, The ،، Dardanelles'' Gun at the Tower'', The Antiquaries Journal , X (1930), 217-227; (92) E. von Frauenholz, Lazarus von Schwendi , Hamburg 1939; (93) P. Giovio, Historiarum Sui Temporis Libri XLV , Lutetiae 1558-1560; (94) J. R. Hale, Armies, navies and the art of war , in The New Cambridge modern history, II (The Reformation 1520-1559), Cambridge 1958, chapt. XVI, 481-509; (95) Hammer-Purgstall, GOR , Pest 1828-1835; (96) idem, Des osmanischen Reiches Staatsverfassung und Staatsverwaltung , Vienna 1815, pt. II, 224-236; (97) Das Heerwesen des osmanischen Reichs , in Unsere Tage , iii, Heft 36, Braunschweig 1862, 577-590; (98) P. Horn, Das Heer- und Kriegswesen des Grossmoghuls , Leiden 1894; (99) Ibn Kema ¦ l, Teva ¦ rih-i A ¦ l-i Osman , VII Defter, ed. ì erafettin Turan (Tدrk Tarih Kurumu Yaynlnarlndan, I. Seri, no. 5), Ankara 1954 (Transkripsiyon, ed. ì erafettin Turan, Ankara 1957, 593 [index] s. v. Top); (100) Halil I nalc â k, Fatih Devri دzerinde Tetkikler ve Vesikalar (Tدrk Tarih Kurumu Yay â nlar â ndan, xi. Seri, no. 6), Ankara 1954; (101) idem, Review of D. Ayalon Gunpowder and firearms in the Mamluk kingdom , London 1956, in Belleten , xxi, Ankara 1957, 501-512; (102) idem, "Saray Bosna Ser ـ iye Sicillerine gخre Viyana bozgunundan sonraki harp y â llar â nda Bosna", Tarih Vesikalar i , ii/ 11 (1943), 376-377; (103) Turgud I â í ksal," III. Selimin Tدrk top µ ulug § una dہir bir hatt-i humayunu", Tarih Dergisi , viii/11-12, (1956), 179-184; (104) I A , s. vv. "Cebeci" (by I. H. Uzun µ ar â í l â ), "Ah ¤ med Pashsa" (Bonneval, Humbarac â Ba â í ) and "Kumbarac â " (by M. Cavid Baysun); (105) M. Jجhns, Handbuch einer Geschichte des Kriegswesens von der Urzeit bis zur Renaissance , Leipzig 1880; (106) N. Jorga, Geschichte des osmanischen Reiches , Gotha 1908-1913; (107) Enver Ziya Karal, "Nizam-i Cedide dair Layihalar", Tarih Vesikalar i , ii/11 (1943), 350-356 and ii/12 (1973), 424-427, 430-431; (108) idem, Selim III'دn Hat i Hدmayunlar i . Nizam-i Cedit. 1789-1807 ) Tدrk Tarih Kurumu Yay i nlar i ndan , vii. Seri, no. 14), Ankara 1946, 43-93, Passim; (109) H. J. Kissling, Ba ¦ ljemez , ZDMG , CI (= Neue Folge, XXVI), Wiesbaden 1951, 333-340; (110) Fevzi Kurtog § lu, "Atlu tدfekci zدmresi", Belleten (1940); (111) idem, "Had i m Sدleyman Pa í an i n mektuplar i ve Belgrad i n muhasaras â ", Belleten , iv (1940), 53-87; (112) O. Laskowski, "Infantry tactics and firing power in the XVIth century, Teki Historyczne, IV (1950), 106-115; (113) J. H. Lefroy, "An Account of The Great Cannon of Muhammad II" , Minutes of Proceedings of the Royal Artillery Institution, Woolwich , VI (1870), 203-227; (114) idem, "The Great Cannon of Muhammad II (A. D. 1464)", The Archaeological Journal , no. 100 (1868), 261-280; (115) Donado da Lezze, Historia Turchesca (1300-1514), ed. I. Ursu, Bucharest 1909, 140 ff.; (116) K. Lokotsch, Etymologisches Wخrterbuch der europجischen Wخrter orientalischen Ursprungs , Heidelberg 1927, no. 2201; (117) L. F. Marsigli, Stato Militare dell' Imperio Ottomanno, The Hague and Amsterdam 1732, pt. I, chapts, xxi, xxvi-xxvii, xxxiv, xxxvi, lxxiv and pt. II, chapts. viii-xi, xxvii; (118) J. Maurand, Itinإraire ب Constantinople (1544), ed. L. Dorez, Paris 1901; (119) G. A. Menavino, I Cinque Libri della Legge, Religione, et Vita de' Turchi , Venice 1548, bk. IV, chapts. xiv-xv, 118 ff.; (120) Montecuccoli, Memorie del Generale Principe di Montecuccoli , Colonia 1704, bk. III ) Afforismi applicati alla Guerra Possibile col Turco in Un gheria), passim; (121) J. Redhouse, A Turkish and English Lexicon , Constantinople 1890; (122) Ahmet Refik, Anadoluda Tدrk A í iretleri (966-1200) , Istanbul 1930; (123) idem, Osmanl i Devrinde Tدrkiye Madenleri (967-1200) , Istanbul 1931; (124) F. Re í it Unat, "Sadrazam Kemanke í Kara Mustafa Pa í a Layihas â ", Tarih Vesikalar i , i/6 (1942), 457-458; (125) M. Roberts, "Gustavus Adolphus and the art of war", in Historical Studies , i (2nd Irish Conference of Historians), ed. T. Desmond Williams, London 1958, 69-58, ii, London 1958, chapt. III, (i), 169-189; (126) idem, The Military Revolution 1560-1660 , Belfast 1956; (127) P. Rycaut, The History of the present state of the Ottoman Empire, London 1682, 375-377, 383, 402; (128) P. Sardi, L'Artiglieria di Pietro Sardi Romano , Venice 1621; (129) J. B. Scheither, Novissima Praxis Militaris , Braunschweig 1672; (130) ì erif Beygu, "K â g â § demir madenlerinde yap â lan top gدllelerinin Avrupa seferleri i µ in Erzurumdan gخnderilmesine ait د µ vesika", Tarih Vesikalar i , ii/11 (1943), 335-337; (131) Sir Thomas Sherley, "Discours of the Turkes", ed. E. Denison Ross, in Camden Miscellany , XVI, London 1936; (132) Lopo de Sousa Coutinho, Do cerco de Diu, que os Turcos poseram ب fortaliza de Diu , Coimbra 1556; (133) Sphrantzes, Bonn 1838; (134) Sدheyl غnver, "Dخrdدncد Sultan Murad â n Revan Seferi Kronolojisi (1044-1045= 1635)", Belleten , xvi, (1952), 547-576; (135) Garcin de Tassy, "Principes de Sagesse, touchant l'art de gouverner", JA , iv, Paris 1824, 213-226, 283-290; (136) F. Tauer., "Additions ب mon ouvrage Histoire de la campagne... contre Belgrade en 1521", ArO. , VII (1935), 191-196; (137) idem, Histoire de la campagne du Sultan Suleyman I contre Belgrade en 1521 , Prague 1924; (138) L. Thallئczy, Eine Staatsschrift des bosnischen Mohammedaners Molla Hassan Elkja ¦ fi ،، دber die Art und Weise des Regierens", in Archiv fدr slavische Philiologie , XXXII, Heft I, Berlin 1910, 139-158; (139) Baron de Tott, Mإmoires du Baron de Tott sur les Turcs et les Tatares , Amsterdam 1784, ii, pt. III, Passim; (140) The travels of John Sanderson in the Levant (1584-1602) , ed. Sir W. Foster (Hakluyt Society, 2nd Ser., no. LXVII), London 1931; (141) D. Ufano, Tratado de la Artilleria , Brussels 1621; (142) I. H. Uzun µ ar â í l â , Osmanl i Devleti te í kila ª t i ndan Kapu kulu Ocaklar i (Tدrk Tarih Kurumu Yay â nlar â ndan, viii. seri, no. 12), Ankara 1943-1944; (143) idem, Osmanl i Devletinin Merkez ve Bah ¤ riye Te í kilہt i (Tدrk Tarih Kurumu Yay â nlar â ndan, viii. seri, no. 16). Ankara 1948; (144) idem, "Sadrہzam Hal â Hamid Pa í a" Tدrkiyat Mecmaus i , v (1935), 213-267; (145) Viaggio et Impresa... di Diu in India (Printed in A. Manuzio, Viaggi fatti da Vinetia alla Tana, in Persia in India, et in Costantinopoli , Venice 1543, 1591-1801); (146) Levinus Warnerus, De Rebus Turcicis Epistolae Ineditae , ed. G. N. Du Rieu, Lugduni Batavorum 1883; (147) de Warnery, Remarques sur le militiaire des Turcs et des Russes , Breslau 1771; (148) R. Wille, Die Riesengeschدtze des Mittelters und der Neuzeit , Berlin 1870; (149) P. Wittek, The earliest references to the use of firearms by the Ottomans (in Ayalon, op.cit., Appendix II, 141-144); (150) Talat Mدmtaz Yaman, "Kدre bak â r madenine dair vesikalar," Tarih Vesikalar i , i/4 (1941), 269-270. ) / د. اسلام / پری ( 5) در هند. در نبرد محمدبن قاسم در 93 با راجه داهِر در هند، مسلمانان از «نفط » استفاده کردند. در اوایل قرن هفتم ، «تیر آتشین » ساده ترین نوع موشکهای آتشزا بود که حکمرانان مسلمان هند به کار می بردند. دایرة «آتش بازی » زیر نظر «میرآتش » قرار داشت . این گفتة مولفِ تاریخ فرشته که سلطان محمود غزنوی در نبرد با اَنَبْدپال ، که در 399 درنزدیکی پیشاور روی داد، از «توپ » و «تفنگ » استفاده کرده است خطای تاریخی آشکاری است ، ولی احتمالاً منظور او «قارورة نفط » است که ، به گفتة خودش در جای دیگر همان کتاب ، سلطان محمود از آن در لشکرکشی به هند استفاده کرده است . شوره ، که از مواد لازم برای ساختن باروت است ، در هند فراوان یافت می شود. واژة «کُشْک انجیر»، که در آداب الملوک (گ 118 پ ) و تاج المآثر (گ 3ر)، دو نسخة خطی متعلق به قرن هفتم ، یافت می شود، به بررسی دقیق نیاز دارد. فرهنگ شرفنامة احمد منیری (تألیف 875) آن را چنین تعریف می کند: «نوعی از آلات جنگ چون منجنیق ». استینگاس آن را توپ یا گلولة توپ تعریف می کند و بهارعجم آن را به معنای آلتی جنگی که با باروت کار می کند آورده است . از این مطلب چنین برمی آید که ، در 628، وسیله ای که با نوعی نیروی انفجاری ، گلوله پرتاب می کرده در هند وجود داشته است . «سنگ مغربی » را که به گفتة بَرَنی و امیرخسرو (ص 51، 70، 90) در زمان علاءالدین خَلْجی (حک : 695 ـ 715) به کار می رفته است نمی توان به معنای توپ گرفت . این وسیلة جدید از اسپانیا و شمال افریقا ـ یعنی ممالکی که در عربی آنها را «مغرب » می خواندند ـ آمده بود. معمولاً محاصره کنندگان از این وسیله برای گلوله باران کردن قلعه استفاده می کردند. چگونگی پرتاب سنگ دقیقاً ذکر نشده ، ولی همین قدر معلوم است که این گلوله های سنگی را با نیرویی که از باروت به وجود می آمد پرتاب می کردند. اصطلاح «آتش بازی »، علاوه بر توپخانه ، به نمایشهای معمول نیز اطلاق شده و بدین ترتیب معنای متون را مبهم ساخته است ، بنابراین تعیین ماهیت واقعی سلاحهای آتشینی که در قرن هفتم یا آغاز قرن هشتم در هند به کار می رفته بسیار دشوار است . به هر حال ، در متون به استفادة مکرر از «توپ » و «تفنگ » از اواسط قرن هشتم به بعد اشاره شده است . در نبردی که در 800 در دهلی میان سلطان محمود و تیمور رخ داد، فیلهای سلطان محمود هودجهایی را حمل می کردند که حاوی «رعدانداز» (پرتاب کنندة نارنجک ) و «تَخش انداز» (پرتاب کنندة موشک ) بود. در زمان فرمانروایی لودیان (855 ـ 932) وضع توپخانه بهبود یافت . ابراهیم لودی در جنگ پانی پت با بابُر (932) از «توپ » و «ضربزن » استفاده کرد. در نیمة دوم قرن هشتم و آغاز قرن نهم ، استفاده از توپ در دکن رایج شد. علت اصلی آن بود که ولایات دکن از طریق دریا با جزیرة العرب و ایران و عثمانی مراوده داشتند و توپخانه و مهندسانی از این کشورها فراهم می آوردند. بنابر مطالب تاریخ فرشته ، سلطان محمودشاه بهمنی ، نخستین فرمانروای مسلمان دکن بود که در 767 یک کارخانه اسلحه سازی تأسیس کرد. سلطان محمود بایقرا، با توپها و به کمک توپچیانِ ترکِ خود، در 915 یک کشتی بزرگ پرتغالی را در دیو غرق کرد. بهادرشاه گجراتی از لحاظ توپخانه بر معاصران خود برتری داشت و رومی خان ، استاد توپچی او، تعداد زیادی توپ ریخت و یکی از دلایل پیروزی او بر پرتغالیان برتری توپخانه اش بود. همة این شواهد دال بر آن است که مدتها پیش از آنکه بابر در 932 در پانی پت از توپ استفاده کند، این سلاح در هند به کار می رفته است . مغولانِ هند به فن توپخانه بسیار توجه می کردند. بابر در جنگ پانی پت معدودی توپ سنگین داشت . او واژه های «دِغْ» و «فِرِنگی » و «ضربزن » را به کار می بَرَد ولی تعداد آنها را ذکر نمی کند. بابر توپهای خود را هنگام استفاده «به شیوة رومیان (عثمانیان ) با پوست تابیدة گاو به یکدیگر متصل می کرد». توپ بابر را روزانه فقط هشت تا شانزده بار می توانستند شلیک کنند و اگر اصلاحاتی در آن صورت می گرفت ، می توانست تا 1600 پرتاب داشته باشد. موشک پس از 947 در هند رایج شد. لولة تفنگهای فتیله ای اکبرشاه (963ـ1014) در دو اندازة 65ر1 متر و 02ر1 متر بود. این تفنگها را از نوارهای لوله شدة فولادی که دو لبة آنها به هم جوش داده شده بود می ساختند. تفنگ درازتر را فقط افراد پیاده می توانستند به کار برند. مغولها با تفنگ چخماقی چندان آشنایی نداشتند. در دوران سلطنت اورنگ زیب (1068 ـ 1118) وضع توپخانه بهبود یافت و به تعداد توپها نیز افزوده شد. وی علاوه بر هندیها و ترکها و عربها و پرتغالیها، هلندیها را نیز به استخدام درآورد. یک مهندس توپخانة هلندی شانزده سال به اورنگ زیب خدمت کرد و در 1077 به موطن خویش بازگشت . هم مغولها و هم دکنیها از توپهای صحرایی سنگین استفاده می کردند. در 977 توپ «هفت گزی » به طول 30ر9 متر در بیدر ساخته شد. در 957 برهان نظام شاه «مَلِک میدان » را ساخت که همبسته ای مرکّب از 427ر80 قسمت مس و 573ر19 قسمت قلع بود. وزن آن 400 مَنِ اکبرشاهی (حدود چهارده تن ) و درون لوله اش چندان وسیع بود که شخص می توانست در آن بنشیند و براحتی حرکت کند. وزن گلوله های آهنی آن ده من اکبرشاهی (حدود 350 کیلوگرم ) بود. توپ «قلعه گشا»، که داراشکوه آن را در 1068 در ساموگره به کار برد، از 80% قلع ساخته شده و طول آن 5ر7 متر بود. در 1123 که پسران بهادرشاه بر سرتاج و تخت در کشمکش بودند، سه توپ بزرگ از دژِ لاهور انتقال داده شد. هر یک از این توپها را 250 گاو نر با کمک پنج یا شش فیل می کشیدند و، گرچه فاصله تا اردو بیش از پنج یا شش کیلومتر نبود، این کار ده روز به طول انجامید. «توپخانة زره » یا «توپخانة جَمْبِشی » ( جُنبشی ؟ ) به توپخانة سبک یا متحرک اطلاق می شد. «گَجنال » یا «هَتْهنال » را از روی فیلِ شلیک می کردند. توپهایی را که قابلیت چرخش داشت «شُترنال » یا «شاهین » می نامیدند. به گفتة بَرَنی ، «زنبورک » توپ صحرایی کوچکی به اندازة تفنگ فتیله ای دو لول بود و گلوله ای که شلیک می کرد و در حدود یک کیلوگرم وزن داشت . «ذَماکَه » و «زَهْکالَه » توپهای صحرایی کوچکی بودند. «اَرغون » مشتمل بر حدود 36 لولة متصل به یکدیگر بود که در آنِ واحد شلیک می شد. تپانچه هایی که چهار خزانه داشت فقط در اختیار اشراف بود. منابع : (151) خسروبن محمود امیر خسرو، خزاین الفتوح ، چاپ محمد وحید میرزا، لاهور 1967؛ (152) بابر تیموری ، امپراتور هند، توزَک بابُری ، نسخة خطی موزة بریتانیا، ش 24416؛ (153) ضیاءالدین بَرَنی ، تاریخ فیروزشاهی ، کلکته 1862؛ (154) محمد ساقی ، مآثر عالمگیری ، کلکته 1871؛ (155) شرف الدین علی یزدی ، ظفرنامه ، نسخة خطی موزة بریتانیا، ش 25024؛ (156) ابوالفضل بن مبارک علاّ می ، آیین اکبری ، ج 2، کلکته 1879؛ (157) محمدبن منصور فخر مدبّر، آداب الملوک ، نسخة خطی کتابخانة دیوان هند، ش 647؛ (158) قاسم بن غلامعلی فرشته ، تاریخ فرشته ، نسخة خطی کتابخانة دیوان هند، ش 1251؛ (159) علی بن حمید کوفی ؛ (160) چچ نامه ، نسخة خطی موزه بریتانیا، ش 1787؛ (161) عبدالحمید لاهوری ، پادشاه نامه ، چاپ کبیرالدین احمد و عبدالرحیم ، کلکته 1867 ـ 1868؛ (162) حسن نظامی ، تاج المآثر ، نسخة خطی مدرسة مطالعات شرقی و افریقایی لندن ، ش 18967؛ (163) Sir Henry Eliot, Bibliographical index to the histories of Muhammadan India, I, Calcutta 1849, 340-358; (164) Encyclopaedia Britannica, IIth ed. (G.), 4; (165) W. Irvine, The army of the Indian Moghuls, London 1903, 113-150; (166) Islamic Culture, xii (1983), 405-418; (167) Journal of Indian history, (1937), 185-188. / د. اسلام / یارمحمدخان 6) در ایران (نیز «باروط » و «بارود»). که از طریق ترکی وارد فارسی شده است . این امر از متردافِ کم استعمال عربی آن یعنی «دوا» نیز روشن می شود که در واقع نخستین لفظی است که در عربی به معنای باروت به کار می رفته است . در هند و افغانستان ، که کلمة باروت را از فارسی اخذ کرده اند، واژة «دارو» نیز به این معنی به کار می رود. چنین کاربردی را در ایران هم می توان یافت : به طور مثال ، قبیلة جَفت در کردستان واژة «درمان » را به معنای باروت به کار می برند؛ و بلوچها نیز این کلمه را به همین معنی استعمال می کنند (شلیمر ، ص 469ـ 470). مؤلف برهان قاطع (ذیل «بارود») توضیح می دهد که باروت یا نمکِ چینی داروی تفنگ است ، و می افزاید که «به لغت سریانی شوره را گویند که جزو اعظم باروت باشد». نخستین کاربرد این کلمه در فارسی احتمالاً به ربع آخر قرن نهم باز می گردد. طبق یکی از متون قرن یازدهم ، در 908 باروت و تجهیزات جنگی در قلعه ها نگهداری می شده است ( عالم آرای صفوی ، ص 88). در همین متن اشاره شده است که ، سال بعد، باروت در قلعة شوشتر انبار می شد (ص 90). شبیه همین مطلب را لاهجی (ص 78) و میرتیمور مرعشی (ص 64) نیز آورده اند. با اینهمه ، باروت کلمه ای نیست که در متون تاریخی ، بوفور به کار رفته باشد. همین مطلب دربارة سلاحهایی که از باروت به طرز مؤثّر استفاده کرده باشند نیز صادق است . توپ و تفنگ ، و به تبع آن ، باروت احتمالاً نخستین بار در عهد سلطنت اوزون حسن آق قوینلو شناخته شد. در 878، وی از ونیز «توپ ، تفنگ شمخال ، و توپچی » درخواست کرد (وودز ، ص 128). بر اساس یکی از منابعِ اوایل قرن یازدهم /هفدهم ، نیروی نظامی و سلاحهای درخواستی فرستاده شد؛ ونیزیها «یکصد توپچی مجرّب و ماهر» فرستادند، «زیرا توپخانة ایران در اثر کمبود توپ بسیار در مضیقه بود، و حال آنکه قشون عثمانی در آسیا از این لحاظ کاملاً مجهّز بود، و می توانست در حمله های خود خسارات فراوانی به بار آورد» (رجوع کنید به > دون ژوان ایرانی < ، ص 98). امّا مینورسکی (ص 89، 115ـ116) مطمئن نیست که در عهد آق قوینلو سلاح آتشین به کار رفته باشد، هرچند در ضمیمة دوم کتابش وجود آن را می پذیرد. احتمالاً در اواخر قرن نهم ، تنها افراد قشون شخصیِ سلطان ، به استفاده از سلاح آتشین مجاز بوده اند (وودز، ص 8). دو رویداد حاکی از این است که آق قوینلوها ظاهراً از توپ استفاده کرده اند. بر اساس منابع ونیزی ، آق قوینلوها در 977 بر توپخانة عثمانیها دست یافتند. سلاحهای آتشینی که به این ترتیب به غنیمت گرفته شده بود بعدها در نبرد زمستانی با ممالیک به کار رفت (وودز، ص 129، 270، حاشیة 109). در 890/1485، آق قوینلوها در مقابله با زمسخه ، که در گرجستان سربرداشته بود، از توپ استفاده کردند. متنی فارسی که به ذکر وقایع این جنگ پرداخته دربارة نوع این توپها آگاهی روشنی نداده است ؛ مؤلّف تنها یک بار کلمة «توپ » را به کاربرده ، ولی چندبار به «رعد» («استادرعد»؛ «دیگ رعد») که اژدهاوار آتش بیرون می داده اشاره کرده است . «رعد» معمولاً به نوعی آتش افکن یا وسیلة آتش افروزی گفته می شد که برای پرتاب مواد آتشزا به سوی سپاه دشمن به کار می رفت . امّا این متن به پرتاب سنگ به طرف قلعة دشمن نیز اشاره می کند که در واقع اشاره به نوعی توپ است (ابیوردی ، ص 51، 53 ـ 54). مورد دیگری که از استفادة آق قوینلوها از توپ حکایت می کند، در 894/1489 در تفلیس روی داده است (وودز، ص 285، حاشیة 75). سرانجام ، صفویان در 913، طی محاصرة حصن کیفا در دیاربکر، از «نوعی زنبورک مفرغی به قطر چهار وجب ، که از مِردِن ( ماردین ) آورده بودند، استفاده کردند... این توپ در زمان یعقوب سلطان آق قوینلو (متوفی 896) در آن کشور ریخته شد» ( > ماجرای سیّاحان ایتالیایی در ایران < ، ص 153). پیش از 905، احتمالاً از باروت و سلاح آتشین استفاده می شده است ؛ زیرا شاه اسماعیل صفوی برای دست یافتن به تخت سلطنت از تفنگ و توپ استفاده کرد. قاضی احمد قمی (به اشتباه ) اظهار می کند که در اثنای نبرد میان الوندشاه آق قوینلو و شاه اسماعیل (907) نخستین بار صدای تفنگ شنیده شد (گلاسن ، ص 212)، هرچند او به مورد قدیمتر دیگری در 905 نیز اشاره می کند (گلاسن ، ص 183؛ «تفنگِ رعد آهنگ »). این نکته در تاریخ عالم آرای صفوی (تألیف قرن یازدهم ، ص 68) نیز تأیید می شود. پس از آن ، به استفاده از تفنگ در چندین منبع اشاره شده است (روملو، ص 171، 186، 206، 212، 221؛ عالم آرای صفوی ، ص 96، 102، 272، 290، 335، 483، 493، 519). انواع مختلف باروت در بسیاری از شهرهای ایران تولید می شد. دراصفهان ، چندین «باروت ساز» در «توپخانه » کار می کردند (میرزا سمیعا، ص 95). به گفتة تِونِوت (ج 2، ص 132)، باروتی که در لار تولید می شد مرغوب بود؛ امّا به گفتة دومان (ص 208) باروت سازها شوره یا گوگرد را درست تصفیه نمی کردند یا به نسبت صحیح با زغال نمی آمیختند. در ایران ، باروت در استخراج سنگ معدن به شیوة سنتی نیز استعمال می شد. «کوه بُر» یا «سنگ شکن » باروت معمولی را در حفره ای که بر سطح سنگ تعبیه شده بود می ریخت و آن را با کهنه (پارچه )ای مسدود می کرد. سپس آن را با فتیله ای از گوگرد مشتعل می ساخت ، در نتیجه لایه های فوقانی سنگها منفجر و بخش با ارزش تحتانی آشکار می شد (وولف ، ص 127). بررسی استفاده از سلاحهای آتشین در ایرانِ عهدِ صفوی به دو بخش تقسیم می شود: توپخانه (زیر اسم عامِ «توپ ») و تفنگ . سلاح اخیر که سواره نظام و پیاده نظام از آن استفاده می کردند شامل تفنگهای شمخال و فتیله ای و قرابینه بود که جملگی را بی هیچ گونه تمایزی «تفنگ » می نامیدند. چنانکه در آثار نویسندگان اروپایی آمده است ، دو سرباز مزدور انگلیسی به نامهای سرآنتونی شِرلی و برادرش سررابرت شِرلی ، که در جمادی الاولی 1007/ دسامبر 1598 به قزوین وارد شدند، نخستین کسانی بودند که در زمان سلطنت شاه عباس اول توپخانه را به ایرانیان شناساندند. از جملة 26 تن همراهان سرآنتونی (دنیسن راس ، ص 13، حاشیة 3) «دست کم یک نفر توپ ریز» بود (براون ، ج 4، ص 105). بنا به اظهار ابل پنسون ، مباشر سرآنتونی ، در آن زمان ایرانیان فاقد توپخانه بوده اند (دنیسن راس ، ص 163)، ولی آنجلو ، مترجم گروه ، تأکید کرده است که شاه عباس «تعداد زیادی توپ از تاتارها به غنیمت گرفته است و چندتای آنها را در اختیار دارد؛ ضمناً برخی از استادان توپ ریز که عثمانیان را رها کرده به خدمت شاه ایران درآمده اند می توانند توپهای دیگری برای او بسازند» (رجوع کنید به دنیسن راس ، ص 299). پرچس در 1033/1624 ادعا کرده است که به راهنمایی برادران شرلی پیشرفتهایی حاصل شد و «فرمانروای ایران فنون جنگ را فرا گرفته است و، او که در گذشته با طرز استفاده از توپخانه آشنایی نداشت ، اکنون دارای 500 عراده توپ برنجی است » (دنیسن راس ، ص 21). به هر تقدیر، شواهد بسیار در منابع اروپایی و ایرانی دال بر این است که ایرانیان مدتها قبل از دوران شاه عباس اول با طرز استفاده از توپخانه آشنا بوده اند. دالِسّاندری ، سفیر ونیز، که در 979/1571 به ایران آمد گفته است که بایزید، شاهزادة عثمانی ، که در 966/1559 به شاه طهماسب پناهنده شد، سی عراده توپ نیز همراه خود آورد ( > ماجرای سیاحان ایتالیایی در ایران < ، ص 228). به گفتة هربرت (ص 298) «طرز استفاده از توپ را ایرانیان از پرتغالیهای مغلوب فرا گرفتند»، و فیگه روآ گفته است که اروپاییان «و بویژه پرتغالیها» توپخانة ایران را اداره می کردند (میرزا سمیعا، ص 33). در زمان دومین حملة سلطان سلیمان عثمانی به ایران (955)، پرتغالیان 000 ، 10 سرباز و بیست عراده توپ در اختیار شاه طهماسب قرار دادند ( > وقایعنامة کشیشان کرملی در ایران < ، ج 1، ص 29). شاهد بارزی مبنی بر اینکه حتی پیش از این تاریخ نیز لشکریان ایران از توپخانه استفاده می کرده اند در احسن التواریخ روملو که در همان زمان نوشته شده است یافت می شود. در سپاه صفویان که در 935 دامغان را محاصره کرد، شخصی به نام استاد شیخی توپچی نیز بود (روملو، ص 212). در نبرد سختی که کمی بعد در همان سال در نزدیکی مشهد با ازبکان درگرفت ، شاه طهماسب عرابه هایی را پیشاپیش سپاه خود مستقر کرد که محتوی «ضربزن » (احتمالاً نوعی توپ سبک ، مشابه «ضربزانه » نزد ممالیک ؛ رجوع کنید به ایالون ، ص 127، حاشیة 220) و «(توپِ) فرنگی » بود (روملو، ص 214)؛ ولی «توپچیان و تفنگچیان » نتوانستند از سلاحهای خود استفاده کنند، زیرا ازبکان از روبرو حمله نکردند (همان ، ص 217). در 945 نیز سپاهیان صفوی ، که بیقْرِد را در شیروان محاصره کرده بودند، برجهای دژ را با توپخانه ویران کردند (همان ، ص 287). در جنگی که در 946 با اَمیره قباد، حاکم یاغی آستارا، درگرفت ، نخستین بار به اصطلاحِ «توپچی باشی » برمی خوریم (همان ، ص 293). از این زمان به بعد، صفویان در محاصره ها، مثلاً در گلستان و دربند (954)، بدفعات از توپخانه استفاده کردند (همان ، ص 321 ـ 322). در محاصرة کیش در نزدیکی شَکّی ، که در 958 روی داد، صفویان علاوه بر «توپِ فرنگی »، از نوعی توپ به نام «بادلیج » (هرن ، ص 29) و «قَزْقان » (خمپاره انداز)، که نخستین بار از آنها یاد شده است ، استفاده کردند. برجهای دژ پس از بیست روز گلوله باران ویران شد (روملو، ص 350). پس این ادعا که ایرانیان به راهنمایی برادران شِرلی با توپ و توپخانه آشنا شدند بکلی بی پایه است . در واقع ، دست کم در 935، یعنی چند سالی پس از جلوس شاه طهماسب و پانزده سال پس از شکست صفویان در چالدران * ـ شکستی که بیشتر معلول توپخانة عثمانیان بود ـ در سپاه ایران از توپخانه استفاده می شد. ولی باید تأکید کرد که حتی پیش از چالدران نیز صفویان با طرز استفاده از توپخانه آشنا بودند و درنتیجه ، فقدان آن در چالدران صرفاً مبتنی بر سیاست ایشان در استفاده نکردن از سلاحهای آتشین در سپاه ایران بوده است . ایرانیان ذاتاً به سلاح آتشین بیعلاقه بودند و استفاده از آن را ناجوانمردانه و ناشی از جبن می دانستند (فلسفی ، 1332 ش ، ص 93) و بویژه ، چون توپخانه تحرک سواره نظام را محدود می کرد، آن را خوش نداشتند (میرزا سمیعا، ص 33). هر چند کراراً به مواردی از استعمال توپخانه در محاصره ها برمی خوریم ، ظاهراً چندان کوششی نشده است تا به پیروی از عثمانیان آن را در جنگهای صحرایی نیز به کار بندند. در جنگ مشهد، که در 935 اتفاق افتاد (رجوع کنید به سطور پیشین ) و تنها موردی است که در منابع از استفادة شاه طهماسب از توپخانه در جنگ صحرایی ذکری به میان آمده است ، عدم تحرک توپخانه باعث شد که مؤثر واقع نشود و از آن به بعد، تا زمان شاه عباس اول ، دیگر از توپخانة صحرایی ذکری نمی شود. حتی در دوران شاه عباس نیز استفاده از توپخانه بیشتر به محاصره ها محدود می شد (فلسفی ، 1334 ش ، ص 403). ظاهراً دربارة استفاده از توپخانه نیز، نظیر بسیاری از موارد دیگر، صفویان وارث آق قوینلوها بوده اند. مدتها پیش از تأسیس سلسلة صفوی ، فرمانروایان آق قوینلو در دیاربکر و آذربایجان در پی مجهز کردن سپاه خود به توپخانه بوده اند: ونیزیان برای اوزون حسن (متوفی 882) «100 نفر توپچیِ مجرّب و کارآمد فرستادند که بلافاصله به ایران گسیل شدند، زیرا توپهای سپاه ایران بسیار اندک بود، در حالیکه سپاهیان عثمانی در آسیا از این نظر کاملاً مجهز بودند و در حملات خود می توانستند خسارات سنگینی به دشمن وارد کنند» (رجوع کنید به > دون ژوان ایرانی < ، ص 98). هنگامی که 000 ، 10 تن از سپاهیان صفوی به فرماندهی محمدبیگ اُستاجلو، در حدود 913، حصن کیفا را در دیاربکر به محاصره درآوردند، از «یک خمپاره انداز مفرغی که قطر دهانة آن چهار وجب بود و آن را از ماردین آورده بودند استفاده کردند... این خمپاره انداز در زمان سلطان یعقوب آق قوینلو (متوفی 896) و به دستور او در آن سرزمین ساخته شده بود... و ارمنیِ جوانی به دستور محمدبیگ اُستاجلو، خمپاره انداز بزرگتری به شیوة ترکان ساخت ، یعنی آن را یکپارچه از فلز ریخت . طول قسمت انتهایی خمپاره انداز به اندازة نیمی از کل درازای آن و قطر داخلی دهانة خمپاره انداز پنج وجب بود» ( > ماجرای سیاحان ایتالیائی در ایران < ، ص 153). در همین ایام (احتمالاً در 912)، شاه اسماعیل نیرویی 000 ، 10 تنی را به فرماندهی بیرام بیگ (قره مانلو؟)، برای محاصرة وان فرستاد. بیرام بیگ که «دو عراده توپ متوسط در اردوی خود داشت به کوبیدن قلعه پرداخت ، ولی چون دیوارها بسیار محکم بود و توپچیان مهارت کافی نداشتند، نتوانستند آسیبی به قلعه وارد کنند». با اینهمه ، پس از سه ماه که از محاصرة قلعه گذشت ، توپچیان موفق شدند منبع تأمین آب مدافعان را ویران کنند، و بدین ترتیب قلعه دراختیار ایشان قرار گرفت (همان ، ص 161 ـ 163). گفته شده است که در 916 شاه اسماعیل پس از پیروزی بزرگی که در مرو کسب کرد، چهار عراده توپ از ازبکها به غنیمت گرفت (قوزانلو، ج 1، ص 372، منبعی برای این گفته ذکر نشده است ). بنابراین از شواهد موجود چنین بر می آید که ، هر چند صفویان در دهة اول سلطنت شاه اسماعیل اول در محاصره از توپ استفاده کرده اند، تعداد توپهای آنها اندک بوده است و توپچیانشان نیز مجرّب نبوده اند. تشکیل رسته ای از تفنگچیان در زمان شاه عباس اول نیز به سِر آنتونی شرلی نسبت داده شده است . پیترو دلاّ والّة سیّاح ، در نامه ای مورّخ 16 جمادی الا´خرة 1028/22 آوریل 1619، اظهار می دارد که این رسته را «چند سال قبل » شاه عباس به توصیة سِر آنتونی شرلی ایجاد کرده است (میرزاسمیعا، ص 31). ولی آنجلو، مترجم سرآنتونی ، در 20 جمادی الاولی 1008/28 نوامبر 1599، در رم اظهار داشت که شاه عباس قادر است برای 000 ، 100 سرباز مسلح به تیروکمان و شمشیر، اسب فراهم آورد و علاوه بر این ، 000 ، 50 تفنگچی نیز دارد، «زمانی پادشاه تفنگچیان را به کار نمی گرفت ، ولی اکنون به اینان توجه بسیار دارد» (دنیسن راس ، ص 29). سر آنتونی و همراهانش در اواسط شوال 1007/ آغاز مه 1599 اصفهان را ترک گفتند (رجوع کنید به همان ، ص 22)، و بعید می نماید که در طی پنج ماه اقامت سر آنتونی در پایتخت ایران توانسته باشند یک رستة 000 ، 50 نفری را سازمان دهند. از همراهان سرآنتونی که گزارشی از سفرهای خود بر جای گذاشته اند کسی مدعی نشده که تشکیل این رسته کارِ سر آنتونی بوده است ، و خودِ وی نیز در شرح سفرش به ایران ، دربارة پیروزی شاه عباس بر ازبکان در خراسان در 9 محرم 1007، می گوید که «پادشاه در این جنگ 000 ، 30 سرباز همراه خود برد، از جمله 000 ، 12 تفنگچی که تفنگهایشان پانزده سانتیمتر از تفنگهای فتیله ای ما بلندتر بود و ماهرانه ساخته شده بود... و سربازان آنها را بخوبی و با نشانه گیری دقیق به کار می بردند» (رجوع کنید به > سفرهای پرچس < ، ص 409 ـ 410). گذشته از اظهارات سرآنتونی دربارة وجود عدة کثیری تفنگچی کارآمد در سپاه ایران قبل از ورود او به ایران ، در این زمینه نیز شواهد قاطع ، چه در منابع ایرانی و چه در منابع اروپایی ، دالّ بر این است که مدتها قبل از فرمانروایی شاه عباس اول ، سربازان ایرانی به تفنگ مسلح بوده و در کاربرد آن نیز مهارت داشته اند. مَنوارینگ ، یکی از همراهان سرآنتونی ، بصراحت اظهار می دارد که هنگام ورود ایشان ، ایرانیان «در استعمال سلاحهای آتشین یا تفنگهایِ خود بسیار ماهر بوده اند؛ گرچه برخی اخیراً در نوشته های خود گفته اند که ایرانیان تا قبل از ورود ما از تفنگ استفاده نمی کردند، همین قدر باید در ستایش ایشان بنویسم که لولة تفنگی به خوبی آنچه در آنجا دیدم هرگز مشاهده نکرده ام ؛ و شاه نیز در نزدیکی دربار خود در اصفهان متجاوز از 200 نفر را فقط به کار ساختن تفنگ و تیر و کمان و شمشیر و سپر گماشته است » (دنیسن راس ، ص 222). وصف گرانقدر دالِّساندری حتی مقدّم بر این است (ح 979/1571): «تسلیحات ایشان عبارت است از شمشیر و نیزه و تفنگ شمخال ، که همة سربازان با نحوة استفاده از آنها آشنایی دارند؛ سلاحهای ایشان نیز از آنچه ملل دیگر در اختیار دارند بهتر و فلز آن سلاحها آبداده تر است . طول لولة تفنگهای شمخالِ ایشان عموماً شش وجب است (در > وقایعنامة کشیشان کرملی در ایران < ، ج 1، ص 53، «هفت کف دست »، یعنی 75ر1 متر آمده است ؛ ضمناً این نسخه حاوی نکته ای است که کاملاً اشتباه ترجمه شده است )، و گلوله ای به وزن تقریباً هشتاد گرم را شلیک می کند. سربازان با سهولت از این تفنگها استفاده می کنند به طوری که در کمان کشیدن یا شمشیر زدن به هیچ وجه بر ایشان دست و پا گیر نیست ؛ شمشیر خود را تا زمانی که به آن نیاز پیدا نکرده اند به قربوس زین آویزان می کنند. در این مواقع ، تفنگ را به پشت خود می آویزند تا یک سلاح مانع استفاده از سلاح دیگر نشود» (رجوع کنید به > ماجرای سیاحان ایتالیایی در ایران < ، ص 227). هربرت (ص 298) می نویسد که ایرانیان «از زمانی که پرتغالیها به شاه طهماسب کمک کردند و در جنگ با عثمانیها (احتمالاً در 955) تعدادی نیروی کمکیِ مسیحی در اختیار او قرار دادند از تفنگ فتیله ای استفاده می کنند، به طوری که اکنون (1627) تیراندازان بسیار ماهری شده اند». ولی در احسن التواریخ ، که در زمان صفویه نوشته شده است ، مدرکی قطعی وجود دارد دال بر اینکه پیش از مرگ شاه اسماعیل اول سپاهیان ایران از تفنگ استفاده می کرده اند. در 927، عده ای از نیروهای صفوی مستقر در پادگان هرات نیروهای عبیدالله خان ازبک را با «تیر و تفنگ » عقب نشاندند (روملو، ص 171). این اولین بار است که در این کتاب به تفنگ اشاره شده است ، ولی از آن پس کراراً بدان اشاره می شود. در 930، سال درگذشت شاه اسماعیل و جلوس شاه طهماسب ، «پیادگان تفنگ انداز» بخشی از پادگان صفوی را در هرات تشکیل می دادند و به دو نبرد فاتحانه با ازبکها که در آنها تفنگ به کار رفته اشاره شده است (همان ، ص 186). هنگامی که در 934 هرات به مدت چهار ماه در محاصرة ازبکان بود، یاری بیگ ، امیرالامرای ازبکها، با گلوله ای که از تفنگ یکی از مدافعان شلیک شده بود به قتل رسید (همان ، ص 206). در 935، لشکری که به فرماندهی شخصِ شاه طهماسب به مقابله با ازبکان به خراسان رفت و دامغان را محاصره کرد شامل گروهی از تفنگچیان روملو بود (همان ، ص 212). چند ماه بعد که ازبکان مشهد را محاصره کردند، بخشی از نیروی صفوی مستقر در پادگان آن شهر مرکب از تفنگچیان بود (همان ، ص 221). در حالیکه احسن التواریخ شواهد قاطعی مبنی بر استفاده از تفنگ در سپاه ایران از 927 به بعد دست می دهد، > ماجرای سیاحان ایتالیایی در ایران < حاوی مطالبی دالّ بر این است که به احتمال زیاد، حتی پیش از جنگ چالدران ، ایرانیان از تفنگ استفاده می کرده اند. در شرح محاصرة حصن کیفا توسط صفویان ، (ح 913)، به سلاحی آتشی اشاره شده که با درنظر گرفتن مضمون کلی مطلب ، معنایی جز تفنگ نمی تواند داشته باشد. ضمناً در این متن گفته شده است که مدافعان سه یا چهار تفنگ از نوع «اَزِمی » یعنی «عجمی » یا ایرانی در اختیار داشته اند. این تفنگها دارای لوله ای کوتاه بود و با کمک «وسیله ای به اندازة یک تفنگ شمخال که به قنداقة آن متصل می شد» بُرد خوبی پیدا می کرد (همان ، ص 153). بنابراین ، این ادعا که برادران شرلی پایه گذار رستة تفنگچیان بوده اند، اگر مبنای تاریخی هم داشته باشد، تنها به این اعتبار پذیرفتنی است که شاه عباس نخستین کسی بود که به تشکیل رستة «منظمی » از تفنگچیان پرداخت ؛ این رسته که بخشی از لشکر دایمی به شمار می رفت ، مخارج خود را از محل درآمدهای «خاصه » تأمین می کرد، و حال آنکه واحدهایی که در زمان شاه اسماعیل اول و شاه طهماسب وجود داشتند مانند دیگر سپاهیان آن زمان احتمالاً بر مبنای عشیره ای ایجاد شده بودند و مواجب خود را از «دیوان ممالک » دریافت می کردند. با اینهمه ، شکی نیست که راهنماییهای عملی برادران شرلی برای شاه عباس بسیار مغتنم بود، و سر رابرت نزد او چنان قرب و منزلتی داشت که پس از رفتن برادرش سر آنتونی ، او را به سمت «فرمانده کل عملیات در مقابل ترکان » منصوب کرد (کرزن ، ج 1، ص 574). علاوه بر رستة «تفنگچیان »، که عده شان به 000 ، 12 تن بالغ می شد (شاردن ، ج 5، ص 305) و نخست قرار بود به صورت پیاده نظام عمل کنند ولی بتدریج اسب نیز در اختیار ایشان قرار گرفت ، شاه عباس دو رستة جدید نیز تشکیل داد که بخشی از نیروهای دایمی به شمار می آمدند. این دو رسته عبارت بودند از «توپچیان »، که عدة ایشان نیز به 000 ، 12تن بالغ می شد (همان ، ج 5، ص 312 ـ 313) و «غلامان » («قولّلر»، «غلامان خاصة شریفه »)، که هنگی از سواره نظام گرجی و چرکسی نیز مسلح به تفنگ بودند و عدة ایشان به 000 ، 10 تا 000 ، 15 تن می رسید (میرزا سمیعا، ص 33). ارتش صفوی در زمان شاه عباس اول به اوج قدرت خود رسید. در زمان جانشین وی شاه صفی (متوفی 1052)، عدة سربازان رو به کاهش نهاد، و در عهد شاه عباس دوم (متوفی 1077)، که بیمحابا سپاهِ توپخانه را منحل کرد، عدة آنها باز هم کمتر شد. پس از درگذشت حسینقلی خان توپچی باشی در 1065، کسی جانشین او نشد (شاردن ، همانجا)، و ظاهراً تا زمان شاه سلطان حسین (حک : 1105 ـ 1135) برای توپخانه سازمانی وجود نداشت (میرزا سمیعا، ص 33). در جنگ گلناباد با افغانها (اول جمادی الا´خره 1134)، ایرانیان 24 عراده توپ داشتند که به فرماندهی احمدخان توپچی باشی و زیر نظر فیلیپ کلمب ، توپچی ماهر فرانسوی ، اداره می شد (لاکهارت ، ص 135، که انتقادات تند کرسینسکی را دربارة بیکفایتی توپچی باشی نقل می کند)؛ افغانها با پیشروی سریع خود توپخانه را درهم ریختند و توپچی باشی و فیلیپ کلمب را کشتند (همان ، ص 142). می توان گفت که صفویان هرگز نتوانستند در جنگ صحرایی از توپخانه استفادة مؤثر بکنند. منابع : (168) حسین ابیوردی ، «چارتخت »، چاپ ایرج افشار، فرهنگ ایران زمین ، ج 15 (1347 ش )؛ (169) محمدحسین بن خلف برهان ، برهان قاطع ، چاپ محمد معین ، ج 1، تهران 1330 ش ؛ (170) حسن روملو، احسن التواریخ ، چاپ سیدن ، بارودا 1931؛ (171) عالم آرای صفوی ، چاپ یداللّه شکری ، تهران 1350 ش ؛ (172) نصرالله فلسفی ، «جنگ چالدران »، مجلة دانشکدة ادبیات دانشگاه تهران ، ج 1، ش 2 (1332 ش )؛ (173) همو، زندگانی شاه عباس اول ، ج 2، تهران 1334 ش ؛ (174) جمیل قوزانلو، تاریخ نظامی ایران ، ج 1، تهران 1315 ش ؛ (175) علی بن شمس الدین لاهجی ، تاریخ خانی ، چاپ منوچهر ستوده ، تهران 1352 ش ؛ (176) میرتیمور مرعشی ، تاریخ خاندان مرعشی مازندران ، چاپ منوچهر ستوده ، تهران 1356 ش ؛ (177) میرزا سمیعا، تذکرة الملوک ، چاپ محمددبیرسیاقی ، 1332 ش ؛ (178) D. Ayalon, Gunpowder and firearms in the Mamlدk kingdom , London 1956; (179) E. G. Browne, A history of Persian literature , iv, Cambridge 1924; (180) Chardin, Voyages du Chevalier Chardin en Perse , ed. Langlةs, Paris 1811; (181) A Chronicle of the Carmelites in Persia , London 1939; (182) G. N. Curzon, Persia and the Persian question, London 1892; (183) Sir E. Denison Ross, ed. Sir Anthony Sherley and his Persian adventure , London 1933; (184) Don Juan of Persia , ed. and tr. G. Le Strange, London 1926; (185) R. Du Mans, Estat de la Perse , Paris 1890; (186) E. Glassen, Die frدhen Safawiden nach Qa ¦ z ¦ â Ah ¤ mad Qum i ¦ , Freiburg 1970; (187) Herbert, A relation of some years travaile etc , London 1934; (188) P. Horn, Das Heer-Und Kriegs wesen des Grossmoghuls , Leiden 1894; (189) L. Lockhart , The fall of S ¤ afav â dynasty and the Afghan occupation of Persia , London 1958; (190) V. Minorsky, Persia in A. D. 1479: An abridged translation of Fad ¤ lullah B. Ru ¦ zbiha ¦ n Khunj i ¦ 's Ta ¦ r i ¦ k-i ، A ¦ lama ¦ ra ¦ -yi Am i ¦ n i ¦ , London 1957; (191) A Narrative of Italian travels in Persia in the 15th. and 16th. centuries , London 1873; (192) Purchas His Pilgrimes, VIII, London 1905; (193) J. L. Schlimmer, Terminologie medico-Pharmaceutique , Tehran 1349 s; (194) P. de Thevenot, The travels of Monsieur de Thevenot into the Levant , London 1686;195- J.Woods, The Aqqoyunlu:Clan,confederation, empire, Chicago 1976; (196) H. E. Wulff. The Traditional crafts of Persia , Cambridge, Mass. 1960. (197) / د. اسلام ؛ سیوری ایرانیکا / فلور تصاویر این مدخل:حمله عثمانیهابه مجارستان در 928 منبع :جهان اسلامتوپ هایی برای دفاع از تنگه (احتمالا داردانل) منبع :جهان اسلامافسران ایرانی با زنبورک و زنبورک چی منبع:یحیی ذکا "> سفر و اقدام ... دیو < ، گ 173پ ؛ جوویو، ج 2، کتاب 30، گ 104ر). ضمناً عثمانیها ناوگان کوچکی در رودِ دانوب داشتند که در حمل و نقل توپهای قلعه کوب و صحرایی و مهماتی که در لشکرکشیهای بزرگِ ایشان در مجارستان بدان نیاز بود سهم مؤثری داشت (رجوع کنید به اوزون چارشیلی ، 1948، ص 403 - 404 و در بارة طوپخانة بیره جِک در ساحل فرات ، ص 404 - 405؛ آلبری ، مجموعة 3، ج 3، ص 153: اشاره به قایقهای مسطح که اسب و توپ و ذخایر و غیره را حمل می کردند). د) «خُمْبَرَه چیلر»، یعنی کسانی که تهیه و کاربرد نارنجک و بمب و مینهای قابل حمل و مواد آتشزا و غیره را عهده دار بودند (اوزون چارشیلی ، 1943 - 1944، ج 2، ص 115 - 127). ه ) «لَغِمْجی لر»، یعنی سربازان نقب زن ، با کمک نیروی انسانی فراوانی که در اختیار داشتند، به ساختن سنگر و خاکریز و جای توپ و مینهای تحت الارضی که در محاصره ها ضروری است می پرداختند (همان ، ج 2، ص 129 - 130). حتی پیش از مرگ محمد ثانی در 886، عثمانیها به انواع عمدة سلاحها و فنونی که متضمن استفاده از باروت است ، یعنی توپ قلعه کوب و صحرایی و خمپاره و بمب و تفنگ شمخال و مین و مواد آتشزا، دست یافته بودند (یورگا، ج 2، ص 227ـ228). در انتقال سلاحهای جدید، مردم صربستان و بوسنه سهم عمده ای داشتند. متخصصان توپخانه و تفنگ شمخال از این کشورها استخدام شدند و در عین حفظ معتقدات مسیحی خود به خدمت محمد ثانی درآمدند (اینالجق ، 1954، ج 1، ص 152، 154ـ156؛ همو، 1957، ج 21، ص 511). استادانی نیز از نواحی بسیار دورتر استخدام شدند، از جمله یورگِ نورنبرگی (کیسلینگ ، ص 336). از این زمان به بعد، اتکا به متخصصان اروپایی ـ که در آغاز بیشتر آلمانی و ایتالیایی بودند و سپس عدة فرانسویها و انگلیسیها و هلندیها در میان آنها افزایش یافت ـ به صورت یکی از مشخصه های دایمی و درواقع اساسی لشکریان گوناگون عثمانی که با باروت و سلاحهای آتشین سروکار داشتند درآمد. اطلاعات جنبه های فنی انواع توپهای رایج در میان عثمانیان را در جای جای منابع غربی قرون نهم و دهم / پانزدهم و شانزدهم می توان یافت . البته توپها طبق نظام طبقه بندی رایج در اروپا (و نیز حکومت عثمانی )، یعنی بر اساس وزن یا اندازة گلوله ای که پرتاب می کردند، وصف شده اند (بابینگر، ص 61، 85؛ بوربون ، گ 13ر- پ ، با اشاره به توپ آهنی و مفرغی ، مثلاً «کالوِرین »، «باسیلیسک » ، «سِیکری » و نیز خمپاره اندازهایی که گلوله هایی از سنگ مرمر یا گلوله هایی از مس با مفرغ انباشته از مواد آتشزا شلیک می کردند؛ اوفانو ، ص 40ـ41). شرحی که یک ایتالیایی در بارة جنگ با دیو در 944ـ945/1538 نوشته ، برخی از توپهای عثمانیها را وصف کرده است ( > سفر و اقدام ... دیو < ، گ 169ر و 172ر؛ نیز رجوع کنید به سوساکوتینهو ، 58ر، در بارة «باسیلیسک »هایی که عثمانیان در محاصره به کار می بردند). امیران هندی برای توپچیهای عثمانی ارزش والایی قایل بودند و آنها را در سپاه خود با آغوش باز می پذیرفتند؛ مثلاً شخصی به نام مصطفی رومی در سپاه بابُر و دیگری موسوم به رومی خان در سپاه سلطان گجرات جنگیده اند. استفادة تاکتیکی عثمانیها از توپخانه در زمان جنگ کاملاً مطالعه نشده است ، ولی آرایش معمولی آنها هنگام نبرد به صورت «طابور» بود. براساس این شیوه ، که ظاهراً از مجارها اقتباس شده بود، عرابه ها را دورتادور توپها به یکدیگر زنجیر می کردند (اینالجق ، 1957، ج 21، ص 510؛ نیز رجوع کنید به فراوئن هولتس ، ص 234؛ اوزون چارشیلی ، 1943ـ1944، ج 2، ص 255ـ264). نوع مشابهی از آرایش جنگی نیز در ایران و هندِ اسلامی به شیوة روم ، یعنی حکومت عثمانی معروف بود (بابر تیموری ، ص 341، 458). شیوه ای که عثمانیها برای کوبیدن دیوارِ دژها به کار می گرفتند در کتاب کولادوی اسپانیایی وصف شده است : توپهایی با اندازه ای متوسط ، مثلاً «کالوِرین »، که به نفوذ عمیق در هدف قادر بودند در امتداد قایم و مایل شلیک می شدند تا سنگهای بنا را سُست و خرد کنند، سپس از «باسیلیسک »های بزرگی استفاده می شد که گلوله هایی بزرگتر با قدرت تخریبی بیشتر به طور همزمان شلیک می کردند تا بنای صدمه دیده را فرو بریزد (گ 13ر، 20ر، 32ر؛ نیز رجوع کنید به پَچَوی ، ج 2، ص 193). عثمانیها برای انواع توپ و وسایل جنگی آن نامهایی داشتند (رجوع کنید به اوزون چارشیلی ، 1943 - 1944، ج 2، ص 48 - 51). علاوه بر تعبیراتی که صرفاً جنبة شاعرانه داشت (مانند «اَژدَر دهان » و «مارْتَن »، رجوع کنید به نعیما، ج 1، ص 148) و نامهایی که به توپ خاصی داده می شد (مثلاً «کُچیان » یعنی توپی که از کاتزیانر ، فرمانده سپاه امپراتوری روم ، که در 944/1537 از عثمانیها در نزدیکی اِشِک در کنار دانوب شکست خورد، به غنیمت گرفته شد رجوع کنید به سَلانیکی ، ص 31)، اصطلاحاتی نیز با معنای فنی دقیق به طور پراکنده در تواریخ و اسناد ترکی یافت می شود. انواع توپهایی که در این منابع بیشتر بدانها اشاره می شود عبارت اند از: الف ) «بَجَلُشْقَه » یا «بَدالوشقه »، توپ قلعه کوبِ بزرگ ، که شاید همان «باسیلیسک » باشد (رجوع کنید به سلانیکی ، ص 35، 37 - 38، 41؛ حاجی خلیفه ، ج 1، ص 29: این نوع توپ گلوله هایی به وزن شانزده «اُقّه » شلیک می کرد، ص 31، 33؛ کولاّ دو، گ 13ر، 32ر؛ اوزون چارشیلی ، 1943 - 1944، ج 2، ص 49، 80 - 81). ب ) توپ «بالْیِمَز * » که نام آن شاید از «فاوْله متزه » گرفته شده باشد (کیسلینگ ؛ رجوع کنید به پچوی ، ج 1، ص 202؛ اولیاچلبی ، ج 8، ص 418، 491: در اینجا «مَنْزِل طوپی »، یعنی توپِ دورزن ، خوانده شده است ؛ سِلِحدار، ج 2، ص 46ـ47، در این اثر توپی که گلوله اش 10ـ40 اُقّه وزن داشته باشد «بالیمز» نامیده شده است ). ج ) توپ «قُلُنْبُرنه » (رجوع کنید به «کولوبرینا» ی ایتالیایی )، یعنی کالْوِرین (رجوع کنید به سلانیکی ، ص 8؛ پَچَوی ، ج 2، ص 198؛ حاجی خلیفه ، ج 1، ص 29: کالورینهایی که گلوله ای به وزن یازده اقّه شلیک می کردند، ج 1، ص 33: «لُمْبُرنو»؛ سلحدار، ج 1، ص 300، ج 2، ص 46ـ47، در این منبع ، توپهایی که گلوله ای به وزن 3ـ9 اقّه شلیک می کردند به عنوان «قُلُنْبُرنه » طبقه بندی شده اند؛ اوزون چارشیلی ، 1943-1944، ج 2، ص 49، 81؛ > سفر و اقدام ... دیو < ، گ 169ر؛ کولاّ دو، گ 13ر؛ آلبری ، مجموعة 3، ج 2، ص 432). د) توپ «شَقَلُز» (قس szakؤllas مجاری ) که ظاهراً توپ سبکی بوده و گلوله های کوچکی از سنگ یا فلز شلیک می کرده است (رجوع کنید به سلانیکی ، ص 37، 41، 145؛ پَچَوی ، ج 2، ص 242؛ سهیل اُنور، ج 16، ص 560؛ فِکِتِه ، 1955، ج 1، ص 61، 694؛ همو، 1930، ج 26، ص 264؛ رِدهاوْس ، ذیل «چَقَلُز»؛ در بارة توپهایی که گلوله های کوچک شلیک می کردند رجوع کنید به دوکاس ، ص 211؛ ینس ، ص 811؛ جوویو، ج 2، کتاب 30، گ 104ر). و) توپ «شایْقَه » (قس sajka مجاری ) که نام نوع ویژه ای از قایق بوده ، به توپهایی که در چنین قایقهایی سوار می شده نیز اطلاق می شده است (رجوع کنید به حاجی خلیفه ، ج 2، ص 320؛ اولیا چلبی ، ج 8، ص 378: اشاره به توپهایی به نام «شایقه طوپلری » که گلوله های سنگی به وزن 80 اقّه شلیک می کردند، 382: «شایقه نام پرانقه طوپلری »؛ فوزی قورت اوغلی ، ج 4، ص 68؛ اوزون چارشیلی ، 1943 - 1944، ج 2، ص 49 - 50، 81: توپهای «شایقة » بزرگ و متوسط و کوچک ؛ فکته ، 1930، ج 26، ص 265؛ در بارة توپهایی که در قایقهای عثمانیان در دانوب به کار می رفت رجوع کنید به جوویو، ج 2، کتاب 36، گ 192ر). 6) توپ «ضَرْبزَن » یا «ضَرْبُوزَن » که در اندازه های مختلف ریخته می شد (رجوع کنید به فکته ، 1955، ج 1، ص 694 - 695: توپهای کوچک با گلوله های 300 درهمی ، متوسط با گلوله هایی به وزن یک اقّه ، بزرگ با گلوله هایی به وزن دو اقّه و نیز نوعی به نام «ضَرْبوَزنِ شایقة بزرگ » که گلوله هایی به وزن 36 اقّه شلیک می کرد، رجوع کنید به ابن کمال ، ص 464، 509 یا ص 422، 458 در طبع کتاب با الفبای جدید؛ سلانیکی ، ص 8، 35: «شاهی ضربزن طوپلری »، ص 37؛ پچوی ، ج 1، ص 93، ج 2، ص 140، 147، 196؛ دولوار، ص 226 - 227: «شاهی ضربوزنلر»= ضربزنهای شاهی ؛ سلحدار، ج 2، ص 47، 57؛ اوزون چارشیلی ، 1943ـ1944، ج 2، ص 49، 50، 76، 79، 81؛ ایالون ، ص 89، 90، 119، حاشیة 92، 127، حاشیة 220). ظاهراً عثمانیها در نبردهای دریایی خود از همان نوع توپهایی استفاده می کردند که در لشکرکشیهای خود در خشکی . «قُلُنْبرنه » و «ضربزن » و «شایقه » از جمله توپهایی است که عثمانیان در ناوگان خود داشتند (باروتزی و بِرِشه ، ج 1، ص 274، ج 2، ص 20؛ اوزون چارشیلی ، 1948، ص 460، 462ـ463، 468ـ469، 512ـ513. برای اطلاعات بیشتر دربارة تسلیحات دریایی عثمانیان رجوع کنید به آلبری ، مجموعة 3، ج 1، ص 68، 140، 292ـ293، ج 2، ص 100، 150، 342، ج 3، ص 223، 354ـ355؛ باروتزی و بِرِشه ، ج 2، ص 165؛ مارسیلی ، بخش 1، فصل 74، ص 142 و بخش 2، فصل 27، ص 171ـ172؛ وارنری ، ص 115). و نیز توپ «پْرنَغْی » یا «پْرَنقی » (تاور، 1935، ص 195؛ ابن کمال ، ص 54، متن ترکی ؛ بُمباچی ، ج 20، ص 292، ج 21، ص 190؛ اوزون چارشیلی ، 1943 - 1944، ج 2، ص 49، 83؛ 1948، ص 462، 468 - 469، 512 - 513). در منابع ، علاوه بر توپ غالباً به وسایل جنگی دیگری نیز که متضمن استفاده از باروت بوده اشاره شده است . برای مثال : الف ) «هوایی » (سلانیکی ، ص 8؛ هامِر ـ پورگشتال ، ج 3، ص 426، حاشیة 1؛ اوزون چارشیلی ، 1943-1944، ج 2، ص 49) و «هَوان » (اولیا چلبی ، ج 8، ص 407، 419، 471، 472؛ یوسف نابی ، ص 43؛ سلحدار، ج 2، ص 47)، به معنی خمپاره اندازهایی که بمب و نیز گلوله های سنگی یا فلزی شلیک می کرده اند (بابینگر، ص 61؛ بوربون ، گ 13پ ؛ > سفر و اقدام ... دیو < ، گ 169ر؛ موران ، ص 202؛ شایتر، ص 81؛ مارسیلی ، بخش 3، فصل 9، ص 30 - 31). ب ) «خُمْبَرَه » یا «قُمْبَرَه »، به معنی بمب (تاور، 1935، ص 53، 58؛ بخش متن فارسی ، ص 79، 89؛ سلانیکی ، ص 40 - 41؛ بخش نسخه های خطّی شرقی موزة بریتانیا، ش 1137، 74پ ، بمبهای ساخته شده از شیشه و مفرغ : «شیشه خُمْبَرَه »، «تُنْج خمبره »؛ اولیا چلبی ، ج 8، ص 401، 414، 432، 483: «قَزان یا قزغان قُمْبَرَه »؛ نعیما، ج 1، ص 304؛ سلحدار، ج 2، ص 47: «خُمْبَرَه ها وانلری »؛ شایتر، ص 75؛ مارسیلی ، بخش 2، فصل 9، ص 33؛ بیگ ، ص 154). 3) «اَل خُمْبَرَه سی »، یعنی نارنجک دستی (اولیا چلبی ، ج 8، ص 414، 432، 471، نارنجکهای شیشه ای و مفرغی : «سِرْچَه تونْج اَل خُمْبَرَه سی »؛ سلحدار، ج 1، ص 467، 484، 502؛ شایتر، ص 77؛ مارسیلی ، بخش 2، فصل 9، ص 33). 4) «لَغِم »، یعنی انواع مینهای انفجاری با اندازه های مختلف (حاجی خلیفه ، ج 2، ص 255؛ نعیما، ج 4، ص 143: مین بزرگ حاوی 150 قنطار باروت ؛ اولیا چلبی ، ج 8، ص 424: مین با سه دهلیز و سه مخزن باروت ، 425، 432، 495؛ سلحدار، ج 2، ص 55-56: مینی از نوع معروف به «پُسْکُرْمَه » و حاوی 30 قنطار باروت ، 66؛ شایتر، ص 72 - 73؛ مونته کوکولی ، ج 3، فصل 67؛ مارسیلی ، بخش 2، فصل 11، ص 37 به بعد). در اخباری که عثمانیان از جنگ کرت (اقریطش ) در 1055ـ1080/ 1645ـ1669 نوشته اند اشاره های متعددی به مین می توان یافت (برای مثال رجوع کنید به حاجی خلیفه ، ج 2، ص 239 به بعد و در جاهای متعدد؛ سلحدار، ج 1، ص 409 به بعد؛ نعیما، ج 4، ص 116 به بعد و در جاهای متعدد؛ اولیا چلبی ، ج 8، ص 396 به بعد؛ نیز رجوع کنید به ص 468 به بعد که توپها و مهمات و جز آن را که پس از تسخیر دژ قندیه از مسیحیان به غنیمت گرفته شده ، برشمرده است ؛ این شرح از نظر اصطلاحات نظامی که عثمانیها در آن زمان به کار می برده اند بسیار غنی است ). عثمانیها مواد خام مورد نیاز برای جنگ ـ از قبیل آهن و سرب و مس و نظایر آنها ـ را از ممالک تحت حکومت خود تأمین می کردند. ضمناً معدنهایی که این فلزات از آنها استخراج می شد غالباً خود مراکز تولید مهمات ، مانند گلولة توپ ، بود (آلبری ، مجموعة 3، ج 1، ص 66 - 67، 146ـ147، 422، ج 2، ص 145، 342، ج 3، ص 351؛ باروتزی و برشه ، ج 2، ص 165ـ166، 225، 337؛ احمد رفیق ، 1930، اسناد شمارة 27، 33، 42، 48، 86، 106، 112؛ همو، 1931، اسناد شمارة 2، 6، 7، 14، 21، 25، 27، 35، 36، 54؛ همو، پراکنده وثیقه لر ، شمارة 3، 4، 7 ، 8؛ اَنهِگِر، 1943ـ1945، ج 1، ص 138ـ140، 148ـ149، 205ـ206، 210ـ211، ج 2، ص 299، 303ـ304، 306ـ308، نیز تکمله ، ص 492ـ494؛ اوزون چارشیلی ، 1943ـ 1944، ج 2، ص 72 به بعد و در جاهای متعدد). بعلاوه ، عثمانیها معادن شوره و گوگرد را نیز، که برای تولید باروتِ تفنگ و باروتِ سیاه بدان نیاز بود (فکته ، 1955، ج 1، ص 696، حاشیة 8) در استانبول و ولایات قلمرو خود در اختیار داشتند (اولیا چلبی ، ج 1، ص 483، 564ـ565؛ اوزون چارشیلی ، 1943ـ1944، ج 1، ص 247، 335ـ336؛ احمد رفیق ، 1930، سند شمارة 53؛ همو، 1931، اسناد شمارة 11ـ13، 16ـ20، 22ـ24، 26، 28ـ30؛ آلبری ، مجموعة 3، ج 1، ص 146، 422، ج 2، ص 342، 349ـ350، ج 3، ص 398؛ باروتزی و برشه ، ج 1، ص 177، 275؛ ج 2، ص 17، 165؛ مونته کوکولی ، ج 3، فصل 32؛ مارسیلی ، بخش 1، فصل 74، ص 142). از اروپا نیز مواد جنگی برای عثمانیها آورده می شد. درواقع ، ملزوماتی که از مسیحیان خریداری می شد، گاهی برای سپاه سلطان اهمیت بسیار داشت ، از جمله در ضمن جنگهای طولانی با ایران (986ـ999/ 1578ـ1590) و اتریش (1002ـ1015/ 1593ـ 1606)، که یکی مستلزم استقرار و حفظ دژها و پادگانهای بیشمار در نواحی وسیع کوهستانیِ جنوبِ کوههای قفقاز بود و دیگری به درگیریها و محاصره های خشونت بار انجامیده بود، و هر دو جنگ استفادة گسترده از توپ و مهمات را ایجاب می کرد. در طی این سالها، انگلیسیها محموله هایی شامل قلع (که در ساختن توپ مفرغی بدان نیاز بود) و سرب و ناقوسها و تندیسهای شکسته (از کلیساهایی که در انگلستان طی دورة اصلاح دینی غارت شده بود) و آهن و فولاد و مس و تفنگ شمخال و تفنگ فتیله ای و تیغة شمشیر و گوگرد و شوره و باروت به عثمانیها فروختند (رجوع کنید به > تقویم اسناد دولتی ، اسپانیایی < : 1568ـ1579، ش 609، 1580ـ1586، ش 265؛ > تقویم اسناد دولتی ، ونیزی < : 1603ـ1607، ش 470، 494، 1607ـ1610، ش 860؛ برودِل ، ص 479: در بارة قلع و ناقوس شکسته و سرب ؛ شاریر ، ج 4، ص 907، حاشیة 1: دربارة تندیسهای شکسته ؛ شِرلی ، ص 7: «ینی چریها، سوای آنچه از مسیحیان مغلوب به دست می آورند یا از انگلستان برایشان می آورند، ذره ای باروت خوب در اختیار ندارند»، ص 9، 10: «انگلیسیها علناً سه دکان فروش اسلحه و مهمات در قسطنطنیه دارند ... هر صد پیمانه باروت به قیمت 23 یا 24 چیکینو به فروش می رسد... هر قبضه تفنگ فتیله ای را پنج یا شش چیکینو می فروشند» (چیکینو= چِکین ، سِکین ، یعنی «زِکینه » ، مسکوک طلای ونیزی که با «سلطانیِ طلا»ی عثمانیها معادل بود: رجوع کنید به > سفرهای جان ساندِرسُن < : ضمیمة الف ، ص 294ـ295؛ > تقویم دست نوشته های سالْزْبِری < : بخش 11، ص 111، بخش 13، ص 606ـ607). چندی نگذشت که هلندیها نیز سهمی از این معاملات را در اختیار گرفتند و این امر، مثلاً در جنگ کِرت 1055ـ1080/ 1645ـ1669، برای عثمانیها منافع بسیار داشت . منابع غربی متعلق به قرون یازدهم و دوازدهم / هفدهم و هجدهم ، دین عثمانیها را به این تجارت مهمات و اتکای فراوان ایشان را به فنون اروپایی استعمال سلاحهای آتشین و باروت ، و نیز تعداد بیشمار متخصصانِ مسیحی را که به عنوان مهندس و متخصص توپخانه از ایتالیا و فرانسه و آلمان و انگلستان و هلند به خدمت عثمانیها درآمده بودند تأکید کرده اند (شایتر، ص 75، 80؛ مونتِه کوکولی ، ج 3، فصلهای 28 و 30، در بارة مس که از هلند و انگلیس و فرانسه و سوئد وارد می شد؛ باروتزی و برشه ، ج 2، ص 166، 173، 222، 231ـ232؛ مارسیلی ، بخش 2، فصل 9، ص 23: دربارة اینکه عثمانیها با اقتباس از طرحهای ساردی ، مؤلف ایتالیایی که یکی از آثارش ـ احتمالاً > فن توپسازی پیِتر و ساردیِ رُمی < ، و نیز 1621 ـ به ترکی ترجمه شده بود، توپ می ساختند، ص 33؛ وارنری ، ص 92ـ93). فن جنگ در اروپای قرون دهم و یازدهم / شانزدهم و هفدهم تغییرات بسیاری کرد (هِیل ، ج 2، ص 481 به بعد؛ لاسکوفسکی ، ج 4، ص 106 به بعد؛ رابرتز، 1956 و نیز 1958، ج 1، ص 69 به بعد، ج 2، ص 169 به بعد). بدین سبب ، عثمانیها همواره ناچار بودند که یا خود را با این تغییرات وفق دهند یا برای رویارویی با ابداعات اروپاییان در جنبه های علمی جنگ راههای مؤثری بیابند؛ و این روند انطباق گاه کند و دشوار بود. یکی از مسلمانان بوسنه ، کمی پس از نبرد کرزتس (1004ـ1005/ 1596)، در نوشته ای حاکی از اینکه مسیحیان با استفاده از انواع جدید تفنگ و توپ ، که تا آن زمان عثمانیها بدانها توجهی نکرده بودند، بر لشکریان سلطان برتری یافتند اظهار تأسف می کند (تالوتزی ، ص 153ـ154؛ تاسی ، ج 4، ص 284؛ باشاگِچ ، ص 13؛ نسخة خطی موزة بریتانیا، هارلیان ، 5490، گ 350رـ پ ). با وجود این ، پیدایش اصطلاحات جدید، یا تداول بیشتر اصطلاحاتی که قبلاً معمول نبوده است ، در تواریخ و اسناد ترکی نشان می دهد که عثمانیها آخرین وسایل و فنونی را که در این زمان در اروپا به وجود می آمده تا اندازة زیادی اخذ کرده بوده اند (بُمباچی ، ج 20، ص 303 در بارة «صاچمه طُوپلار»، یعنی توپی که نوعی گلوله های خوشه ای شلیک می کرده است و نیز حاجی خلیفه ، ج 1، ص 34، ج 2، ص 245، 317، 319، 321؛ سلحدار، ج 1، ص 596، 598: در بارة «مِسْکَت »؛ پَچَوی ، ج 2، ص 199؛ نعیما، ج 1، ص 164: در بارة تفنگهای فتیله ای که گلوله هایی به وزن 15ـ20 درهم شلیک می کرد؛ اولیا چلبی ، ج 7، ص 179: در بارة «مُشقات تَفَنکلَرِی » با گلوله هایی به وزن 40ـ50 درهم ، و «قُل تُفَنْکلری »، ج 8، ص 398، 410، 415ـ416، 467: در بارة «بدالُچقه نام موشقات »؛ اینالجق ، 1943، ج 2، بخش 2، ص 377: در بارة «چِفْتِه طبانجه لی تفنک »؛ اوزون چارشیلی ، 1943ـ1944، ج 2، ص 8، حاشیة 2: در بارة «اَتْلی تفنکلری »؛ پچوی ، ج 2، ص 212ـ213؛ نعیما، ج 1، ص 190: در شرح ساختن یک توپ قلعه کوب ). شواهد دیگری نیز در منابع غربی یافت می شود (رجوع کنید به آلبری ، مجموعة 3، ج 2، ص 452: در بارة سواره نظامِ مسلح به تفنگ شمخال ، و ج 3، ص 391 در بارة گزارشی مورخ 1002ـ1003/ 1594 مبنی بر اینکه عثمانیها هنوز از تپانچه استفاده نمی کرده اند، ص 404: در بارة استفادة روزافزون از تفنگ شمخال در ناوگان عثمانی ؛ باروتزی و برشه ، ج 1، ص 265: در بارة سپاهیان مزدور در اثنای جنگ مجارستان در 1001ـ1015/ 1593ـ1606 و شروع استفاده از تفنگ شمخال و «ترتزارولو» ، یعنی تفنگ شمخالِ لوله کوتاه ، ج 2، ص 16، 158؛ ریکو ، ص 349: در بارة اینکه سپاهیان باب عالی از تپانچه و قرابینه استفاده می کرده ولی به سلاحهای آتشین علاقة چندانی نداشته اند؛ مارسیلی ، بخش 2، فصل 8، ص 15ـ16: در بارة اینکه عثمانیها در ضمن جنگ کِرت از مسیحیان روشهای جدیدی آموختند، و ینی چریها و اغلب سواره نظام عثمانی به تپانچه مسلح بودند). نتیجة این تغییر و تبدیلات تدریجی در زمان وزارت کوپریلیها به بهترین وجهی پدیدار شد. اشخاصی چون شایتر و مونته کوکولی و مارسیلی ، که برای اظهارنظر در این زمینه صلاحیت کافی دارند، تسلیحات مورد استفادة عثمانیها را با ذکر جزئیات و غالباً همراه با تمجید شرح می دهند و مثلاً به کیفیت عالی خمپاره اندازها (شایتر، ص 75) و تفنگهای فتیله ای (مونته کوکولی ، ج 3، فصل 14) و مینها، که «لَغِمْجی »های ارمنی در تولید آنها سهم بسزایی داشتند (مارسیلی ، بخش 2، فصل 11، ص 37 به بعد؛ وارنِروس ، ص 69، 101؛ اولیا چلبی ، ج 1، ص 515 به بعد) اشاره می کنند. با اینهمه ، مونته کوکولی (ج 3، فصلهای 30 و 31) یادآور می شود که توپخانة عثمانیها هنگامی که خوب مورد استفاده قرار می گرفته تأثیر بسزایی داشته ، ولی مصرف مهمات آن بسیار زیاد و نقل و انتقال و کاربرد آن مشکل بوده است و از نظر تحرک پذیری و کاراییِ عملیِ توپها، مسیحیان بر مسلمانان برتری داشته اند. عثمانیان سرانجام نتوانستند پابه پای تحولاتی که در اروپا به وقوع می پیوست پیش بروند. روشهایی که در زمینة سلاحهای آتشین ، به طورکلی ، به کار می گرفتند در بخش اعظم قرن دوازدهم /هجدهم نسبت به فنون رایج در زمان نخستین وزرای کوپریلی چندان پیشرفتی نداشت (رجوع کنید به وارنری ، ص 34ـ35، 40ـ41، 52، 70، 75، 91ـ94، 103؛ مؤلف در ص 94 اظهار می دارد که در 1152/1739 عثمانیان ، که پندپذیر نبودند، اصرار ورزیدند که محاصرة بلگراد را به شیوة قدیم خود انجام دهند). البته کوششهایی نیز برای اصلاحات به عمل می آمد، مثلاً به همّت احمد پاشا «خُمْبَرَه جی » (یعنی کنت دوبونوال رجوع کنید به اوزون چارشیلی ، 1943ـ1944، ج 2، ص 118 به بعد، 122 به بعد، نیز نسخة خطی بخش شرقی موزة بریتانیا به شمارة 1131؛ صبحی ، گ 68پ - 69پ )، بارون دوتُت (اوزون چارشیلی ، همان کتاب ، ج 2، ص 40، 56، 67؛ تت ، ج 2، بخش 3، جاهای متعدد) و خلیل حمید پاشا (رجوع کنید به احمد جودت ، ج 2، ص 57 به بعد؛ همو، ج 2، ص 239ـ240؛ اوزون چارشیلی ، همان کتاب ، ج 2، ص 67ـ68، 91ـ93، 120، 125ـ127؛ > مجموعه های ترکی < ، ج 5، 1935، ص 225 به بعد، 233 به بعد)، ولی توفیق این کوششها محدود بود. با اینهمه در عهد سلطان سلیم سوم (حک : 1203ـ1222) اقدامات اساسی برای نوسازی نیروهای مسلح حکومت عثمانی به روال غرب به عمل آمد (قارال ، 1946، ص 43 به بعد، بویژه ص 45ـ49، 59ـ71). از این زمان به بعد، سلاحهای آتشین عثمانی به طورکلی صفات بارزی را که تا آن وقت ممیّز آنها بود از دست دادند و تحولات بعدی عمدتاً دنباله رو جریان کلی پیشرفتی بود که در اروپا پدیدار می شد. در اینجا اشاره به این نکته کافی است که اصلاحات نیمة اول قرن سیزدهم / نوزدهم به ظهور یک رستة توپچی کارآمد و مجهز در سپاه عثمانی انجامید که از هماوردان اروپایی خود دست کمی نداشتند (رجوع کنید به > موقعیت لشکر عثمانی < ، دفتر 36، ص 580، 586 به بعد). منابع : (52) ابن کمال ، مهاجنامه ، چاپ پاوه دوکورتی ، پاریس 1859؛ (53) محمدظلی بن درویش اولیا چلبی ، اولیا چلبی سیاحتنامه سی ، ج 1، چاپ احمد جودت ، استانبول 1314، ج 7 و 8، استانبول 1928؛ (54) بابرتیموری ، امپراتور هند، بابرنامه ، چاپ ایلمینسکی ، قازان 1857؛ (55) ابراهیم پچوی ، تاریخ ، استانبول 1281 ـ 1283؛ (56) احمد جودت ، تاریخ ، ج 2، استانبول 1292؛ (57) حاجی خلیفه ، فَذلکه ، استانبول 1286 ـ 1287؛ (58) مصطفی سلانیکی ، تاریخ ، استانبول 1281؛ (59) سلحدار، تاریخ ، استانبول 1928؛ (60) صبحی ، تاریخ ؛ (61) ابوالفضل بن مبارک علامی ، آیین اکبری ، چاپ بلوخمان ، کلکته 1867 ـ 1877؛ (62) یوسف نابی ، تاریخ وقایع قامانیچه ، استانبول 1281؛ (63) مصطفی نعیما، تاریخ ، 1281 ـ 1283؛ (64) F. A. Abel, On the chemical composition of the Great Cannon of Muhammed II, recently presented by the Sultan Abdul Aziz Khan to the British Government, The Chemical-news, no. 457 (4 September 1868), 111-112; (65) E. Alberi, Relazioni degli Ambasciatori Veneti al-Senato, Florence 1840-1855; (66) R.Anhegger, Beitrage zur Geschichte des Bergbaus im osmanischen Reich (Istanbuler Schriften, nos. 2, 14 and 14a), Istanbul 1943- 1945; (67) D. Ayalon, Gunpowder and firearms in the Mamluk Kingdom, London 1956; (68) F. Babinger, "Die Aufzeichnungen des Genuesen Iacopo de Promontorio-de Campis uber den Osmanenstaat um 1475", in SBBayr. Ak., Phil.-Hist. Kl.,1956, Heft 8, Munich 1957; (69) N. Barozzi, G. Berchet, Le Relazioni degli Stati Europei lette al Senato dagli Ambasciatori Veneziani nel secolo decimosettimo, ser 5: Turchia, Pts. I and II, Venice 1866-1871; (70) Safvetbeg Basagic ¨ , Nizam ul Alem , Sarajevo 1919, 1-17; (71) Belagerung und Eroberung von Constantinopel im Jahre 1453 aus der Chronik von Zorzi Dolfin, ed. G. M. Thomas, Munich, 1868; (72) W. Bigge, Der Kampf um Candia in den Jahren 1667-1669 (Kriegsgeschichtliche Einzelschriften , Bd. V, Heft 26, Berlin 1899, 113-227); (73) E. Blochet, Catalogue des manuscrits Turcs de la Bibliotheque Nationale, I, Paris 1932, 270-272 (Supplement= nos. 224, 226, 227); (74) A. Bombaci, "Le fonti turche della battaglia delle Gerbe (1560)", in RSO , x Ë x, Rome 1940-1941, 193-248, xx, Rome 1941-1943, 279-304, xxi, Rome 1944-1946, 189-218; (75) Jacques de Bourbon, La grande et merveilleuse et tres cruelle oppugnation de la noble cite de Rhodes , Paris 1526; (76) A. B. de Bragan µ a Pereira, Os Portugueses em Diu , Nova Goa 1938; (77) F. Braudel, La Mediterranee et le monde mediterraneen a l’epoque de Philippe II , Paris 1949; (78) British Museum MSS. Or. 1131, 1137 and Harleian 5490; (79) Calendar of state papers , Spanish : 1568-1579 , London 1894, and 1580-1586 , London 1896; (80) Calendar of state papers, Venetian: 1603-1607 , London 1900, and 1607-1610 , London 1904; (81) Calendar of the Salisbury MSS, pt. XI, London 1906, and Pt. XIII, London 1915; (82) Chalcocondyles, Bonn 1843; (83) E. Charriere, Negociations de la France dans le Levant , Paris 1848-1860; (84) L. Coll, Pratica Manual de Artilleria , Milan 1592; (85) Critobulus, ed. C. Muller, in Fragmenta Historicorum Graecorum , V, Paris 1870, 40-161; (86) Ducas, Bonn 1834; (87) Du Loir, Les voyages du Sieur Du Loir , Paris 1654, 210, 224ff., Passim; (88) EI 2 s.v. "Ah ¤ med Pa ¦ sha ¦ Bonneval" (by H. Bowen); (89) L. Fekete, Az Oszmanli-torok nyelv hodoltsagkori magyar jovevenyszavai , in Magyar Nyelv , XXVI, Budapest 1930, 257-265; (90) idem, Die Siya ¦ qat-Schrift in der turkischen Finanzverwaltung (Bibliotheca Orientalis Hungarica, VII), I, Budapest 1955, 57-65, Passim and 692-699, Passim; (91) C. Foulkes, The ،، Dardanelles'' Gun at the Tower'', The Antiquaries Journal , X (1930), 217-227; (92) E. von Frauenholz, Lazarus von Schwendi , Hamburg 1939; (93) P. Giovio, Historiarum Sui Temporis Libri XLV , Lutetiae 1558-1560; (94) J. R. Hale, Armies, navies and the art of war , in The New Cambridge modern history, II (The Reformation 1520-1559), Cambridge 1958, chapt. XVI, 481-509; (95) Hammer-Purgstall, GOR , Pest 1828-1835; (96) idem, Des osmanischen Reiches Staatsverfassung und Staatsverwaltung , Vienna 1815, pt. II, 224-236; (97) Das Heerwesen des osmanischen Reichs , in Unsere Tage , iii, Heft 36, Braunschweig 1862, 577-590; (98) P. Horn, Das Heer- und Kriegswesen des Grossmoghuls , Leiden 1894; (99) Ibn Kema ¦ l, Teva ¦ rih-i A ¦ l-i Osman , VII Defter, ed. ì erafettin Turan (Tدrk Tarih Kurumu Yaynlnarlndan, I. Seri, no. 5), Ankara 1954 (Transkripsiyon, ed. ì erafettin Turan, Ankara 1957, 593 [index] s. v. Top); (100) Halil I nalc â k, Fatih Devri دzerinde Tetkikler ve Vesikalar (Tدrk Tarih Kurumu Yay â nlar â ndan, xi. Seri, no. 6), Ankara 1954; (101) idem, Review of D. Ayalon Gunpowder and firearms in the Mamluk kingdom , London 1956, in Belleten , xxi, Ankara 1957, 501-512; (102) idem, "Saray Bosna Ser ـ iye Sicillerine gخre Viyana bozgunundan sonraki harp y â llar â nda Bosna", Tarih Vesikalar i , ii/ 11 (1943), 376-377; (103) Turgud I â í ksal," III. Selimin Tدrk top µ ulug § una dہir bir hatt-i humayunu", Tarih Dergisi , viii/11-12, (1956), 179-184; (104) I A , s. vv. "Cebeci" (by I. H. Uzun µ ar â í l â ), "Ah ¤ med Pashsa" (Bonneval, Humbarac â Ba â í ) and "Kumbarac â " (by M. Cavid Baysun); (105) M. Jجhns, Handbuch einer Geschichte des Kriegswesens von der Urzeit bis zur Renaissance , Leipzig 1880; (106) N. Jorga, Geschichte des osmanischen Reiches , Gotha 1908-1913; (107) Enver Ziya Karal, "Nizam-i Cedide dair Layihalar", Tarih Vesikalar i , ii/11 (1943), 350-356 and ii/12 (1973), 424-427, 430-431; (108) idem, Selim III'دn Hat i Hدmayunlar i . Nizam-i Cedit. 1789-1807 ) Tدrk Tarih Kurumu Yay i nlar i ndan , vii. Seri, no. 14), Ankara 1946, 43-93, Passim; (109) H. J. Kissling, Ba ¦ ljemez , ZDMG , CI (= Neue Folge, XXVI), Wiesbaden 1951, 333-340; (110) Fevzi Kurtog § lu, "Atlu tدfekci zدmresi", Belleten (1940); (111) idem, "Had i m Sدleyman Pa í an i n mektuplar i ve Belgrad i n muhasaras â ", Belleten , iv (1940), 53-87; (112) O. Laskowski, "Infantry tactics and firing power in the XVIth century, Teki Historyczne, IV (1950), 106-115; (113) J. H. Lefroy, "An Account of The Great Cannon of Muhammad II" , Minutes of Proceedings of the Royal Artillery Institution, Woolwich , VI (1870), 203-227; (114) idem, "The Great Cannon of Muhammad II (A. D. 1464)", The Archaeological Journal , no. 100 (1868), 261-280; (115) Donado da Lezze, Historia Turchesca (1300-1514), ed. I. Ursu, Bucharest 1909, 140 ff.; (116) K. Lokotsch, Etymologisches Wخrterbuch der europجischen Wخrter orientalischen Ursprungs , Heidelberg 1927, no. 2201; (117) L. F. Marsigli, Stato Militare dell' Imperio Ottomanno, The Hague and Amsterdam 1732, pt. I, chapts, xxi, xxvi-xxvii, xxxiv, xxxvi, lxxiv and pt. II, chapts. viii-xi, xxvii; (118) J. Maurand, Itinإraire ب Constantinople (1544), ed. L. Dorez, Paris 1901; (119) G. A. Menavino, I Cinque Libri della Legge, Religione, et Vita de' Turchi , Venice 1548, bk. IV, chapts. xiv-xv, 118 ff.; (120) Montecuccoli, Memorie del Generale Principe di Montecuccoli , Colonia 1704, bk. III ) Afforismi applicati alla Guerra Possibile col Turco in Un gheria), passim; (121) J. Redhouse, A Turkish and English Lexicon , Constantinople 1890; (122) Ahmet Refik, Anadoluda Tدrk A í iretleri (966-1200) , Istanbul 1930; (123) idem, Osmanl i Devrinde Tدrkiye Madenleri (967-1200) , Istanbul 1931; (124) F. Re í it Unat, "Sadrazam Kemanke í Kara Mustafa Pa í a Layihas â ", Tarih Vesikalar i , i/6 (1942), 457-458; (125) M. Roberts, "Gustavus Adolphus and the art of war", in Historical Studies , i (2nd Irish Conference of Historians), ed. T. Desmond Williams, London 1958, 69-58, ii, London 1958, chapt. III, (i), 169-189; (126) idem, The Military Revolution 1560-1660 , Belfast 1956; (127) P. Rycaut, The History of the present state of the Ottoman Empire, London 1682, 375-377, 383, 402; (128) P. Sardi, L'Artiglieria di Pietro Sardi Romano , Venice 1621; (129) J. B. Scheither, Novissima Praxis Militaris , Braunschweig 1672; (130) ì erif Beygu, "K â g â § demir madenlerinde yap â lan top gدllelerinin Avrupa seferleri i µ in Erzurumdan gخnderilmesine ait د µ vesika", Tarih Vesikalar i , ii/11 (1943), 335-337; (131) Sir Thomas Sherley, "Discours of the Turkes", ed. E. Denison Ross, in Camden Miscellany , XVI, London 1936; (132) Lopo de Sousa Coutinho, Do cerco de Diu, que os Turcos poseram ب fortaliza de Diu , Coimbra 1556; (133) Sphrantzes, Bonn 1838; (134) Sدheyl غnver, "Dخrdدncد Sultan Murad â n Revan Seferi Kronolojisi (1044-1045= 1635)", Belleten , xvi, (1952), 547-576; (135) Garcin de Tassy, "Principes de Sagesse, touchant l'art de gouverner", JA , iv, Paris 1824, 213-226, 283-290; (136) F. Tauer., "Additions ب mon ouvrage Histoire de la campagne... contre Belgrade en 1521", ArO. , VII (1935), 191-196; (137) idem, Histoire de la campagne du Sultan Suleyman I contre Belgrade en 1521 , Prague 1924; (138) L. Thallئczy, Eine Staatsschrift des bosnischen Mohammedaners Molla Hassan Elkja ¦ fi ،، دber die Art und Weise des Regierens", in Archiv fدr slavische Philiologie , XXXII, Heft I, Berlin 1910, 139-158; (139) Baron de Tott, Mإmoires du Baron de Tott sur les Turcs et les Tatares , Amsterdam 1784, ii, pt. III, Passim; (140) The travels of John Sanderson in the Levant (1584-1602) , ed. Sir W. Foster (Hakluyt Society, 2nd Ser., no. LXVII), London 1931; (141) D. Ufano, Tratado de la Artilleria , Brussels 1621; (142) I. H. Uzun µ ar â í l â , Osmanl i Devleti te í kila ª t i ndan Kapu kulu Ocaklar i (Tدrk Tarih Kurumu Yay â nlar â ndan, viii. seri, no. 12), Ankara 1943-1944; (143) idem, Osmanl i Devletinin Merkez ve Bah ¤ riye Te í kilہt i (Tدrk Tarih Kurumu Yay â nlar â ndan, viii. seri, no. 16). Ankara 1948; (144) idem, "Sadrہzam Hal â Hamid Pa í a" Tدrkiyat Mecmaus i , v (1935), 213-267; (145) Viaggio et Impresa... di Diu in India (Printed in A. Manuzio, Viaggi fatti da Vinetia alla Tana, in Persia in India, et in Costantinopoli , Venice 1543, 1591-1801); (146) Levinus Warnerus, De Rebus Turcicis Epistolae Ineditae , ed. G. N. Du Rieu, Lugduni Batavorum 1883; (147) de Warnery, Remarques sur le militiaire des Turcs et des Russes , Breslau 1771; (148) R. Wille, Die Riesengeschدtze des Mittelters und der Neuzeit , Berlin 1870; (149) P. Wittek, The earliest references to the use of firearms by the Ottomans (in Ayalon, op.cit., Appendix II, 141-144); (150) Talat Mدmtaz Yaman, "Kدre bak â r madenine dair vesikalar," Tarih Vesikalar i , i/4 (1941), 269-270. ) / د. اسلام / پری ( 5) در هند. در نبرد محمدبن قاسم در 93 با راجه داهِر در هند، مسلمانان از «نفط » استفاده کردند. در اوایل قرن هفتم ، «تیر آتشین » ساده ترین نوع موشکهای آتشزا بود که حکمرانان مسلمان هند به کار می بردند. دایرة «آتش بازی » زیر نظر «میرآتش » قرار داشت . این گفتة مولفِ تاریخ فرشته که سلطان محمود غزنوی در نبرد با اَنَبْدپال ، که در 399 درنزدیکی پیشاور روی داد، از «توپ » و «تفنگ » استفاده کرده است خطای تاریخی آشکاری است ، ولی احتمالاً منظور او «قارورة نفط » است که ، به گفتة خودش در جای دیگر همان کتاب ، سلطان محمود از آن در لشکرکشی به هند استفاده کرده است . شوره ، که از مواد لازم برای ساختن باروت است ، در هند فراوان یافت می شود. واژة «کُشْک انجیر»، که در آداب الملوک (گ 118 پ ) و تاج المآثر (گ 3ر)، دو نسخة خطی متعلق به قرن هفتم ، یافت می شود، به بررسی دقیق نیاز دارد. فرهنگ شرفنامة احمد منیری (تألیف 875) آن را چنین تعریف می کند: «نوعی از آلات جنگ چون منجنیق ». استینگاس آن را توپ یا گلولة توپ تعریف می کند و بهارعجم آن را به معنای آلتی جنگی که با باروت کار می کند آورده است . از این مطلب چنین برمی آید که ، در 628، وسیله ای که با نوعی نیروی انفجاری ، گلوله پرتاب می کرده در هند وجود داشته است . «سنگ مغربی » را که به گفتة بَرَنی و امیرخسرو (ص 51، 70، 90) در زمان علاءالدین خَلْجی (حک : 695 ـ 715) به کار می رفته است نمی توان به معنای توپ گرفت . این وسیلة جدید از اسپانیا و شمال افریقا ـ یعنی ممالکی که در عربی آنها را «مغرب » می خواندند ـ آمده بود. معمولاً محاصره کنندگان از این وسیله برای گلوله باران کردن قلعه استفاده می کردند. چگونگی پرتاب سنگ دقیقاً ذکر نشده ، ولی همین قدر معلوم است که این گلوله های سنگی را با نیرویی که از باروت به وجود می آمد پرتاب می کردند. اصطلاح «آتش بازی »، علاوه بر توپخانه ، به نمایشهای معمول نیز اطلاق شده و بدین ترتیب معنای متون را مبهم ساخته است ، بنابراین تعیین ماهیت واقعی سلاحهای آتشینی که در قرن هفتم یا آغاز قرن هشتم در هند به کار می رفته بسیار دشوار است . به هر حال ، در متون به استفادة مکرر از «توپ » و «تفنگ » از اواسط قرن هشتم به بعد اشاره شده است . در نبردی که در 800 در دهلی میان سلطان محمود و تیمور رخ داد، فیلهای سلطان محمود هودجهایی را حمل می کردند که حاوی «رعدانداز» (پرتاب کنندة نارنجک ) و «تَخش انداز» (پرتاب کنندة موشک ) بود. در زمان فرمانروایی لودیان (855 ـ 932) وضع توپخانه بهبود یافت . ابراهیم لودی در جنگ پانی پت با بابُر (932) از «توپ » و «ضربزن » استفاده کرد. در نیمة دوم قرن هشتم و آغاز قرن نهم ، استفاده از توپ در دکن رایج شد. علت اصلی آن بود که ولایات دکن از طریق دریا با جزیرة العرب و ایران و عثمانی مراوده داشتند و توپخانه و مهندسانی از این کشورها فراهم می آوردند. بنابر مطالب تاریخ فرشته ، سلطان محمودشاه بهمنی ، نخستین فرمانروای مسلمان دکن بود که در 767 یک کارخانه اسلحه سازی تأسیس کرد. سلطان محمود بایقرا، با توپها و به کمک توپچیانِ ترکِ خود، در 915 یک کشتی بزرگ پرتغالی را در دیو غرق کرد. بهادرشاه گجراتی از لحاظ توپخانه بر معاصران خود برتری داشت و رومی خان ، استاد توپچی او، تعداد زیادی توپ ریخت و یکی از دلایل پیروزی او بر پرتغالیان برتری توپخانه اش بود. همة این شواهد دال بر آن است که مدتها پیش از آنکه بابر در 932 در پانی پت از توپ استفاده کند، این سلاح در هند به کار می رفته است . مغولانِ هند به فن توپخانه بسیار توجه می کردند. بابر در جنگ پانی پت معدودی توپ سنگین داشت . او واژه های «دِغْ» و «فِرِنگی » و «ضربزن » را به کار می بَرَد ولی تعداد آنها را ذکر نمی کند. بابر توپهای خود را هنگام استفاده «به شیوة رومیان (عثمانیان ) با پوست تابیدة گاو به یکدیگر متصل می کرد». توپ بابر را روزانه فقط هشت تا شانزده بار می توانستند شلیک کنند و اگر اصلاحاتی در آن صورت می گرفت ، می توانست تا 1600 پرتاب داشته باشد. موشک پس از 947 در هند رایج شد. لولة تفنگهای فتیله ای اکبرشاه (963ـ1014) در دو اندازة 65ر1 متر و 02ر1 متر بود. این تفنگها را از نوارهای لوله شدة فولادی که دو لبة آنها به هم جوش داده شده بود می ساختند. تفنگ درازتر را فقط افراد پیاده می توانستند به کار برند. مغولها با تفنگ چخماقی چندان آشنایی نداشتند. در دوران سلطنت اورنگ زیب (1068 ـ 1118) وضع توپخانه بهبود یافت و به تعداد توپها نیز افزوده شد. وی علاوه بر هندیها و ترکها و عربها و پرتغالیها، هلندیها را نیز به استخدام درآورد. یک مهندس توپخانة هلندی شانزده سال به اورنگ زیب خدمت کرد و در 1077 به موطن خویش بازگشت . هم مغولها و هم دکنیها از توپهای صحرایی سنگین استفاده می کردند. در 977 توپ «هفت گزی » به طول 30ر9 متر در بیدر ساخته شد. در 957 برهان نظام شاه «مَلِک میدان » را ساخت که همبسته ای مرکّب از 427ر80 قسمت مس و 573ر19 قسمت قلع بود. وزن آن 400 مَنِ اکبرشاهی (حدود چهارده تن ) و درون لوله اش چندان وسیع بود که شخص می توانست در آن بنشیند و براحتی حرکت کند. وزن گلوله های آهنی آن ده من اکبرشاهی (حدود 350 کیلوگرم ) بود. توپ «قلعه گشا»، که داراشکوه آن را در 1068 در ساموگره به کار برد، از 80% قلع ساخته شده و طول آن 5ر7 متر بود. در 1123 که پسران بهادرشاه بر سرتاج و تخت در کشمکش بودند، سه توپ بزرگ از دژِ لاهور انتقال داده شد. هر یک از این توپها را 250 گاو نر با کمک پنج یا شش فیل می کشیدند و، گرچه فاصله تا اردو بیش از پنج یا شش کیلومتر نبود، این کار ده روز به طول انجامید. «توپخانة زره » یا «توپخانة جَمْبِشی » ( جُنبشی ؟ ) به توپخانة سبک یا متحرک اطلاق می شد. «گَجنال » یا «هَتْهنال » را از روی فیلِ شلیک می کردند. توپهایی را که قابلیت چرخش داشت «شُترنال » یا «شاهین » می نامیدند. به گفتة بَرَنی ، «زنبورک » توپ صحرایی کوچکی به اندازة تفنگ فتیله ای دو لول بود و گلوله ای که شلیک می کرد و در حدود یک کیلوگرم وزن داشت . «ذَماکَه » و «زَهْکالَه » توپهای صحرایی کوچکی بودند. «اَرغون » مشتمل بر حدود 36 لولة متصل به یکدیگر بود که در آنِ واحد شلیک می شد. تپانچه هایی که چهار خزانه داشت فقط در اختیار اشراف بود. منابع : (151) خسروبن محمود امیر خسرو، خزاین الفتوح ، چاپ محمد وحید میرزا، لاهور 1967؛ (152) بابر تیموری ، امپراتور هند، توزَک بابُری ، نسخة خطی موزة بریتانیا، ش 24416؛ (153) ضیاءالدین بَرَنی ، تاریخ فیروزشاهی ، کلکته 1862؛ (154) محمد ساقی ، مآثر عالمگیری ، کلکته 1871؛ (155) شرف الدین علی یزدی ، ظفرنامه ، نسخة خطی موزة بریتانیا، ش 25024؛ (156) ابوالفضل بن مبارک علاّ می ، آیین اکبری ، ج 2، کلکته 1879؛ (157) محمدبن منصور فخر مدبّر، آداب الملوک ، نسخة خطی کتابخانة دیوان هند، ش 647؛ (158) قاسم بن غلامعلی فرشته ، تاریخ فرشته ، نسخة خطی کتابخانة دیوان هند، ش 1251؛ (159) علی بن حمید کوفی ؛ (160) چچ نامه ، نسخة خطی موزه بریتانیا، ش 1787؛ (161) عبدالحمید لاهوری ، پادشاه نامه ، چاپ کبیرالدین احمد و عبدالرحیم ، کلکته 1867 ـ 1868؛ (162) حسن نظامی ، تاج المآثر ، نسخة خطی مدرسة مطالعات شرقی و افریقایی لندن ، ش 18967؛ (163) Sir Henry Eliot, Bibliographical index to the histories of Muhammadan India, I, Calcutta 1849, 340-358; (164) Encyclopaedia Britannica, IIth ed. (G.), 4; (165) W. Irvine, The army of the Indian Moghuls, London 1903, 113-150; (166) Islamic Culture, xii (1983), 405-418; (167) Journal of Indian history, (1937), 185-188. / د. اسلام / یارمحمدخان 6) در ایران (نیز «باروط » و «بارود»). که از طریق ترکی وارد فارسی شده است . این امر از متردافِ کم استعمال عربی آن یعنی «دوا» نیز روشن می شود که در واقع نخستین لفظی است که در عربی به معنای باروت به کار می رفته است . در هند و افغانستان ، که کلمة باروت را از فارسی اخذ کرده اند، واژة «دارو» نیز به این معنی به کار می رود. چنین کاربردی را در ایران هم می توان یافت : به طور مثال ، قبیلة جَفت در کردستان واژة «درمان » را به معنای باروت به کار می برند؛ و بلوچها نیز این کلمه را به همین معنی استعمال می کنند (شلیمر ، ص 469ـ 470). مؤلف برهان قاطع (ذیل «بارود») توضیح می دهد که باروت یا نمکِ چینی داروی تفنگ است ، و می افزاید که «به لغت سریانی شوره را گویند که جزو اعظم باروت باشد». نخستین کاربرد این کلمه در فارسی احتمالاً به ربع آخر قرن نهم باز می گردد. طبق یکی از متون قرن یازدهم ، در 908 باروت و تجهیزات جنگی در قلعه ها نگهداری می شده است ( عالم آرای صفوی ، ص 88). در همین متن اشاره شده است که ، سال بعد، باروت در قلعة شوشتر انبار می شد (ص 90). شبیه همین مطلب را لاهجی (ص 78) و میرتیمور مرعشی (ص 64) نیز آورده اند. با اینهمه ، باروت کلمه ای نیست که در متون تاریخی ، بوفور به کار رفته باشد. همین مطلب دربارة سلاحهایی که از باروت به طرز مؤثّر استفاده کرده باشند نیز صادق است . توپ و تفنگ ، و به تبع آن ، باروت احتمالاً نخستین بار در عهد سلطنت اوزون حسن آق قوینلو شناخته شد. در 878، وی از ونیز «توپ ، تفنگ شمخال ، و توپچی » درخواست کرد (وودز ، ص 128). بر اساس یکی از منابعِ اوایل قرن یازدهم /هفدهم ، نیروی نظامی و سلاحهای درخواستی فرستاده شد؛ ونیزیها «یکصد توپچی مجرّب و ماهر» فرستادند، «زیرا توپخانة ایران در اثر کمبود توپ بسیار در مضیقه بود، و حال آنکه قشون عثمانی در آسیا از این لحاظ کاملاً مجهّز بود، و می توانست در حمله های خود خسارات فراوانی به بار آورد» (رجوع کنید به > دون ژوان ایرانی < ، ص 98). امّا مینورسکی (ص 89، 115ـ116) مطمئن نیست که در عهد آق قوینلو سلاح آتشین به کار رفته باشد، هرچند در ضمیمة دوم کتابش وجود آن را می پذیرد. احتمالاً در اواخر قرن نهم ، تنها افراد قشون شخصیِ سلطان ، به استفاده از سلاح آتشین مجاز بوده اند (وودز، ص 8). دو رویداد حاکی از این است که آق قوینلوها ظاهراً از توپ استفاده کرده اند. بر اساس منابع ونیزی ، آق قوینلوها در 977 بر توپخانة عثمانیها دست یافتند. سلاحهای آتشینی که به این ترتیب به غنیمت گرفته شده بود بعدها در نبرد زمستانی با ممالیک به کار رفت (وودز، ص 129، 270، حاشیة 109). در 890/1485، آق قوینلوها در مقابله با زمسخه ، که در گرجستان سربرداشته بود، از توپ استفاده کردند. متنی فارسی که به ذکر وقایع این جنگ پرداخته دربارة نوع این توپها آگاهی روشنی نداده است ؛ مؤلّف تنها یک بار کلمة «توپ » را به کاربرده ، ولی چندبار به «رعد» («استادرعد»؛ «دیگ رعد») که اژدهاوار آتش بیرون می داده اشاره کرده است . «رعد» معمولاً به نوعی آتش افکن یا وسیلة آتش افروزی گفته می شد که برای پرتاب مواد آتشزا به سوی سپاه دشمن به کار می رفت . امّا این متن به پرتاب سنگ به طرف قلعة دشمن نیز اشاره می کند که در واقع اشاره به نوعی توپ است (ابیوردی ، ص 51، 53 ـ 54). مورد دیگری که از استفادة آق قوینلوها از توپ حکایت می کند، در 894/1489 در تفلیس روی داده است (وودز، ص 285، حاشیة 75). سرانجام ، صفویان در 913، طی محاصرة حصن کیفا در دیاربکر، از «نوعی زنبورک مفرغی به قطر چهار وجب ، که از مِردِن ( ماردین ) آورده بودند، استفاده کردند... این توپ در زمان یعقوب سلطان آق قوینلو (متوفی 896) در آن کشور ریخته شد» ( > ماجرای سیّاحان ایتالیایی در ایران < ، ص 153). پیش از 905، احتمالاً از باروت و سلاح آتشین استفاده می شده است ؛ زیرا شاه اسماعیل صفوی برای دست یافتن به تخت سلطنت از تفنگ و توپ استفاده کرد. قاضی احمد قمی (به اشتباه ) اظهار می کند که در اثنای نبرد میان الوندشاه آق قوینلو و شاه اسماعیل (907) نخستین بار صدای تفنگ شنیده شد (گلاسن ، ص 212)، هرچند او به مورد قدیمتر دیگری در 905 نیز اشاره می کند (گلاسن ، ص 183؛ «تفنگِ رعد آهنگ »). این نکته در تاریخ عالم آرای صفوی (تألیف قرن یازدهم ، ص 68) نیز تأیید می شود. پس از آن ، به استفاده از تفنگ در چندین منبع اشاره شده است (روملو، ص 171، 186، 206، 212، 221؛ عالم آرای صفوی ، ص 96، 102، 272، 290، 335، 483، 493، 519). انواع مختلف باروت در بسیاری از شهرهای ایران تولید می شد. دراصفهان ، چندین «باروت ساز» در «توپخانه » کار می کردند (میرزا سمیعا، ص 95). به گفتة تِونِوت (ج 2، ص 132)، باروتی که در لار تولید می شد مرغوب بود؛ امّا به گفتة دومان (ص 208) باروت سازها شوره یا گوگرد را درست تصفیه نمی کردند یا به نسبت صحیح با زغال نمی آمیختند. در ایران ، باروت در استخراج سنگ معدن به شیوة سنتی نیز استعمال می شد. «کوه بُر» یا «سنگ شکن » باروت معمولی را در حفره ای که بر سطح سنگ تعبیه شده بود می ریخت و آن را با کهنه (پارچه )ای مسدود می کرد. سپس آن را با فتیله ای از گوگرد مشتعل می ساخت ، در نتیجه لایه های فوقانی سنگها منفجر و بخش با ارزش تحتانی آشکار می شد (وولف ، ص 127). بررسی استفاده از سلاحهای آتشین در ایرانِ عهدِ صفوی به دو بخش تقسیم می شود: توپخانه (زیر اسم عامِ «توپ ») و تفنگ . سلاح اخیر که سواره نظام و پیاده نظام از آن استفاده می کردند شامل تفنگهای شمخال و فتیله ای و قرابینه بود که جملگی را بی هیچ گونه تمایزی «تفنگ » می نامیدند. چنانکه در آثار نویسندگان اروپایی آمده است ، دو سرباز مزدور انگلیسی به نامهای سرآنتونی شِرلی و برادرش سررابرت شِرلی ، که در جمادی الاولی 1007/ دسامبر 1598 به قزوین وارد شدند، نخستین کسانی بودند که در زمان سلطنت شاه عباس اول توپخانه را به ایرانیان شناساندند. از جملة 26 تن همراهان سرآنتونی (دنیسن راس ، ص 13، حاشیة 3) «دست کم یک نفر توپ ریز» بود (براون ، ج 4، ص 105). بنا به اظهار ابل پنسون ، مباشر سرآنتونی ، در آن زمان ایرانیان فاقد توپخانه بوده اند (دنیسن راس ، ص 163)، ولی آنجلو ، مترجم گروه ، تأکید کرده است که شاه عباس «تعداد زیادی توپ از تاتارها به غنیمت گرفته است و چندتای آنها را در اختیار دارد؛ ضمناً برخی از استادان توپ ریز که عثمانیان را رها کرده به خدمت شاه ایران درآمده اند می توانند توپهای دیگری برای او بسازند» (رجوع کنید به دنیسن راس ، ص 299). پرچس در 1033/1624 ادعا کرده است که به راهنمایی برادران شرلی پیشرفتهایی حاصل شد و «فرمانروای ایران فنون جنگ را فرا گرفته است و، او که در گذشته با طرز استفاده از توپخانه آشنایی نداشت ، اکنون دارای 500 عراده توپ برنجی است » (دنیسن راس ، ص 21). به هر تقدیر، شواهد بسیار در منابع اروپایی و ایرانی دال بر این است که ایرانیان مدتها قبل از دوران شاه عباس اول با طرز استفاده از توپخانه آشنا بوده اند. دالِسّاندری ، سفیر ونیز، که در 979/1571 به ایران آمد گفته است که بایزید، شاهزادة عثمانی ، که در 966/1559 به شاه طهماسب پناهنده شد، سی عراده توپ نیز همراه خود آورد ( > ماجرای سیاحان ایتالیایی در ایران < ، ص 228). به گفتة هربرت (ص 298) «طرز استفاده از توپ را ایرانیان از پرتغالیهای مغلوب فرا گرفتند»، و فیگه روآ گفته است که اروپاییان «و بویژه پرتغالیها» توپخانة ایران را اداره می کردند (میرزا سمیعا، ص 33). در زمان دومین حملة سلطان سلیمان عثمانی به ایران (955)، پرتغالیان 000 ، 10 سرباز و بیست عراده توپ در اختیار شاه طهماسب قرار دادند ( > وقایعنامة کشیشان کرملی در ایران < ، ج 1، ص 29). شاهد بارزی مبنی بر اینکه حتی پیش از این تاریخ نیز لشکریان ایران از توپخانه استفاده می کرده اند در احسن التواریخ روملو که در همان زمان نوشته شده است یافت می شود. در سپاه صفویان که در 935 دامغان را محاصره کرد، شخصی به نام استاد شیخی توپچی نیز بود (روملو، ص 212). در نبرد سختی که کمی بعد در همان سال در نزدیکی مشهد با ازبکان درگرفت ، شاه طهماسب عرابه هایی را پیشاپیش سپاه خود مستقر کرد که محتوی «ضربزن » (احتمالاً نوعی توپ سبک ، مشابه «ضربزانه » نزد ممالیک ؛ رجوع کنید به ایالون ، ص 127، حاشیة 220) و «(توپِ) فرنگی » بود (روملو، ص 214)؛ ولی «توپچیان و تفنگچیان » نتوانستند از سلاحهای خود استفاده کنند، زیرا ازبکان از روبرو حمله نکردند (همان ، ص 217). در 945 نیز سپاهیان صفوی ، که بیقْرِد را در شیروان محاصره کرده بودند، برجهای دژ را با توپخانه ویران کردند (همان ، ص 287). در جنگی که در 946 با اَمیره قباد، حاکم یاغی آستارا، درگرفت ، نخستین بار به اصطلاحِ «توپچی باشی » برمی خوریم (همان ، ص 293). از این زمان به بعد، صفویان در محاصره ها، مثلاً در گلستان و دربند (954)، بدفعات از توپخانه استفاده کردند (همان ، ص 321 ـ 322). در محاصرة کیش در نزدیکی شَکّی ، که در 958 روی داد، صفویان علاوه بر «توپِ فرنگی »، از نوعی توپ به نام «بادلیج » (هرن ، ص 29) و «قَزْقان » (خمپاره انداز)، که نخستین بار از آنها یاد شده است ، استفاده کردند. برجهای دژ پس از بیست روز گلوله باران ویران شد (روملو، ص 350). پس این ادعا که ایرانیان به راهنمایی برادران شِرلی با توپ و توپخانه آشنا شدند بکلی بی پایه است . در واقع ، دست کم در 935، یعنی چند سالی پس از جلوس شاه طهماسب و پانزده سال پس از شکست صفویان در چالدران * ـ شکستی که بیشتر معلول توپخانة عثمانیان بود ـ در سپاه ایران از توپخانه استفاده می شد. ولی باید تأکید کرد که حتی پیش از چالدران نیز صفویان با طرز استفاده از توپخانه آشنا بودند و درنتیجه ، فقدان آن در چالدران صرفاً مبتنی بر سیاست ایشان در استفاده نکردن از سلاحهای آتشین در سپاه ایران بوده است . ایرانیان ذاتاً به سلاح آتشین بیعلاقه بودند و استفاده از آن را ناجوانمردانه و ناشی از جبن می دانستند (فلسفی ، 1332 ش ، ص 93) و بویژه ، چون توپخانه تحرک سواره نظام را محدود می کرد، آن را خوش نداشتند (میرزا سمیعا، ص 33). هر چند کراراً به مواردی از استعمال توپخانه در محاصره ها برمی خوریم ، ظاهراً چندان کوششی نشده است تا به پیروی از عثمانیان آن را در جنگهای صحرایی نیز به کار بندند. در جنگ مشهد، که در 935 اتفاق افتاد (رجوع کنید به سطور پیشین ) و تنها موردی است که در منابع از استفادة شاه طهماسب از توپخانه در جنگ صحرایی ذکری به میان آمده است ، عدم تحرک توپخانه باعث شد که مؤثر واقع نشود و از آن به بعد، تا زمان شاه عباس اول ، دیگر از توپخانة صحرایی ذکری نمی شود. حتی در دوران شاه عباس نیز استفاده از توپخانه بیشتر به محاصره ها محدود می شد (فلسفی ، 1334 ش ، ص 403). ظاهراً دربارة استفاده از توپخانه نیز، نظیر بسیاری از موارد دیگر، صفویان وارث آق قوینلوها بوده اند. مدتها پیش از تأسیس سلسلة صفوی ، فرمانروایان آق قوینلو در دیاربکر و آذربایجان در پی مجهز کردن سپاه خود به توپخانه بوده اند: ونیزیان برای اوزون حسن (متوفی 882) «100 نفر توپچیِ مجرّب و کارآمد فرستادند که بلافاصله به ایران گسیل شدند، زیرا توپهای سپاه ایران بسیار اندک بود، در حالیکه سپاهیان عثمانی در آسیا از این نظر کاملاً مجهز بودند و در حملات خود می توانستند خسارات سنگینی به دشمن وارد کنند» (رجوع کنید به > دون ژوان ایرانی < ، ص 98). هنگامی که 000 ، 10 تن از سپاهیان صفوی به فرماندهی محمدبیگ اُستاجلو، در حدود 913، حصن کیفا را در دیاربکر به محاصره درآوردند، از «یک خمپاره انداز مفرغی که قطر دهانة آن چهار وجب بود و آن را از ماردین آورده بودند استفاده کردند... این خمپاره انداز در زمان سلطان یعقوب آق قوینلو (متوفی 896) و به دستور او در آن سرزمین ساخته شده بود... و ارمنیِ جوانی به دستور محمدبیگ اُستاجلو، خمپاره انداز بزرگتری به شیوة ترکان ساخت ، یعنی آن را یکپارچه از فلز ریخت . طول قسمت انتهایی خمپاره انداز به اندازة نیمی از کل درازای آن و قطر داخلی دهانة خمپاره انداز پنج وجب بود» ( > ماجرای سیاحان ایتالیائی در ایران < ، ص 153). در همین ایام (احتمالاً در 912)، شاه اسماعیل نیرویی 000 ، 10 تنی را به فرماندهی بیرام بیگ (قره مانلو؟)، برای محاصرة وان فرستاد. بیرام بیگ که «دو عراده توپ متوسط در اردوی خود داشت به کوبیدن قلعه پرداخت ، ولی چون دیوارها بسیار محکم بود و توپچیان مهارت کافی نداشتند، نتوانستند آسیبی به قلعه وارد کنند». با اینهمه ، پس از سه ماه که از محاصرة قلعه گذشت ، توپچیان موفق شدند منبع تأمین آب مدافعان را ویران کنند، و بدین ترتیب قلعه دراختیار ایشان قرار گرفت (همان ، ص 161 ـ 163). گفته شده است که در 916 شاه اسماعیل پس از پیروزی بزرگی که در مرو کسب کرد، چهار عراده توپ از ازبکها به غنیمت گرفت (قوزانلو، ج 1، ص 372، منبعی برای این گفته ذکر نشده است ). بنابراین از شواهد موجود چنین بر می آید که ، هر چند صفویان در دهة اول سلطنت شاه اسماعیل اول در محاصره از توپ استفاده کرده اند، تعداد توپهای آنها اندک بوده است و توپچیانشان نیز مجرّب نبوده اند. تشکیل رسته ای از تفنگچیان در زمان شاه عباس اول نیز به سِر آنتونی شرلی نسبت داده شده است . پیترو دلاّ والّة سیّاح ، در نامه ای مورّخ 16 جمادی الا´خرة 1028/22 آوریل 1619، اظهار می دارد که این رسته را «چند سال قبل » شاه عباس به توصیة سِر آنتونی شرلی ایجاد کرده است (میرزاسمیعا، ص 31). ولی آنجلو، مترجم سرآنتونی ، در 20 جمادی الاولی 1008/28 نوامبر 1599، در رم اظهار داشت که شاه عباس قادر است برای 000 ، 100 سرباز مسلح به تیروکمان و شمشیر، اسب فراهم آورد و علاوه بر این ، 000 ، 50 تفنگچی نیز دارد، «زمانی پادشاه تفنگچیان را به کار نمی گرفت ، ولی اکنون به اینان توجه بسیار دارد» (دنیسن راس ، ص 29). سر آنتونی و همراهانش در اواسط شوال 1007/ آغاز مه 1599 اصفهان را ترک گفتند (رجوع کنید به همان ، ص 22)، و بعید می نماید که در طی پنج ماه اقامت سر آنتونی در پایتخت ایران توانسته باشند یک رستة 000 ، 50 نفری را سازمان دهند. از همراهان سرآنتونی که گزارشی از سفرهای خود بر جای گذاشته اند کسی مدعی نشده که تشکیل این رسته کارِ سر آنتونی بوده است ، و خودِ وی نیز در شرح سفرش به ایران ، دربارة پیروزی شاه عباس بر ازبکان در خراسان در 9 محرم 1007، می گوید که «پادشاه در این جنگ 000 ، 30 سرباز همراه خود برد، از جمله 000 ، 12 تفنگچی که تفنگهایشان پانزده سانتیمتر از تفنگهای فتیله ای ما بلندتر بود و ماهرانه ساخته شده بود... و سربازان آنها را بخوبی و با نشانه گیری دقیق به کار می بردند» (رجوع کنید به > سفرهای پرچس < ، ص 409 ـ 410). گذشته از اظهارات سرآنتونی دربارة وجود عدة کثیری تفنگچی کارآمد در سپاه ایران قبل از ورود او به ایران ، در این زمینه نیز شواهد قاطع ، چه در منابع ایرانی و چه در منابع اروپایی ، دالّ بر این است که مدتها قبل از فرمانروایی شاه عباس اول ، سربازان ایرانی به تفنگ مسلح بوده و در کاربرد آن نیز مهارت داشته اند. مَنوارینگ ، یکی از همراهان سرآنتونی ، بصراحت اظهار می دارد که هنگام ورود ایشان ، ایرانیان «در استعمال سلاحهای آتشین یا تفنگهایِ خود بسیار ماهر بوده اند؛ گرچه برخی اخیراً در نوشته های خود گفته اند که ایرانیان تا قبل از ورود ما از تفنگ استفاده نمی کردند، همین قدر باید در ستایش ایشان بنویسم که لولة تفنگی به خوبی آنچه در آنجا دیدم هرگز مشاهده نکرده ام ؛ و شاه نیز در نزدیکی دربار خود در اصفهان متجاوز از 200 نفر را فقط به کار ساختن تفنگ و تیر و کمان و شمشیر و سپر گماشته است » (دنیسن راس ، ص 222). وصف گرانقدر دالِّساندری حتی مقدّم بر این است (ح 979/1571): «تسلیحات ایشان عبارت است از شمشیر و نیزه و تفنگ شمخال ، که همة سربازان با نحوة استفاده از آنها آشنایی دارند؛ سلاحهای ایشان نیز از آنچه ملل دیگر در اختیار دارند بهتر و فلز آن سلاحها آبداده تر است . طول لولة تفنگهای شمخالِ ایشان عموماً شش وجب است (در > وقایعنامة کشیشان کرملی در ایران < ، ج 1، ص 53، «هفت کف دست »، یعنی 75ر1 متر آمده است ؛ ضمناً این نسخه حاوی نکته ای است که کاملاً اشتباه ترجمه شده است )، و گلوله ای به وزن تقریباً هشتاد گرم را شلیک می کند. سربازان با سهولت از این تفنگها استفاده می کنند به طوری که در کمان کشیدن یا شمشیر زدن به هیچ وجه بر ایشان دست و پا گیر نیست ؛ شمشیر خود را تا زمانی که به آن نیاز پیدا نکرده اند به قربوس زین آویزان می کنند. در این مواقع ، تفنگ را به پشت خود می آویزند تا یک سلاح مانع استفاده از سلاح دیگر نشود» (رجوع کنید به > ماجرای سیاحان ایتالیایی در ایران < ، ص 227). هربرت (ص 298) می نویسد که ایرانیان «از زمانی که پرتغالیها به شاه طهماسب کمک کردند و در جنگ با عثمانیها (احتمالاً در 955) تعدادی نیروی کمکیِ مسیحی در اختیار او قرار دادند از تفنگ فتیله ای استفاده می کنند، به طوری که اکنون (1627) تیراندازان بسیار ماهری شده اند». ولی در احسن التواریخ ، که در زمان صفویه نوشته شده است ، مدرکی قطعی وجود دارد دال بر اینکه پیش از مرگ شاه اسماعیل اول سپاهیان ایران از تفنگ استفاده می کرده اند. در 927، عده ای از نیروهای صفوی مستقر در پادگان هرات نیروهای عبیدالله خان ازبک را با «تیر و تفنگ » عقب نشاندند (روملو، ص 171). این اولین بار است که در این کتاب به تفنگ اشاره شده است ، ولی از آن پس کراراً بدان اشاره می شود. در 930، سال درگذشت شاه اسماعیل و جلوس شاه طهماسب ، «پیادگان تفنگ انداز» بخشی از پادگان صفوی را در هرات تشکیل می دادند و به دو نبرد فاتحانه با ازبکها که در آنها تفنگ به کار رفته اشاره شده است (همان ، ص 186). هنگامی که در 934 هرات به مدت چهار ماه در محاصرة ازبکان بود، یاری بیگ ، امیرالامرای ازبکها، با گلوله ای که از تفنگ یکی از مدافعان شلیک شده بود به قتل رسید (همان ، ص 206). در 935، لشکری که به فرماندهی شخصِ شاه طهماسب به مقابله با ازبکان به خراسان رفت و دامغان را محاصره کرد شامل گروهی از تفنگچیان روملو بود (همان ، ص 212). چند ماه بعد که ازبکان مشهد را محاصره کردند، بخشی از نیروی صفوی مستقر در پادگان آن شهر مرکب از تفنگچیان بود (همان ، ص 221). در حالیکه احسن التواریخ شواهد قاطعی مبنی بر استفاده از تفنگ در سپاه ایران از 927 به بعد دست می دهد، > ماجرای سیاحان ایتالیایی در ایران < حاوی مطالبی دالّ بر این است که به احتمال زیاد، حتی پیش از جنگ چالدران ، ایرانیان از تفنگ استفاده می کرده اند. در شرح محاصرة حصن کیفا توسط صفویان ، (ح 913)، به سلاحی آتشی اشاره شده که با درنظر گرفتن مضمون کلی مطلب ، معنایی جز تفنگ نمی تواند داشته باشد. ضمناً در این متن گفته شده است که مدافعان سه یا چهار تفنگ از نوع «اَزِمی » یعنی «عجمی » یا ایرانی در اختیار داشته اند. این تفنگها دارای لوله ای کوتاه بود و با کمک «وسیله ای به اندازة یک تفنگ شمخال که به قنداقة آن متصل می شد» بُرد خوبی پیدا می کرد (همان ، ص 153). بنابراین ، این ادعا که برادران شرلی پایه گذار رستة تفنگچیان بوده اند، اگر مبنای تاریخی هم داشته باشد، تنها به این اعتبار پذیرفتنی است که شاه عباس نخستین کسی بود که به تشکیل رستة «منظمی » از تفنگچیان پرداخت ؛ این رسته که بخشی از لشکر دایمی به شمار می رفت ، مخارج خود را از محل درآمدهای «خاصه » تأمین می کرد، و حال آنکه واحدهایی که در زمان شاه اسماعیل اول و شاه طهماسب وجود داشتند مانند دیگر سپاهیان آن زمان احتمالاً بر مبنای عشیره ای ایجاد شده بودند و مواجب خود را از «دیوان ممالک » دریافت می کردند. با اینهمه ، شکی نیست که راهنماییهای عملی برادران شرلی برای شاه عباس بسیار مغتنم بود، و سر رابرت نزد او چنان قرب و منزلتی داشت که پس از رفتن برادرش سر آنتونی ، او را به سمت «فرمانده کل عملیات در مقابل ترکان » منصوب کرد (کرزن ، ج 1، ص 574). علاوه بر رستة «تفنگچیان »، که عده شان به 000 ، 12 تن بالغ می شد (شاردن ، ج 5، ص 305) و نخست قرار بود به صورت پیاده نظام عمل کنند ولی بتدریج اسب نیز در اختیار ایشان قرار گرفت ، شاه عباس دو رستة جدید نیز تشکیل داد که بخشی از نیروهای دایمی به شمار می آمدند. این دو رسته عبارت بودند از «توپچیان »، که عدة ایشان نیز به 000 ، 12تن بالغ می شد (همان ، ج 5، ص 312 ـ 313) و «غلامان » («قولّلر»، «غلامان خاصة شریفه »)، که هنگی از سواره نظام گرجی و چرکسی نیز مسلح به تفنگ بودند و عدة ایشان به 000 ، 10 تا 000 ، 15 تن می رسید (میرزا سمیعا، ص 33). ارتش صفوی در زمان شاه عباس اول به اوج قدرت خود رسید. در زمان جانشین وی شاه صفی (متوفی 1052)، عدة سربازان رو به کاهش نهاد، و در عهد شاه عباس دوم (متوفی 1077)، که بیمحابا سپاهِ توپخانه را منحل کرد، عدة آنها باز هم کمتر شد. پس از درگذشت حسینقلی خان توپچی باشی در 1065، کسی جانشین او نشد (شاردن ، همانجا)، و ظاهراً تا زمان شاه سلطان حسین (حک : 1105 ـ 1135) برای توپخانه سازمانی وجود نداشت (میرزا سمیعا، ص 33). در جنگ گلناباد با افغانها (اول جمادی الا´خره 1134)، ایرانیان 24 عراده توپ داشتند که به فرماندهی احمدخان توپچی باشی و زیر نظر فیلیپ کلمب ، توپچی ماهر فرانسوی ، اداره می شد (لاکهارت ، ص 135، که انتقادات تند کرسینسکی را دربارة بیکفایتی توپچی باشی نقل می کند)؛ افغانها با پیشروی سریع خود توپخانه را درهم ریختند و توپچی باشی و فیلیپ کلمب را کشتند (همان ، ص 142). می توان گفت که صفویان هرگز نتوانستند در جنگ صحرایی از توپخانه استفادة مؤثر بکنند. منابع : (168) حسین ابیوردی ، «چارتخت »، چاپ ایرج افشار، فرهنگ ایران زمین ، ج 15 (1347 ش )؛ (169) محمدحسین بن خلف برهان ، برهان قاطع ، چاپ محمد معین ، ج 1، تهران 1330 ش ؛ (170) حسن روملو، احسن التواریخ ، چاپ سیدن ، بارودا 1931؛ (171) عالم آرای صفوی ، چاپ یداللّه شکری ، تهران 1350 ش ؛ (172) نصرالله فلسفی ، «جنگ چالدران »، مجلة دانشکدة ادبیات دانشگاه تهران ، ج 1، ش 2 (1332 ش )؛ (173) همو، زندگانی شاه عباس اول ، ج 2، تهران 1334 ش ؛ (174) جمیل قوزانلو، تاریخ نظامی ایران ، ج 1، تهران 1315 ش ؛ (175) علی بن شمس الدین لاهجی ، تاریخ خانی ، چاپ منوچهر ستوده ، تهران 1352 ش ؛ (176) میرتیمور مرعشی ، تاریخ خاندان مرعشی مازندران ، چاپ منوچهر ستوده ، تهران 1356 ش ؛ (177) میرزا سمیعا، تذکرة الملوک ، چاپ محمددبیرسیاقی ، 1332 ش ؛ (178) D. Ayalon, Gunpowder and firearms in the Mamlدk kingdom , London 1956; (179) E. G. Browne, A history of Persian literature , iv, Cambridge 1924; (180) Chardin, Voyages du Chevalier Chardin en Perse , ed. Langlةs, Paris 1811; (181) A Chronicle of the Carmelites in Persia , London 1939; (182) G. N. Curzon, Persia and the Persian question, London 1892; (183) Sir E. Denison Ross, ed. Sir Anthony Sherley and his Persian adventure , London 1933; (184) Don Juan of Persia , ed. and tr. G. Le Strange, London 1926; (185) R. Du Mans, Estat de la Perse , Paris 1890; (186) E. Glassen, Die frدhen Safawiden nach Qa ¦ z ¦ â Ah ¤ mad Qum i ¦ , Freiburg 1970; (187) Herbert, A relation of some years travaile etc , London 1934; (188) P. Horn, Das Heer-Und Kriegs wesen des Grossmoghuls , Leiden 1894; (189) L. Lockhart , The fall of S ¤ afav â dynasty and the Afghan occupation of Persia , London 1958; (190) V. Minorsky, Persia in A. D. 1479: An abridged translation of Fad ¤ lullah B. Ru ¦ zbiha ¦ n Khunj i ¦ 's Ta ¦ r i ¦ k-i ، A ¦ lama ¦ ra ¦ -yi Am i ¦ n i ¦ , London 1957; (191) A Narrative of Italian travels in Persia in the 15th. and 16th. centuries , London 1873; (192) Purchas His Pilgrimes, VIII, London 1905; (193) J. L. Schlimmer, Terminologie medico-Pharmaceutique , Tehran 1349 s; (194) P. de Thevenot, The travels of Monsieur de Thevenot into the Levant , London 1686;195- J.Woods, The Aqqoyunlu:Clan,confederation, empire, Chicago 1976; (196) H. E. Wulff. The Traditional crafts of Persia , Cambridge, Mass. 1960. (197) / د. اسلام ؛ سیوری ایرانیکا / فلور تصاویر این مدخل:حمله عثمانیهابه مجارستان در 928 منبع :جهان اسلامتوپ هایی برای دفاع از تنگه (احتمالا داردانل) منبع :جهان اسلامافسران ایرانی با زنبورک و زنبورک چی منبع:یحیی ذکا ">
دانشنامه جهان اسلام
 
٠ ص
١ ص
٢ ص
٣ ص
٤ ص
٥ ص
٦ ص
٧ ص
٨ ص
٩ ص
١٠ ص
١١ ص
١٢ ص
١٣ ص
١٤ ص
١٥ ص
١٦ ص
١٧ ص
١٨ ص
١٩ ص
٢٠ ص
٢١ ص
٢٢ ص
٢٣ ص
٢٤ ص
٢٥ ص
٢٦ ص
٢٧ ص
٢٨ ص
٢٩ ص
٣٠ ص
٣١ ص
٣٢ ص
٣٣ ص
٣٤ ص
٣٥ ص
٣٦ ص
٣٧ ص
٣٨ ص
٣٩ ص
٤٠ ص
٤١ ص
٤٢ ص
٤٣ ص
٤٤ ص
٤٥ ص
٤٦ ص
٤٧ ص
٤٨ ص
٤٩ ص
٥٠ ص
٥١ ص
٥٢ ص
٥٣ ص
٥٤ ص
٥٥ ص
٥٦ ص
٥٧ ص
٥٨ ص
٥٩ ص
٦٠ ص
٦١ ص
٦٢ ص
٦٣ ص
٦٤ ص
٦٥ ص
٦٦ ص
٦٧ ص
٦٨ ص
٦٩ ص
٧٠ ص
٧١ ص
٧٢ ص
٧٣ ص
٧٤ ص
٧٥ ص
٧٦ ص
٧٧ ص
٧٨ ص
٧٩ ص
٨٠ ص
٨١ ص
٨٢ ص
٨٣ ص
٨٤ ص
٨٥ ص
٨٦ ص
٨٧ ص
٨٨ ص
٨٩ ص
٩٠ ص
٩١ ص
٩٢ ص
٩٣ ص
٩٤ ص
٩٥ ص
٩٦ ص
٩٧ ص
٩٨ ص
٩٩ ص
١٠٠ ص
١٠١ ص
١٠٢ ص
١٠٣ ص
١٠٤ ص
١٠٥ ص
١٠٦ ص
١٠٧ ص
١٠٨ ص
١٠٩ ص
١١٠ ص
١١١ ص
١١٢ ص
١١٣ ص
١١٤ ص
١١٥ ص
١١٦ ص
١١٧ ص
١١٨ ص
١١٩ ص
١٢٠ ص
١٢١ ص
١٢٢ ص
١٢٣ ص
١٢٤ ص
١٢٥ ص
١٢٦ ص
١٢٧ ص
١٢٨ ص
١٢٩ ص
١٣٠ ص
١٣١ ص
١٣٢ ص
١٣٣ ص
١٣٤ ص
١٣٥ ص
١٣٦ ص
١٣٧ ص
١٣٨ ص
١٣٩ ص
١٤٠ ص
١٤١ ص
١٤٢ ص
١٤٣ ص
١٤٤ ص
١٤٥ ص
١٤٦ ص
١٤٧ ص
١٤٨ ص
١٤٩ ص
١٥٠ ص
١٥١ ص
١٥٢ ص
١٥٣ ص
١٥٤ ص
١٥٥ ص
١٥٦ ص
١٥٧ ص
١٥٨ ص
١٥٩ ص
١٦٠ ص
١٦١ ص
١٦٢ ص
١٦٣ ص
١٦٤ ص
١٦٥ ص
١٦٦ ص
١٦٧ ص
١٦٨ ص
١٦٩ ص
١٧٠ ص
١٧١ ص
١٧٢ ص
١٧٣ ص
١٧٤ ص
١٧٥ ص
١٧٦ ص
١٧٧ ص
١٧٨ ص
١٧٩ ص
١٨٠ ص
١٨١ ص
١٨٢ ص
١٨٣ ص
١٨٤ ص
١٨٥ ص
١٨٦ ص
١٨٧ ص
١٨٨ ص
١٨٩ ص
١٩٠ ص
١٩١ ص
١٩٢ ص
١٩٣ ص
١٩٤ ص
١٩٥ ص
١٩٦ ص
١٩٧ ص
١٩٨ ص
١٩٩ ص
٢٠٠ ص
٢٠١ ص
٢٠٢ ص
٢٠٣ ص
٢٠٤ ص
٢٠٥ ص
٢٠٦ ص
٢٠٧ ص
٢٠٨ ص
٢٠٩ ص
٢١٠ ص
٢١١ ص
٢١٢ ص
٢١٣ ص
٢١٤ ص
٢١٥ ص
٢١٦ ص
٢١٧ ص
٢١٨ ص
٢١٩ ص
٢٢٠ ص
٢٢١ ص
٢٢٢ ص
٢٢٣ ص
٢٢٤ ص
٢٢٥ ص
٢٢٦ ص
٢٢٧ ص
٢٢٨ ص
٢٢٩ ص
٢٣٠ ص
٢٣١ ص
٢٣٢ ص
٢٣٣ ص
٢٣٤ ص
٢٣٥ ص
٢٣٦ ص
٢٣٧ ص
٢٣٨ ص
٢٣٩ ص
٢٤٠ ص
٢٤١ ص
٢٤٢ ص
٢٤٣ ص
٢٤٤ ص
٢٤٥ ص
٢٤٦ ص
٢٤٧ ص
٢٤٨ ص
٢٤٩ ص
٢٥٠ ص
٢٥١ ص
٢٥٢ ص
٢٥٣ ص
٢٥٤ ص
٢٥٥ ص
٢٥٦ ص
٢٥٧ ص
٢٥٨ ص
٢٥٩ ص
٢٦٠ ص
٢٦١ ص
٢٦٢ ص
٢٦٣ ص
٢٦٤ ص
٢٦٥ ص
٢٦٦ ص
٢٦٧ ص
٢٦٨ ص
٢٦٩ ص
٢٧٠ ص
٢٧١ ص
٢٧٢ ص
٢٧٣ ص
٢٧٤ ص
٢٧٥ ص
٢٧٦ ص
٢٧٧ ص
٢٧٨ ص
٢٧٩ ص
٢٨٠ ص
٢٨١ ص
٢٨٢ ص
٢٨٣ ص
٢٨٤ ص
٢٨٥ ص
٢٨٦ ص
٢٨٧ ص
٢٨٨ ص
٢٨٩ ص
٢٩٠ ص
٢٩١ ص
٢٩٢ ص
٢٩٣ ص
٢٩٤ ص
٢٩٥ ص
٢٩٦ ص
٢٩٧ ص
٢٩٨ ص
٢٩٩ ص
٣٠٠ ص
٣٠١ ص
٣٠٢ ص
٣٠٣ ص
٣٠٤ ص
٣٠٥ ص
٣٠٦ ص
٣٠٧ ص
٣٠٨ ص
٣٠٩ ص
٣١٠ ص
٣١١ ص
٣١٢ ص
٣١٣ ص
٣١٤ ص
٣١٥ ص
٣١٦ ص
٣١٧ ص
٣١٨ ص
٣١٩ ص
٣٢٠ ص
٣٢١ ص
٣٢٢ ص
٣٢٣ ص
٣٢٤ ص
٣٢٥ ص
٣٢٦ ص
٣٢٧ ص
٣٢٨ ص
٣٢٩ ص
٣٣٠ ص
٣٣١ ص
٣٣٢ ص
٣٣٣ ص
٣٣٤ ص
٣٣٥ ص
٣٣٦ ص
٣٣٧ ص
٣٣٨ ص
٣٣٩ ص
٣٤٠ ص
٣٤١ ص
٣٤٢ ص
٣٤٣ ص
٣٤٤ ص
٣٤٥ ص
٣٤٦ ص
٣٤٧ ص
٣٤٨ ص
٣٤٩ ص
٣٥٠ ص
٣٥١ ص
٣٥٢ ص
٣٥٣ ص
٣٥٤ ص
٣٥٥ ص
٣٥٦ ص
٣٥٧ ص
٣٥٨ ص
٣٥٩ ص
٣٦٠ ص
٣٦١ ص
٣٦٢ ص
٣٦٣ ص
٣٦٤ ص
٣٦٥ ص
٣٦٦ ص
٣٦٧ ص
٣٦٨ ص
٣٦٩ ص
٣٧٠ ص
٣٧١ ص
٣٧٢ ص
٣٧٣ ص
٣٧٤ ص
٣٧٥ ص
٣٧٦ ص
٣٧٧ ص
٣٧٨ ص
٣٧٩ ص
٣٨٠ ص
٣٨١ ص
٣٨٢ ص
٣٨٣ ص
٣٨٤ ص
٣٨٥ ص
٣٨٦ ص
٣٨٧ ص
٣٨٨ ص
٣٨٩ ص
٣٩٠ ص
٣٩١ ص
٣٩٢ ص
٣٩٣ ص
٣٩٤ ص
٣٩٥ ص
٣٩٦ ص
٣٩٧ ص
٣٩٨ ص
٣٩٩ ص
٤٠٠ ص
٤٠١ ص
٤٠٢ ص
٤٠٣ ص
٤٠٤ ص
٤٠٥ ص
٤٠٦ ص
٤٠٧ ص
٤٠٨ ص
٤٠٩ ص
٤١٠ ص
٤١١ ص
٤١٢ ص
٤١٣ ص
٤١٤ ص
٤١٥ ص
٤١٦ ص
٤١٧ ص
٤١٨ ص
٤١٩ ص
٤٢٠ ص
٤٢١ ص
٤٢٢ ص
٤٢٣ ص
٤٢٤ ص
٤٢٥ ص
٤٢٦ ص
٤٢٧ ص
٤٢٨ ص
٤٢٩ ص
٤٣٠ ص
٤٣١ ص
٤٣٢ ص
٤٣٣ ص
٤٣٤ ص
٤٣٥ ص
٤٣٦ ص
٤٣٧ ص
٤٣٨ ص
٤٣٩ ص
٤٤٠ ص
٤٤١ ص
٤٤٢ ص
٤٤٣ ص
٤٤٤ ص
٤٤٥ ص
٤٤٦ ص
٤٤٧ ص
٤٤٨ ص
٤٤٩ ص
٤٥٠ ص
٤٥١ ص
٤٥٢ ص
٤٥٣ ص
٤٥٤ ص
٤٥٥ ص
٤٥٦ ص
٤٥٧ ص
٤٥٨ ص
٤٥٩ ص
٤٦٠ ص
٤٦١ ص
٤٦٢ ص
٤٦٣ ص
٤٦٤ ص
٤٦٥ ص
٤٦٦ ص
٤٦٧ ص
٤٦٨ ص
٤٦٩ ص
٤٧٠ ص
٤٧١ ص
٤٧٢ ص
٤٧٣ ص
٤٧٤ ص
٤٧٥ ص
٤٧٦ ص
٤٧٧ ص
٤٧٨ ص
٤٧٩ ص
٤٨٠ ص
٤٨١ ص
٤٨٢ ص
٤٨٣ ص
٤٨٤ ص
٤٨٥ ص
٤٨٦ ص
٤٨٧ ص
٤٨٨ ص
٤٨٩ ص
٤٩٠ ص
٤٩١ ص
٤٩٢ ص
٤٩٣ ص
٤٩٤ ص
٤٩٥ ص
٤٩٦ ص
٤٩٧ ص
٤٩٨ ص
٤٩٩ ص
٥٠٠ ص
٥٠١ ص
٥٠٢ ص
٥٠٣ ص
٥٠٤ ص
٥٠٥ ص
٥٠٦ ص
٥٠٧ ص
٥٠٨ ص
٥٠٩ ص
٥١٠ ص
٥١١ ص
٥١٢ ص
٥١٣ ص
٥١٤ ص
٥١٥ ص
٥١٦ ص
٥١٧ ص
٥١٨ ص
٥١٩ ص
٥٢٠ ص
٥٢١ ص
٥٢٢ ص
٥٢٣ ص
٥٢٤ ص
٥٢٥ ص
٥٢٦ ص
٥٢٧ ص
٥٢٨ ص
٥٢٩ ص
٥٣٠ ص
٥٣١ ص
٥٣٢ ص
٥٣٣ ص
٥٣٤ ص
٥٣٥ ص
٥٣٦ ص
٥٣٧ ص
٥٣٨ ص
٥٣٩ ص
٥٤٠ ص
٥٤١ ص
٥٤٢ ص
٥٤٣ ص
٥٤٤ ص
٥٤٥ ص
٥٤٦ ص
٥٤٧ ص
٥٤٨ ص
٥٤٩ ص
٥٥٠ ص
٥٥١ ص
٥٥٢ ص
٥٥٣ ص
٥٥٤ ص
٥٥٥ ص
٥٥٦ ص
٥٥٧ ص
٥٥٨ ص
٥٥٩ ص
٥٦٠ ص
٥٦١ ص
٥٦٢ ص
٥٦٣ ص
٥٦٤ ص
٥٦٥ ص
٥٦٦ ص
٥٦٧ ص
٥٦٨ ص
٥٦٩ ص
٥٧٠ ص
٥٧١ ص
٥٧٢ ص
٥٧٣ ص
٥٧٤ ص
٥٧٥ ص
٥٧٦ ص
٥٧٧ ص
٥٧٨ ص
٥٧٩ ص
٥٨٠ ص
٥٨١ ص
٥٨٢ ص
٥٨٣ ص
٥٨٤ ص
٥٨٥ ص
٥٨٦ ص
٥٨٧ ص
٥٨٨ ص
٥٨٩ ص
٥٩٠ ص
٥٩١ ص
٥٩٢ ص
٥٩٣ ص
٥٩٤ ص
٥٩٥ ص
٥٩٦ ص
٥٩٧ ص
٥٩٨ ص
٥٩٩ ص
٦٠٠ ص
٦٠١ ص
٦٠٢ ص
٦٠٣ ص
٦٠٤ ص
٦٠٥ ص
٦٠٦ ص
٦٠٧ ص
٦٠٨ ص
٦٠٩ ص
٦١٠ ص
٦١١ ص
٦١٢ ص
٦١٣ ص
٦١٤ ص
٦١٥ ص
٦١٦ ص
٦١٧ ص
٦١٨ ص
٦١٩ ص
٦٢٠ ص
٦٢١ ص
٦٢٢ ص
٦٢٣ ص
٦٢٤ ص
٦٢٥ ص
٦٢٦ ص
٦٢٧ ص
٦٢٨ ص
٦٢٩ ص
٦٣٠ ص
٦٣١ ص
٦٣٢ ص
٦٣٣ ص
٦٣٤ ص
٦٣٥ ص
٦٣٦ ص
٦٣٧ ص
٦٣٨ ص
٦٣٩ ص
٦٤٠ ص
٦٤١ ص
٦٤٢ ص
٦٤٣ ص
٦٤٤ ص
٦٤٥ ص
٦٤٦ ص
٦٤٧ ص
٦٤٨ ص
٦٤٩ ص
٦٥٠ ص
٦٥١ ص
٦٥٢ ص
٦٥٣ ص
٦٥٤ ص
٦٥٥ ص
٦٥٦ ص
٦٥٧ ص
٦٥٨ ص
٦٥٩ ص
٦٦٠ ص
٦٦١ ص
٦٦٢ ص
٦٦٣ ص
٦٦٤ ص
٦٦٥ ص
٦٦٦ ص
٦٦٧ ص
٦٦٨ ص
٦٦٩ ص
٦٧٠ ص
٦٧١ ص
٦٧٢ ص
٦٧٣ ص
٦٧٤ ص
٦٧٥ ص
٦٧٦ ص
٦٧٧ ص
٦٧٨ ص
٦٧٩ ص
٦٨٠ ص
٦٨١ ص
٦٨٢ ص
٦٨٣ ص
٦٨٤ ص
٦٨٥ ص
٦٨٦ ص
٦٨٧ ص
٦٨٨ ص
٦٨٩ ص
٦٩٠ ص
٦٩١ ص
٦٩٢ ص
٦٩٣ ص
٦٩٤ ص
٦٩٥ ص
٦٩٦ ص
٦٩٧ ص
٦٩٨ ص
٦٩٩ ص
٧٠٠ ص
٧٠١ ص
٧٠٢ ص
٧٠٣ ص
٧٠٤ ص
٧٠٥ ص
٧٠٦ ص
٧٠٧ ص
٧٠٨ ص
٧٠٩ ص
٧١٠ ص
٧١١ ص
٧١٢ ص
٧١٣ ص
٧١٤ ص
٧١٥ ص
٧١٦ ص
٧١٧ ص
٧١٨ ص
٧١٩ ص
٧٢٠ ص
٧٢١ ص
٧٢٢ ص
٧٢٣ ص
٧٢٤ ص
٧٢٥ ص
٧٢٦ ص
٧٢٧ ص
٧٢٨ ص
٧٢٩ ص
٧٣٠ ص
٧٣١ ص
٧٣٢ ص
٧٣٣ ص
٧٣٤ ص
٧٣٥ ص
٧٣٦ ص
٧٣٧ ص
٧٣٨ ص
٧٣٩ ص
٧٤٠ ص
٧٤١ ص
٧٤٢ ص
٧٤٣ ص
٧٤٤ ص
٧٤٥ ص
٧٤٦ ص
٧٤٧ ص
٧٤٨ ص
٧٤٩ ص
٧٥٠ ص
٧٥١ ص
٧٥٢ ص
٧٥٣ ص
٧٥٤ ص
٧٥٥ ص
٧٥٦ ص
٧٥٧ ص
٧٥٨ ص
٧٥٩ ص
٧٦٠ ص
٧٦١ ص
٧٦٢ ص
٧٦٣ ص
٧٦٤ ص
٧٦٥ ص
٧٦٦ ص
٧٦٧ ص
٧٦٨ ص
٧٦٩ ص
٧٧٠ ص
٧٧١ ص
٧٧٢ ص
٧٧٣ ص
٧٧٤ ص
٧٧٥ ص
٧٧٦ ص
٧٧٧ ص
٧٧٨ ص
٧٧٩ ص
٧٨٠ ص
٧٨١ ص
٧٨٢ ص
٧٨٣ ص
٧٨٤ ص
٧٨٥ ص
٧٨٦ ص
٧٨٧ ص
٧٨٨ ص
٧٨٩ ص
٧٩٠ ص
٧٩١ ص
٧٩٢ ص
٧٩٣ ص
٧٩٤ ص
٧٩٥ ص
٧٩٦ ص
٧٩٧ ص
٧٩٨ ص
٧٩٩ ص
٨٠٠ ص
٨٠١ ص
٨٠٢ ص
٨٠٣ ص
٨٠٤ ص
٨٠٥ ص
٨٠٦ ص
٨٠٧ ص
٨٠٨ ص
٨٠٩ ص
٨١٠ ص
٨١١ ص
٨١٢ ص
٨١٣ ص
٨١٤ ص
٨١٥ ص
٨١٦ ص
٨١٧ ص
٨١٨ ص
٨١٩ ص
٨٢٠ ص
٨٢١ ص
٨٢٢ ص
٨٢٣ ص
٨٢٤ ص
٨٢٥ ص
٨٢٦ ص
٨٢٧ ص
٨٢٨ ص
٨٢٩ ص
٨٣٠ ص
٨٣١ ص
٨٣٢ ص
٨٣٣ ص
٨٣٤ ص
٨٣٥ ص
٨٣٦ ص
٨٣٧ ص
٨٣٨ ص
٨٣٩ ص
٨٤٠ ص
٨٤١ ص
٨٤٢ ص
٨٤٣ ص
٨٤٤ ص
٨٤٥ ص
٨٤٦ ص
٨٤٧ ص
٨٤٨ ص
٨٤٩ ص
٨٥٠ ص
٨٥١ ص
٨٥٢ ص
٨٥٣ ص
٨٥٤ ص
٨٥٥ ص
٨٥٦ ص
٨٥٧ ص
٨٥٨ ص
٨٥٩ ص
٨٦٠ ص
٨٦١ ص
٨٦٢ ص
٨٦٣ ص
٨٦٤ ص
٨٦٥ ص
٨٦٦ ص
٨٦٧ ص
٨٦٨ ص
٨٦٩ ص
٨٧٠ ص
٨٧١ ص
٨٧٢ ص
٨٧٣ ص
٨٧٤ ص
٨٧٥ ص
٨٧٦ ص
٨٧٧ ص
٨٧٨ ص
٨٧٩ ص
٨٨٠ ص
٨٨١ ص
٨٨٢ ص
٨٨٣ ص
٨٨٤ ص
٨٨٥ ص
٨٨٦ ص
٨٨٧ ص
٨٨٨ ص
٨٨٩ ص
٨٩٠ ص
٨٩١ ص
٨٩٢ ص
٨٩٣ ص
٨٩٤ ص
٨٩٥ ص
٨٩٦ ص
٨٩٧ ص
٨٩٨ ص
٨٩٩ ص
٩٠٠ ص
٩٠١ ص
٩٠٢ ص
٩٠٣ ص
٩٠٤ ص
٩٠٥ ص
٩٠٦ ص
٩٠٧ ص
٩٠٨ ص
٩٠٩ ص
٩١٠ ص
٩١١ ص
٩١٢ ص
٩١٣ ص
٩١٤ ص
٩١٥ ص
٩١٦ ص
٩١٧ ص
٩١٨ ص
٩١٩ ص
٩٢٠ ص
٩٢١ ص
٩٢٢ ص
٩٢٣ ص
٩٢٤ ص
٩٢٥ ص
٩٢٦ ص
٩٢٧ ص
٩٢٨ ص
٩٢٩ ص
٩٣٠ ص
٩٣١ ص
٩٣٢ ص
٩٣٣ ص
٩٣٤ ص
٩٣٥ ص
٩٣٦ ص
٩٣٧ ص
٩٣٨ ص
٩٣٩ ص
٩٤٠ ص
٩٤١ ص
٩٤٢ ص
٩٤٣ ص
٩٤٤ ص
٩٤٥ ص
٩٤٦ ص
٩٤٧ ص
٩٤٨ ص
٩٤٩ ص
٩٥٠ ص
٩٥١ ص
٩٥٢ ص
٩٥٣ ص
٩٥٤ ص
٩٥٥ ص
٩٥٦ ص
٩٥٧ ص
٩٥٨ ص
٩٥٩ ص
٩٦٠ ص
٩٦١ ص
٩٦٢ ص
٩٦٣ ص
٩٦٤ ص
٩٦٥ ص
٩٦٦ ص
٩٦٧ ص
٩٦٨ ص
٩٦٩ ص
٩٧٠ ص
٩٧١ ص
٩٧٢ ص
٩٧٣ ص
٩٧٤ ص
٩٧٥ ص
٩٧٦ ص
٩٧٧ ص
٩٧٨ ص
٩٧٩ ص
٩٨٠ ص
٩٨١ ص
٩٨٢ ص
٩٨٣ ص
٩٨٤ ص
٩٨٥ ص
٩٨٦ ص
٩٨٧ ص
٩٨٨ ص
٩٨٩ ص
٩٩٠ ص
٩٩١ ص
٩٩٢ ص
٩٩٣ ص
٩٩٤ ص
٩٩٥ ص
٩٩٦ ص
٩٩٧ ص
٩٩٨ ص
٩٩٩ ص
١٠٠٠ ص
١٠٠١ ص
١٠٠٢ ص
١٠٠٣ ص
١٠٠٤ ص
١٠٠٥ ص
١٠٠٦ ص
١٠٠٧ ص
١٠٠٨ ص
١٠٠٩ ص
١٠١٠ ص
١٠١١ ص
١٠١٢ ص
١٠١٣ ص
١٠١٤ ص
١٠١٥ ص
١٠١٦ ص
١٠١٧ ص
١٠١٨ ص
١٠١٩ ص
١٠٢٠ ص
١٠٢١ ص
١٠٢٢ ص
١٠٢٣ ص
١٠٢٤ ص
١٠٢٥ ص
١٠٢٦ ص
١٠٢٧ ص
١٠٢٨ ص
١٠٢٩ ص
١٠٣٠ ص
١٠٣١ ص
١٠٣٢ ص
١٠٣٣ ص
١٠٣٤ ص
١٠٣٥ ص
١٠٣٦ ص
١٠٣٧ ص
١٠٣٨ ص
١٠٣٩ ص
١٠٤٠ ص
١٠٤١ ص
١٠٤٢ ص
١٠٤٣ ص
١٠٤٤ ص
١٠٤٥ ص
١٠٤٦ ص
١٠٤٧ ص
١٠٤٨ ص
١٠٤٩ ص
١٠٥٠ ص
١٠٥١ ص
١٠٥٢ ص
١٠٥٣ ص
١٠٥٤ ص
١٠٥٥ ص
١٠٥٦ ص
١٠٥٧ ص
١٠٥٨ ص
١٠٥٩ ص
١٠٦٠ ص
١٠٦١ ص
١٠٦٢ ص
١٠٦٣ ص
١٠٦٤ ص
١٠٦٥ ص
١٠٦٦ ص
١٠٦٧ ص
١٠٦٨ ص
١٠٦٩ ص
١٠٧٠ ص
١٠٧١ ص
١٠٧٢ ص
١٠٧٣ ص
١٠٧٤ ص
١٠٧٥ ص
١٠٧٦ ص
١٠٧٧ ص
١٠٧٨ ص
١٠٧٩ ص
١٠٨٠ ص
١٠٨١ ص
١٠٨٢ ص
١٠٨٣ ص
١٠٨٤ ص
١٠٨٥ ص
١٠٨٦ ص
١٠٨٧ ص
١٠٨٨ ص
١٠٨٩ ص
١٠٩٠ ص
١٠٩١ ص
١٠٩٢ ص
١٠٩٣ ص
١٠٩٤ ص
١٠٩٥ ص
١٠٩٦ ص
١٠٩٧ ص
١٠٩٨ ص
١٠٩٩ ص
١١٠٠ ص
١١٠١ ص
١١٠٢ ص
١١٠٣ ص
١١٠٤ ص
١١٠٥ ص
١١٠٦ ص
١١٠٧ ص
١١٠٨ ص
١١٠٩ ص
١١١٠ ص
١١١١ ص
١١١٢ ص
١١١٣ ص
١١١٤ ص
١١١٥ ص
١١١٦ ص
١١١٧ ص
١١١٨ ص
١١١٩ ص
١١٢٠ ص
١١٢١ ص
١١٢٢ ص
١١٢٣ ص
١١٢٤ ص
١١٢٥ ص
١١٢٦ ص
١١٢٧ ص
١١٢٨ ص
١١٢٩ ص
١١٣٠ ص
١١٣١ ص
١١٣٢ ص
١١٣٣ ص
١١٣٤ ص
١١٣٥ ص
١١٣٦ ص
١١٣٧ ص
١١٣٨ ص
١١٣٩ ص
١١٤٠ ص
١١٤١ ص
١١٤٢ ص
١١٤٣ ص
١١٤٤ ص
١١٤٥ ص
١١٤٦ ص
١١٤٧ ص
١١٤٨ ص
١١٤٩ ص
١١٥٠ ص
١١٥١ ص
١١٥٢ ص
١١٥٣ ص
١١٥٤ ص
١١٥٥ ص
١١٥٦ ص
١١٥٧ ص
١١٥٨ ص
١١٥٩ ص
١١٦٠ ص
١١٦١ ص
١١٦٢ ص
١١٦٣ ص
١١٦٤ ص
١١٦٥ ص
١١٦٦ ص
١١٦٧ ص
١١٦٨ ص
١١٦٩ ص
١١٧٠ ص
١١٧١ ص
١١٧٢ ص
١١٧٣ ص
١١٧٤ ص
١١٧٥ ص
١١٧٦ ص
١١٧٧ ص
١١٧٨ ص
١١٧٩ ص
١١٨٠ ص
١١٨١ ص
١١٨٢ ص
١١٨٣ ص
١١٨٤ ص
١١٨٥ ص
١١٨٦ ص
١١٨٧ ص
١١٨٨ ص
١١٨٩ ص
١١٩٠ ص
١١٩١ ص
١١٩٢ ص
١١٩٣ ص
١١٩٤ ص
١١٩٥ ص
١١٩٦ ص
١١٩٧ ص
١١٩٨ ص
١١٩٩ ص
١٢٠٠ ص
١٢٠١ ص
١٢٠٢ ص
١٢٠٣ ص
١٢٠٤ ص
١٢٠٥ ص
١٢٠٦ ص
١٢٠٧ ص
١٢٠٨ ص
١٢٠٩ ص
١٢١٠ ص
١٢١١ ص
١٢١٢ ص
١٢١٣ ص
١٢١٤ ص
١٢١٥ ص
١٢١٦ ص
١٢١٧ ص
١٢١٨ ص
١٢١٩ ص
١٢٢٠ ص
١٢٢١ ص
١٢٢٢ ص
١٢٢٣ ص
١٢٢٤ ص
١٢٢٥ ص
١٢٢٦ ص
١٢٢٧ ص
١٢٢٨ ص
١٢٢٩ ص
١٢٣٠ ص
١٢٣١ ص
١٢٣٢ ص
١٢٣٣ ص
١٢٣٤ ص
١٢٣٥ ص
١٢٣٦ ص
١٢٣٧ ص
١٢٣٨ ص
١٢٣٩ ص
١٢٤٠ ص
١٢٤١ ص
١٢٤٢ ص
١٢٤٣ ص
١٢٤٤ ص
١٢٤٥ ص
١٢٤٦ ص
١٢٤٧ ص
١٢٤٨ ص
١٢٤٩ ص
١٢٥٠ ص
١٢٥١ ص
١٢٥٢ ص
١٢٥٣ ص
١٢٥٤ ص
١٢٥٥ ص
١٢٥٦ ص
١٢٥٧ ص
١٢٥٨ ص
١٢٥٩ ص
١٢٦٠ ص
١٢٦١ ص
١٢٦٢ ص
١٢٦٣ ص
١٢٦٤ ص
١٢٦٥ ص
١٢٦٦ ص
١٢٦٧ ص
١٢٦٨ ص
١٢٦٩ ص
١٢٧٠ ص
١٢٧١ ص
١٢٧٢ ص
١٢٧٣ ص
١٢٧٤ ص
١٢٧٥ ص
١٢٧٦ ص
١٢٧٧ ص
١٢٧٨ ص
١٢٧٩ ص
١٢٨٠ ص
١٢٨١ ص
١٢٨٢ ص
١٢٨٣ ص
١٢٨٤ ص
١٢٨٥ ص
١٢٨٦ ص
١٢٨٧ ص
١٢٨٨ ص
١٢٨٩ ص
١٢٩٠ ص
١٢٩١ ص
١٢٩٢ ص
١٢٩٣ ص
١٢٩٤ ص
١٢٩٥ ص
١٢٩٦ ص
١٢٩٧ ص
١٢٩٨ ص
١٢٩٩ ص
١٣٠٠ ص
١٣٠١ ص
١٣٠٢ ص
١٣٠٣ ص
١٣٠٤ ص
١٣٠٥ ص
١٣٠٦ ص
١٣٠٧ ص
١٣٠٨ ص
١٣٠٩ ص
١٣١٠ ص
١٣١١ ص
١٣١٢ ص
١٣١٣ ص
١٣١٤ ص
١٣١٥ ص
١٣١٦ ص
١٣١٧ ص
١٣١٨ ص
١٣١٩ ص
١٣٢٠ ص
١٣٢١ ص
١٣٢٢ ص
١٣٢٣ ص
١٣٢٤ ص
١٣٢٥ ص
١٣٢٦ ص
١٣٢٧ ص
١٣٢٨ ص
١٣٢٩ ص
١٣٣٠ ص
١٣٣١ ص
١٣٣٢ ص
١٣٣٣ ص
١٣٣٤ ص
١٣٣٥ ص
١٣٣٦ ص
١٣٣٧ ص
١٣٣٨ ص
١٣٣٩ ص
١٣٤٠ ص
١٣٤١ ص
١٣٤٢ ص
١٣٤٣ ص
١٣٤٤ ص
١٣٤٥ ص
١٣٤٦ ص
١٣٤٧ ص
١٣٤٨ ص
١٣٤٩ ص
١٣٥٠ ص
١٣٥١ ص
١٣٥٢ ص
١٣٥٣ ص
١٣٥٤ ص
١٣٥٥ ص
١٣٥٦ ص
١٣٥٧ ص
١٣٥٨ ص
١٣٥٩ ص
١٣٦٠ ص
١٣٦١ ص
١٣٦٢ ص
١٣٦٣ ص
١٣٦٤ ص
١٣٦٥ ص
١٣٦٦ ص
١٣٦٧ ص
١٣٦٨ ص
١٣٦٩ ص
١٣٧٠ ص
١٣٧١ ص
١٣٧٢ ص
١٣٧٣ ص
١٣٧٤ ص
١٣٧٥ ص
١٣٧٦ ص
١٣٧٧ ص
١٣٧٨ ص
١٣٧٩ ص
١٣٨٠ ص
١٣٨١ ص
١٣٨٢ ص
١٣٨٣ ص
١٣٨٤ ص
١٣٨٥ ص
١٣٨٦ ص
١٣٨٧ ص
١٣٨٨ ص
١٣٨٩ ص
١٣٩٠ ص
١٣٩١ ص
١٣٩٢ ص
١٣٩٣ ص
١٣٩٤ ص
١٣٩٥ ص
١٣٩٦ ص
١٣٩٧ ص
١٣٩٨ ص
١٣٩٩ ص
١٤٠٠ ص
١٤٠١ ص
١٤٠٢ ص
١٤٠٣ ص
١٤٠٤ ص
١٤٠٥ ص
١٤٠٦ ص
١٤٠٧ ص
١٤٠٨ ص
١٤٠٩ ص
١٤١٠ ص
١٤١١ ص
١٤١٢ ص
١٤١٣ ص
١٤١٤ ص
١٤١٥ ص
١٤١٦ ص
١٤١٧ ص
١٤١٨ ص
١٤١٩ ص
١٤٢٠ ص
١٤٢١ ص
١٤٢٢ ص
١٤٢٣ ص
١٤٢٤ ص
١٤٢٥ ص
١٤٢٦ ص
١٤٢٧ ص
١٤٢٨ ص
١٤٢٩ ص
١٤٣٠ ص
١٤٣١ ص
١٤٣٢ ص
١٤٣٣ ص
١٤٣٤ ص
١٤٣٥ ص
١٤٣٦ ص
١٤٣٧ ص
١٤٣٨ ص
١٤٣٩ ص
١٤٤٠ ص
١٤٤١ ص
١٤٤٢ ص
١٤٤٣ ص
١٤٤٤ ص
١٤٤٥ ص
١٤٤٦ ص
١٤٤٧ ص
١٤٤٨ ص
١٤٤٩ ص
١٤٥٠ ص
١٤٥١ ص
١٤٥٢ ص
١٤٥٣ ص
١٤٥٤ ص
١٤٥٥ ص
١٤٥٦ ص
١٤٥٧ ص
١٤٥٨ ص
١٤٥٩ ص
١٤٦٠ ص
١٤٦١ ص
١٤٦٢ ص
١٤٦٣ ص
١٤٦٤ ص
١٤٦٥ ص
١٤٦٦ ص
١٤٦٧ ص
١٤٦٨ ص
١٤٦٩ ص
١٤٧٠ ص
١٤٧١ ص
١٤٧٢ ص
١٤٧٣ ص
١٤٧٤ ص
١٤٧٥ ص
١٤٧٦ ص
١٤٧٧ ص
١٤٧٨ ص
١٤٧٩ ص
١٤٨٠ ص
١٤٨١ ص
١٤٨٢ ص
١٤٨٣ ص
١٤٨٤ ص
١٤٨٥ ص
١٤٨٦ ص
١٤٨٧ ص
١٤٨٨ ص
١٤٨٩ ص
١٤٩٠ ص
١٤٩١ ص
١٤٩٢ ص
١٤٩٣ ص
١٤٩٤ ص
١٤٩٥ ص
١٤٩٦ ص
١٤٩٧ ص
١٤٩٨ ص
١٤٩٩ ص
١٥٠٠ ص
١٥٠١ ص
١٥٠٢ ص
١٥٠٣ ص
١٥٠٤ ص
١٥٠٥ ص
١٥٠٦ ص
١٥٠٧ ص
١٥٠٨ ص
١٥٠٩ ص
١٥١٠ ص
١٥١١ ص
١٥١٢ ص
١٥١٣ ص
١٥١٤ ص
١٥١٥ ص
١٥١٦ ص
١٥١٧ ص
١٥١٨ ص
١٥١٩ ص
١٥٢٠ ص
١٥٢١ ص
١٥٢٢ ص
١٥٢٣ ص
١٥٢٤ ص
١٥٢٥ ص
١٥٢٦ ص
١٥٢٧ ص
١٥٢٨ ص
١٥٢٩ ص
١٥٣٠ ص
١٥٣١ ص
١٥٣٢ ص
١٥٣٣ ص
١٥٣٤ ص
١٥٣٥ ص
١٥٣٦ ص
١٥٣٧ ص
١٥٣٨ ص
١٥٣٩ ص
١٥٤٠ ص
١٥٤١ ص
١٥٤٢ ص
١٥٤٣ ص
١٥٤٤ ص
١٥٤٥ ص
١٥٤٦ ص
١٥٤٧ ص
١٥٤٨ ص
١٥٤٩ ص
١٥٥٠ ص
١٥٥١ ص
١٥٥٢ ص
١٥٥٣ ص
١٥٥٤ ص
١٥٥٥ ص
١٥٥٦ ص
١٥٥٧ ص
١٥٥٨ ص
١٥٥٩ ص
١٥٦٠ ص
١٥٦١ ص
١٥٦٢ ص
١٥٦٣ ص
١٥٦٤ ص
١٥٦٥ ص
١٥٦٦ ص
١٥٦٧ ص
١٥٦٨ ص
١٥٦٩ ص
١٥٧٠ ص
١٥٧١ ص
١٥٧٢ ص
١٥٧٣ ص
١٥٧٤ ص
١٥٧٥ ص
١٥٧٦ ص
١٥٧٧ ص
١٥٧٨ ص
١٥٧٩ ص
١٥٨٠ ص
١٥٨١ ص
١٥٨٢ ص
١٥٨٣ ص
١٥٨٤ ص
١٥٨٥ ص
١٥٨٦ ص
١٥٨٧ ص
١٥٨٨ ص
١٥٨٩ ص
١٥٩٠ ص
١٥٩١ ص
١٥٩٢ ص
١٥٩٣ ص
١٥٩٤ ص
١٥٩٥ ص
١٥٩٦ ص
١٥٩٧ ص
١٥٩٨ ص
١٥٩٩ ص
١٦٠٠ ص
١٦٠١ ص
١٦٠٢ ص
١٦٠٣ ص
١٦٠٤ ص
١٦٠٥ ص
١٦٠٦ ص
١٦٠٧ ص
١٦٠٨ ص
١٦٠٩ ص
١٦١٠ ص
١٦١١ ص
١٦١٢ ص
١٦١٣ ص
١٦١٤ ص
١٦١٥ ص
١٦١٦ ص
١٦١٧ ص
١٦١٨ ص
١٦١٩ ص
١٦٢٠ ص
١٦٢١ ص
١٦٢٢ ص
١٦٢٣ ص
١٦٢٤ ص
١٦٢٥ ص
١٦٢٦ ص
١٦٢٧ ص
١٦٢٨ ص
١٦٢٩ ص
١٦٣٠ ص
١٦٣١ ص
١٦٣٢ ص
١٦٣٣ ص
١٦٣٤ ص
١٦٣٥ ص
١٦٣٦ ص
١٦٣٧ ص
١٦٣٨ ص
١٦٣٩ ص
١٦٤٠ ص
١٦٤١ ص
١٦٤٢ ص
١٦٤٣ ص
١٦٤٤ ص
١٦٤٥ ص
١٦٤٦ ص
١٦٤٧ ص
١٦٤٨ ص
١٦٤٩ ص
١٦٥٠ ص
١٦٥١ ص
١٦٥٢ ص
١٦٥٣ ص
١٦٥٤ ص
١٦٥٥ ص
١٦٥٦ ص
١٦٥٧ ص
١٦٥٨ ص
١٦٥٩ ص
١٦٦٠ ص
١٦٦١ ص
١٦٦٢ ص
١٦٦٣ ص
١٦٦٤ ص
١٦٦٥ ص
١٦٦٦ ص
١٦٦٧ ص
١٦٦٨ ص
١٦٦٩ ص
١٦٧٠ ص
١٦٧١ ص
١٦٧٢ ص
١٦٧٣ ص
١٦٧٤ ص
١٦٧٥ ص
١٦٧٦ ص
١٦٧٧ ص
١٦٧٨ ص
١٦٧٩ ص
١٦٨٠ ص
١٦٨١ ص
١٦٨٢ ص
١٦٨٣ ص
١٦٨٤ ص
١٦٨٥ ص
١٦٨٦ ص
١٦٨٧ ص
١٦٨٨ ص
١٦٨٩ ص
١٦٩٠ ص
١٦٩١ ص
١٦٩٢ ص
١٦٩٣ ص
١٦٩٤ ص
١٦٩٥ ص
١٦٩٦ ص
١٦٩٧ ص
١٦٩٨ ص
١٦٩٩ ص
١٧٠٠ ص
١٧٠١ ص
١٧٠٢ ص
١٧٠٣ ص
١٧٠٤ ص
١٧٠٥ ص
١٧٠٦ ص
١٧٠٧ ص
١٧٠٨ ص
١٧٠٩ ص
١٧١٠ ص
١٧١١ ص
١٧١٢ ص
١٧١٣ ص
١٧١٤ ص
١٧١٥ ص
١٧١٦ ص
١٧١٧ ص
١٧١٨ ص
١٧١٩ ص
١٧٢٠ ص
١٧٢١ ص
١٧٢٢ ص
١٧٢٣ ص
١٧٢٤ ص
١٧٢٥ ص
١٧٢٦ ص
١٧٢٧ ص
١٧٢٨ ص
١٧٢٩ ص
١٧٣٠ ص
١٧٣١ ص
١٧٣٢ ص
١٧٣٣ ص
١٧٣٤ ص
١٧٣٥ ص
١٧٣٦ ص
١٧٣٧ ص
١٧٣٨ ص
١٧٣٩ ص
١٧٤٠ ص
١٧٤١ ص
١٧٤٢ ص
١٧٤٣ ص
١٧٤٤ ص
١٧٤٥ ص
١٧٤٦ ص
١٧٤٧ ص
١٧٤٨ ص
١٧٤٩ ص
١٧٥٠ ص
١٧٥١ ص
١٧٥٢ ص
١٧٥٣ ص
١٧٥٤ ص
١٧٥٥ ص
١٧٥٦ ص
١٧٥٧ ص
١٧٥٨ ص
١٧٥٩ ص
١٧٦٠ ص
١٧٦١ ص
١٧٦٢ ص
١٧٦٣ ص
١٧٦٤ ص
١٧٦٥ ص
١٧٦٦ ص
١٧٦٧ ص
١٧٦٨ ص
١٧٦٩ ص
١٧٧٠ ص
١٧٧١ ص
١٧٧٢ ص
١٧٧٣ ص
١٧٧٤ ص
١٧٧٥ ص
١٧٧٦ ص
١٧٧٧ ص
١٧٧٨ ص
١٧٧٩ ص
١٧٨٠ ص
١٧٨١ ص
١٧٨٢ ص
١٧٨٣ ص
١٧٨٤ ص
١٧٨٥ ص
١٧٨٦ ص
١٧٨٧ ص
١٧٨٨ ص
١٧٨٩ ص
١٧٩٠ ص
١٧٩١ ص
١٧٩٢ ص
١٧٩٣ ص
١٧٩٤ ص
١٧٩٥ ص
١٧٩٦ ص
١٧٩٧ ص
١٧٩٨ ص
١٧٩٩ ص
١٨٠٠ ص
١٨٠١ ص
١٨٠٢ ص
١٨٠٣ ص
١٨٠٤ ص
١٨٠٥ ص
١٨٠٦ ص
١٨٠٧ ص
١٨٠٨ ص
١٨٠٩ ص
١٨١٠ ص
١٨١١ ص
١٨١٢ ص
١٨١٣ ص
١٨١٤ ص
١٨١٥ ص
١٨١٦ ص
١٨١٧ ص
١٨١٨ ص
١٨١٩ ص
١٨٢٠ ص
١٨٢١ ص
١٨٢٢ ص
١٨٢٣ ص
١٨٢٤ ص
١٨٢٥ ص
١٨٢٦ ص
١٨٢٧ ص
١٨٢٨ ص
١٨٢٩ ص
١٨٣٠ ص
١٨٣١ ص
١٨٣٢ ص
١٨٣٣ ص
١٨٣٤ ص
١٨٣٥ ص
١٨٣٦ ص
١٨٣٧ ص
١٨٣٨ ص
١٨٣٩ ص
١٨٤٠ ص
١٨٤١ ص
١٨٤٢ ص
١٨٤٣ ص
١٨٤٤ ص
١٨٤٥ ص
١٨٤٦ ص
١٨٤٧ ص
١٨٤٨ ص
١٨٤٩ ص
١٨٥٠ ص
١٨٥١ ص
١٨٥٢ ص
١٨٥٣ ص
١٨٥٤ ص
١٨٥٥ ص
١٨٥٦ ص
١٨٥٧ ص
١٨٥٨ ص
١٨٥٩ ص
١٨٦٠ ص
١٨٦١ ص
١٨٦٢ ص
١٨٦٣ ص
١٨٦٤ ص
١٨٦٥ ص
١٨٦٦ ص
١٨٦٧ ص
١٨٦٨ ص
١٨٦٩ ص
١٨٧٠ ص
١٨٧١ ص
١٨٧٢ ص
١٨٧٣ ص
١٨٧٤ ص
١٨٧٥ ص
١٨٧٦ ص
١٨٧٧ ص
١٨٧٨ ص
١٨٧٩ ص
١٨٨٠ ص
١٨٨١ ص
١٨٨٢ ص
١٨٨٣ ص
١٨٨٤ ص
١٨٨٥ ص
١٨٨٦ ص
١٨٨٧ ص
١٨٨٨ ص
١٨٨٩ ص
١٨٩٠ ص
١٨٩١ ص
١٨٩٢ ص
١٨٩٣ ص
١٨٩٤ ص
١٨٩٥ ص
١٨٩٦ ص
١٨٩٧ ص
١٨٩٨ ص
١٨٩٩ ص
١٩٠٠ ص
١٩٠١ ص
١٩٠٢ ص
١٩٠٣ ص
١٩٠٤ ص
١٩٠٥ ص
١٩٠٦ ص
١٩٠٧ ص
١٩٠٨ ص
١٩٠٩ ص
١٩١٠ ص
١٩١١ ص
١٩١٢ ص
١٩١٣ ص
١٩١٤ ص
١٩١٥ ص
١٩١٦ ص
١٩١٧ ص
١٩١٨ ص
١٩١٩ ص
١٩٢٠ ص
١٩٢١ ص
١٩٢٢ ص
١٩٢٣ ص
١٩٢٤ ص
١٩٢٥ ص
١٩٢٦ ص
١٩٢٧ ص
١٩٢٨ ص
١٩٢٩ ص
١٩٣٠ ص
١٩٣١ ص
١٩٣٢ ص
١٩٣٣ ص
١٩٣٤ ص
١٩٣٥ ص
١٩٣٦ ص
١٩٣٧ ص
١٩٣٨ ص
١٩٣٩ ص
١٩٤٠ ص
١٩٤١ ص
١٩٤٢ ص
١٩٤٣ ص
١٩٤٤ ص
١٩٤٥ ص
١٩٤٦ ص
١٩٤٧ ص
١٩٤٨ ص
١٩٤٩ ص
١٩٥٠ ص
١٩٥١ ص
١٩٥٢ ص
١٩٥٣ ص
١٩٥٤ ص
١٩٥٥ ص
١٩٥٦ ص
١٩٥٧ ص
١٩٥٨ ص
١٩٥٩ ص
١٩٦٠ ص
١٩٦١ ص
١٩٦٢ ص
١٩٦٣ ص
١٩٦٤ ص
١٩٦٥ ص
١٩٦٦ ص
١٩٦٧ ص
١٩٦٨ ص
١٩٦٩ ص
١٩٧٠ ص
١٩٧١ ص
١٩٧٢ ص
١٩٧٣ ص
١٩٧٤ ص
١٩٧٥ ص
١٩٧٦ ص
١٩٧٧ ص
١٩٧٨ ص
١٩٧٩ ص
١٩٨٠ ص
١٩٨١ ص
١٩٨٢ ص
١٩٨٣ ص
١٩٨٤ ص
١٩٨٥ ص
١٩٨٦ ص
١٩٨٧ ص
١٩٨٨ ص
١٩٨٩ ص
١٩٩٠ ص
١٩٩١ ص
١٩٩٢ ص
١٩٩٣ ص
١٩٩٤ ص
١٩٩٥ ص
١٩٩٦ ص
١٩٩٧ ص
١٩٩٨ ص
١٩٩٩ ص
٢٠٠٠ ص
٢٠٠١ ص
٢٠٠٢ ص
٢٠٠٣ ص
٢٠٠٤ ص
٢٠٠٥ ص
٢٠٠٦ ص
٢٠٠٧ ص
٢٠٠٨ ص
٢٠٠٩ ص
٢٠١٠ ص
٢٠١١ ص
٢٠١٢ ص
٢٠١٣ ص
٢٠١٤ ص
٢٠١٥ ص
٢٠١٦ ص
٢٠١٧ ص
٢٠١٨ ص
٢٠١٩ ص
٢٠٢٠ ص
٢٠٢١ ص
٢٠٢٢ ص
٢٠٢٣ ص
٢٠٢٤ ص
٢٠٢٥ ص
٢٠٢٦ ص
٢٠٢٧ ص
٢٠٢٨ ص
٢٠٢٩ ص
٢٠٣٠ ص
٢٠٣١ ص
٢٠٣٢ ص
٢٠٣٣ ص
٢٠٣٤ ص
٢٠٣٥ ص
٢٠٣٦ ص
٢٠٣٧ ص
٢٠٣٨ ص
٢٠٣٩ ص
٢٠٤٠ ص
٢٠٤١ ص
٢٠٤٢ ص
٢٠٤٣ ص
٢٠٤٤ ص
٢٠٤٥ ص
٢٠٤٦ ص
٢٠٤٧ ص
٢٠٤٨ ص
٢٠٤٩ ص
٢٠٥٠ ص
٢٠٥١ ص
٢٠٥٢ ص
٢٠٥٣ ص
٢٠٥٤ ص
٢٠٥٥ ص
٢٠٥٦ ص
٢٠٥٧ ص
٢٠٥٨ ص
٢٠٥٩ ص
٢٠٦٠ ص
٢٠٦١ ص
٢٠٦٢ ص
٢٠٦٣ ص
٢٠٦٤ ص
٢٠٦٥ ص
٢٠٦٦ ص
٢٠٦٧ ص
٢٠٦٨ ص
٢٠٦٩ ص
٢٠٧٠ ص
٢٠٧١ ص
٢٠٧٢ ص
٢٠٧٣ ص
٢٠٧٤ ص
٢٠٧٥ ص
٢٠٧٦ ص
٢٠٧٧ ص
٢٠٧٨ ص
٢٠٧٩ ص
٢٠٨٠ ص
٢٠٨١ ص
٢٠٨٢ ص
٢٠٨٣ ص
٢٠٨٤ ص
٢٠٨٥ ص
٢٠٨٦ ص
٢٠٨٧ ص
٢٠٨٨ ص
٢٠٨٩ ص
٢٠٩٠ ص
٢٠٩١ ص
٢٠٩٢ ص
٢٠٩٣ ص
٢٠٩٤ ص
٢٠٩٥ ص
٢٠٩٦ ص
٢٠٩٧ ص
٢٠٩٨ ص
٢٠٩٩ ص
٢١٠٠ ص
٢١٠١ ص
٢١٠٢ ص
٢١٠٣ ص
٢١٠٤ ص
٢١٠٥ ص
٢١٠٦ ص
٢١٠٧ ص
٢١٠٨ ص
٢١٠٩ ص
٢١١٠ ص
٢١١١ ص
٢١١٢ ص
٢١١٣ ص
٢١١٤ ص
٢١١٥ ص
٢١١٦ ص
٢١١٧ ص
٢١١٨ ص
٢١١٩ ص
٢١٢٠ ص
٢١٢١ ص
٢١٢٢ ص
٢١٢٣ ص
٢١٢٤ ص
٢١٢٥ ص
٢١٢٦ ص
٢١٢٧ ص
٢١٢٨ ص
٢١٢٩ ص
٢١٣٠ ص
٢١٣١ ص
٢١٣٢ ص
٢١٣٣ ص
٢١٣٤ ص
٢١٣٥ ص
٢١٣٦ ص
٢١٣٧ ص
٢١٣٨ ص
٢١٣٩ ص
٢١٤٠ ص
٢١٤١ ص
٢١٤٢ ص
٢١٤٣ ص
٢١٤٤ ص
٢١٤٥ ص
٢١٤٦ ص
٢١٤٧ ص
٢١٤٨ ص
٢١٤٩ ص
٢١٥٠ ص
٢١٥١ ص
٢١٥٢ ص
٢١٥٣ ص
٢١٥٤ ص
٢١٥٥ ص
٢١٥٦ ص
٢١٥٧ ص
٢١٥٨ ص
٢١٥٩ ص
٢١٦٠ ص
٢١٦١ ص
٢١٦٢ ص
٢١٦٣ ص
٢١٦٤ ص
٢١٦٥ ص
٢١٦٦ ص
٢١٦٧ ص
٢١٦٨ ص
٢١٦٩ ص
٢١٧٠ ص
٢١٧١ ص
٢١٧٢ ص
٢١٧٣ ص
٢١٧٤ ص
٢١٧٥ ص
٢١٧٦ ص
٢١٧٧ ص
٢١٧٨ ص
٢١٧٩ ص
٢١٨٠ ص
٢١٨١ ص
٢١٨٢ ص
٢١٨٣ ص
٢١٨٤ ص
٢١٨٥ ص
٢١٨٦ ص
٢١٨٧ ص
٢١٨٨ ص
٢١٨٩ ص
٢١٩٠ ص
٢١٩١ ص
٢١٩٢ ص
٢١٩٣ ص
٢١٩٤ ص
٢١٩٥ ص
٢١٩٦ ص
٢١٩٧ ص
٢١٩٨ ص
٢١٩٩ ص
٢٢٠٠ ص
٢٢٠١ ص
٢٢٠٢ ص
٢٢٠٣ ص
٢٢٠٤ ص
٢٢٠٥ ص
٢٢٠٦ ص
٢٢٠٧ ص
٢٢٠٨ ص
٢٢٠٩ ص
٢٢١٠ ص
٢٢١١ ص
٢٢١٢ ص
٢٢١٣ ص
٢٢١٤ ص
٢٢١٥ ص
٢٢١٦ ص
٢٢١٧ ص
٢٢١٨ ص
٢٢١٩ ص
٢٢٢٠ ص
٢٢٢١ ص
٢٢٢٢ ص
٢٢٢٣ ص
٢٢٢٤ ص
٢٢٢٥ ص
٢٢٢٦ ص
٢٢٢٧ ص
٢٢٢٨ ص
٢٢٢٩ ص
٢٢٣٠ ص
٢٢٣١ ص
٢٢٣٢ ص
٢٢٣٣ ص
٢٢٣٤ ص
٢٢٣٥ ص
٢٢٣٦ ص
٢٢٣٧ ص
٢٢٣٨ ص
٢٢٣٩ ص
٢٢٤٠ ص
٢٢٤١ ص
٢٢٤٢ ص
٢٢٤٣ ص
٢٢٤٤ ص
٢٢٤٥ ص
٢٢٤٦ ص
٢٢٤٧ ص
٢٢٤٨ ص
٢٢٤٩ ص
٢٢٥٠ ص
٢٢٥١ ص
٢٢٥٢ ص
٢٢٥٣ ص
٢٢٥٤ ص
٢٢٥٥ ص
٢٢٥٦ ص
٢٢٥٧ ص
٢٢٥٨ ص
٢٢٥٩ ص
٢٢٦٠ ص
٢٢٦١ ص
٢٢٦٢ ص
٢٢٦٣ ص
٢٢٦٤ ص
٢٢٦٥ ص
٢٢٦٦ ص
٢٢٦٧ ص
٢٢٦٨ ص
٢٢٦٩ ص
٢٢٧٠ ص
٢٢٧١ ص
٢٢٧٢ ص
٢٢٧٣ ص
٢٢٧٤ ص
٢٢٧٥ ص
٢٢٧٦ ص
٢٢٧٧ ص
٢٢٧٨ ص
٢٢٧٩ ص
٢٢٨٠ ص
٢٢٨١ ص
٢٢٨٢ ص
٢٢٨٣ ص
٢٢٨٤ ص
٢٢٨٥ ص
٢٢٨٦ ص
٢٢٨٧ ص
٢٢٨٨ ص
٢٢٨٩ ص
٢٢٩٠ ص
٢٢٩١ ص
٢٢٩٢ ص
٢٢٩٣ ص
٢٢٩٤ ص
٢٢٩٥ ص
٢٢٩٦ ص
٢٢٩٧ ص
٢٢٩٨ ص
٢٢٩٩ ص
٢٣٠٠ ص
٢٣٠١ ص
٢٣٠٢ ص
٢٣٠٣ ص
٢٣٠٤ ص
٢٣٠٥ ص
٢٣٠٦ ص
٢٣٠٧ ص
٢٣٠٨ ص
٢٣٠٩ ص
٢٣١٠ ص
٢٣١١ ص
٢٣١٢ ص
٢٣١٣ ص
٢٣١٤ ص
٢٣١٥ ص
٢٣١٦ ص
٢٣١٧ ص
٢٣١٨ ص
٢٣١٩ ص
٢٣٢٠ ص
٢٣٢١ ص
٢٣٢٢ ص
٢٣٢٣ ص
٢٣٢٤ ص
٢٣٢٥ ص
٢٣٢٦ ص
٢٣٢٧ ص
٢٣٢٨ ص
٢٣٢٩ ص
٢٣٣٠ ص
٢٣٣١ ص
٢٣٣٢ ص
٢٣٣٣ ص
٢٣٣٤ ص
٢٣٣٥ ص
٢٣٣٦ ص
٢٣٣٧ ص
٢٣٣٨ ص
٢٣٣٩ ص
٢٣٤٠ ص
٢٣٤١ ص
٢٣٤٢ ص
٢٣٤٣ ص
٢٣٤٤ ص
٢٣٤٥ ص
٢٣٤٦ ص
٢٣٤٧ ص
٢٣٤٨ ص
٢٣٤٩ ص
٢٣٥٠ ص
٢٣٥١ ص
٢٣٥٢ ص
٢٣٥٣ ص
٢٣٥٤ ص
٢٣٥٥ ص
٢٣٥٦ ص
٢٣٥٧ ص
٢٣٥٨ ص
٢٣٥٩ ص
٢٣٦٠ ص
٢٣٦١ ص
٢٣٦٢ ص
٢٣٦٣ ص
٢٣٦٤ ص
٢٣٦٥ ص
٢٣٦٦ ص
٢٣٦٧ ص
٢٣٦٨ ص
٢٣٦٩ ص
٢٣٧٠ ص
٢٣٧١ ص
٢٣٧٢ ص
٢٣٧٣ ص
٢٣٧٤ ص
٢٣٧٥ ص
٢٣٧٦ ص
٢٣٧٧ ص
٢٣٧٨ ص
٢٣٧٩ ص
٢٣٨٠ ص
٢٣٨١ ص
٢٣٨٢ ص
٢٣٨٣ ص
٢٣٨٤ ص
٢٣٨٥ ص
٢٣٨٦ ص
٢٣٨٧ ص
٢٣٨٨ ص
٢٣٨٩ ص
٢٣٩٠ ص
٢٣٩١ ص
٢٣٩٢ ص
٢٣٩٣ ص
٢٣٩٤ ص
٢٣٩٥ ص
٢٣٩٦ ص
٢٣٩٧ ص
٢٣٩٨ ص
٢٣٩٩ ص
٢٤٠٠ ص
٢٤٠١ ص
٢٤٠٢ ص
٢٤٠٣ ص
٢٤٠٤ ص
٢٤٠٥ ص
٢٤٠٦ ص
٢٤٠٧ ص
٢٤٠٨ ص
٢٤٠٩ ص
٢٤١٠ ص
٢٤١١ ص
٢٤١٢ ص
٢٤١٣ ص
٢٤١٤ ص
٢٤١٥ ص
٢٤١٦ ص
٢٤١٧ ص
٢٤١٨ ص
٢٤١٩ ص
٢٤٢٠ ص
٢٤٢١ ص
٢٤٢٢ ص
٢٤٢٣ ص
٢٤٢٤ ص
٢٤٢٥ ص
٢٤٢٦ ص
٢٤٢٧ ص
٢٤٢٨ ص
٢٤٢٩ ص
٢٤٣٠ ص
٢٤٣١ ص
٢٤٣٢ ص
٢٤٣٣ ص
٢٤٣٤ ص
٢٤٣٥ ص
٢٤٣٦ ص
٢٤٣٧ ص
٢٤٣٨ ص
٢٤٣٩ ص
٢٤٤٠ ص
٢٤٤١ ص
٢٤٤٢ ص
٢٤٤٣ ص
٢٤٤٤ ص
٢٤٤٥ ص
٢٤٤٦ ص
٢٤٤٧ ص
٢٤٤٨ ص
٢٤٤٩ ص
٢٤٥٠ ص
٢٤٥١ ص
٢٤٥٢ ص
٢٤٥٣ ص
٢٤٥٤ ص
٢٤٥٥ ص
٢٤٥٦ ص
٢٤٥٧ ص
٢٤٥٨ ص
٢٤٥٩ ص
٢٤٦٠ ص
٢٤٦١ ص
٢٤٦٢ ص
٢٤٦٣ ص
٢٤٦٤ ص
٢٤٦٥ ص
٢٤٦٦ ص
٢٤٦٧ ص
٢٤٦٨ ص
٢٤٦٩ ص
٢٤٧٠ ص
٢٤٧١ ص
٢٤٧٢ ص
٢٤٧٣ ص
٢٤٧٤ ص
٢٤٧٥ ص
٢٤٧٦ ص
٢٤٧٧ ص
٢٤٧٨ ص
٢٤٧٩ ص
٢٤٨٠ ص
٢٤٨١ ص
٢٤٨٢ ص
٢٤٨٣ ص
٢٤٨٤ ص
٢٤٨٥ ص
٢٤٨٦ ص
٢٤٨٧ ص
٢٤٨٨ ص
٢٤٨٩ ص
٢٤٩٠ ص
٢٤٩١ ص
٢٤٩٢ ص
٢٤٩٣ ص
٢٤٩٤ ص
٢٤٩٥ ص
٢٤٩٦ ص
٢٤٩٧ ص
٢٤٩٨ ص
٢٤٩٩ ص
٢٥٠٠ ص
٢٥٠١ ص
٢٥٠٢ ص
٢٥٠٣ ص
٢٥٠٤ ص
٢٥٠٥ ص
٢٥٠٦ ص
٢٥٠٧ ص
٢٥٠٨ ص
٢٥٠٩ ص
٢٥١٠ ص
٢٥١١ ص
٢٥١٢ ص
٢٥١٣ ص
٢٥١٤ ص
٢٥١٥ ص
٢٥١٦ ص
٢٥١٧ ص
٢٥١٨ ص
٢٥١٩ ص
٢٥٢٠ ص
٢٥٢١ ص
٢٥٢٢ ص
٢٥٢٣ ص
٢٥٢٤ ص
٢٥٢٥ ص
٢٥٢٦ ص
٢٥٢٧ ص
٢٥٢٨ ص
٢٥٢٩ ص
٢٥٣٠ ص
٢٥٣١ ص
٢٥٣٢ ص
٢٥٣٣ ص
٢٥٣٤ ص
٢٥٣٥ ص
٢٥٣٦ ص
٢٥٣٧ ص
٢٥٣٨ ص
٢٥٣٩ ص
٢٥٤٠ ص
٢٥٤١ ص
٢٥٤٢ ص
٢٥٤٣ ص
٢٥٤٤ ص
٢٥٤٥ ص
٢٥٤٦ ص
٢٥٤٧ ص
٢٥٤٨ ص
٢٥٤٩ ص
٢٥٥٠ ص
٢٥٥١ ص
٢٥٥٢ ص
٢٥٥٣ ص
٢٥٥٤ ص
٢٥٥٥ ص
٢٥٥٦ ص
٢٥٥٧ ص
٢٥٥٨ ص
٢٥٥٩ ص
٢٥٦٠ ص
٢٥٦١ ص
٢٥٦٢ ص
٢٥٦٣ ص
٢٥٦٤ ص
٢٥٦٥ ص
٢٥٦٦ ص
٢٥٦٧ ص
٢٥٦٨ ص
٢٥٦٩ ص
٢٥٧٠ ص
٢٥٧١ ص
٢٥٧٢ ص
٢٥٧٣ ص
٢٥٧٤ ص
٢٥٧٥ ص
٢٥٧٦ ص
٢٥٧٧ ص
٢٥٧٨ ص
٢٥٧٩ ص
٢٥٨٠ ص
٢٥٨١ ص
٢٥٨٢ ص
٢٥٨٣ ص
٢٥٨٤ ص
٢٥٨٥ ص
٢٥٨٦ ص
٢٥٨٧ ص
٢٥٨٨ ص
٢٥٨٩ ص
٢٥٩٠ ص
٢٥٩١ ص
٢٥٩٢ ص
٢٥٩٣ ص
٢٥٩٤ ص
٢٥٩٥ ص
٢٥٩٦ ص
٢٥٩٧ ص
٢٥٩٨ ص
٢٥٩٩ ص
٢٦٠٠ ص
٢٦٠١ ص
٢٦٠٢ ص
٢٦٠٣ ص
٢٦٠٤ ص
٢٦٠٥ ص
٢٦٠٦ ص
٢٦٠٧ ص
٢٦٠٨ ص
٢٦٠٩ ص
٢٦١٠ ص
٢٦١١ ص
٢٦١٢ ص
٢٦١٣ ص
٢٦١٤ ص
٢٦١٥ ص
٢٦١٦ ص
٢٦١٧ ص
٢٦١٨ ص
٢٦١٩ ص
٢٦٢٠ ص
٢٦٢١ ص
٢٦٢٢ ص
٢٦٢٣ ص
٢٦٢٤ ص
٢٦٢٥ ص
٢٦٢٦ ص
٢٦٢٧ ص
٢٦٢٨ ص
٢٦٢٩ ص
٢٦٣٠ ص
٢٦٣١ ص
٢٦٣٢ ص
٢٦٣٣ ص
٢٦٣٤ ص
٢٦٣٥ ص
٢٦٣٦ ص
٢٦٣٧ ص
٢٦٣٨ ص
٢٦٣٩ ص
٢٦٤٠ ص
٢٦٤١ ص
٢٦٤٢ ص
٢٦٤٣ ص
٢٦٤٤ ص
٢٦٤٥ ص
٢٦٤٦ ص
٢٦٤٧ ص
٢٦٤٨ ص
٢٦٤٩ ص
٢٦٥٠ ص
٢٦٥١ ص
٢٦٥٢ ص
٢٦٥٣ ص
٢٦٥٤ ص
٢٦٥٥ ص
٢٦٥٦ ص
٢٦٥٧ ص
٢٦٥٨ ص
٢٦٥٩ ص
٢٦٦٠ ص
٢٦٦١ ص
٢٦٦٢ ص
٢٦٦٣ ص
٢٦٦٤ ص
٢٦٦٥ ص
٢٦٦٦ ص
٢٦٦٧ ص
٢٦٦٨ ص
٢٦٦٩ ص
٢٦٧٠ ص
٢٦٧١ ص
٢٦٧٢ ص
٢٦٧٣ ص
٢٦٧٤ ص
٢٦٧٥ ص
٢٦٧٦ ص
٢٦٧٧ ص
٢٦٧٨ ص
٢٦٧٩ ص
٢٦٨٠ ص
٢٦٨١ ص
٢٦٨٢ ص
٢٦٨٣ ص
٢٦٨٤ ص
٢٦٨٥ ص
٢٦٨٦ ص
٢٦٨٧ ص
٢٦٨٨ ص
٢٦٨٩ ص
٢٦٩٠ ص
٢٦٩١ ص
٢٦٩٢ ص
٢٦٩٣ ص
٢٦٩٤ ص
٢٦٩٥ ص
٢٦٩٦ ص
٢٦٩٧ ص
٢٦٩٨ ص
٢٦٩٩ ص
٢٧٠٠ ص
٢٧٠١ ص
٢٧٠٢ ص
٢٧٠٣ ص
٢٧٠٤ ص
٢٧٠٥ ص
٢٧٠٦ ص
٢٧٠٧ ص
٢٧٠٨ ص
٢٧٠٩ ص
٢٧١٠ ص
٢٧١١ ص
٢٧١٢ ص
٢٧١٣ ص
٢٧١٤ ص
٢٧١٥ ص
٢٧١٦ ص
٢٧١٧ ص
٢٧١٨ ص
٢٧١٩ ص
٢٧٢٠ ص
٢٧٢١ ص
٢٧٢٢ ص
٢٧٢٣ ص
٢٧٢٤ ص
٢٧٢٥ ص
٢٧٢٦ ص
٢٧٢٧ ص
٢٧٢٨ ص
٢٧٢٩ ص
٢٧٣٠ ص
٢٧٣١ ص
٢٧٣٢ ص
٢٧٣٣ ص
٢٧٣٤ ص
٢٧٣٥ ص
٢٧٣٦ ص
٢٧٣٧ ص
٢٧٣٨ ص
٢٧٣٩ ص
٢٧٤٠ ص
٢٧٤١ ص
٢٧٤٢ ص
٢٧٤٣ ص
٢٧٤٤ ص
٢٧٤٥ ص
٢٧٤٦ ص
٢٧٤٧ ص
٢٧٤٨ ص
٢٧٤٩ ص
٢٧٥٠ ص
٢٧٥١ ص
٢٧٥٢ ص
٢٧٥٣ ص
٢٧٥٤ ص
٢٧٥٥ ص
٢٧٥٦ ص
٢٧٥٧ ص
٢٧٥٨ ص
٢٧٥٩ ص
٢٧٦٠ ص
٢٧٦١ ص
٢٧٦٢ ص
٢٧٦٣ ص
٢٧٦٤ ص
٢٧٦٥ ص
٢٧٦٦ ص
٢٧٦٧ ص
٢٧٦٨ ص
٢٧٦٩ ص
٢٧٧٠ ص
٢٧٧١ ص
٢٧٧٢ ص
٢٧٧٣ ص
٢٧٧٤ ص
٢٧٧٥ ص
٢٧٧٦ ص
٢٧٧٧ ص
٢٧٧٨ ص
٢٧٧٩ ص
٢٧٨٠ ص
٢٧٨١ ص
٢٧٨٢ ص
٢٧٨٣ ص
٢٧٨٤ ص
٢٧٨٥ ص
٢٧٨٦ ص
٢٧٨٧ ص
٢٧٨٨ ص
٢٧٨٩ ص
٢٧٩٠ ص
٢٧٩١ ص
٢٧٩٢ ص
٢٧٩٣ ص
٢٧٩٤ ص
٢٧٩٥ ص
٢٧٩٦ ص
٢٧٩٧ ص
٢٧٩٨ ص
٢٧٩٩ ص
٢٨٠٠ ص
٢٨٠١ ص
٢٨٠٢ ص
٢٨٠٣ ص
٢٨٠٤ ص
٢٨٠٥ ص
٢٨٠٦ ص
٢٨٠٧ ص
٢٨٠٨ ص
٢٨٠٩ ص
٢٨١٠ ص
٢٨١١ ص
٢٨١٢ ص
٢٨١٣ ص
٢٨١٤ ص
٢٨١٥ ص
٢٨١٦ ص
٢٨١٧ ص
٢٨١٨ ص
٢٨١٩ ص
٢٨٢٠ ص
٢٨٢١ ص
٢٨٢٢ ص
٢٨٢٣ ص
٢٨٢٤ ص
٢٨٢٥ ص
٢٨٢٦ ص
٢٨٢٧ ص
٢٨٢٨ ص
٢٨٢٩ ص
٢٨٣٠ ص
٢٨٣١ ص
٢٨٣٢ ص
٢٨٣٣ ص
٢٨٣٤ ص
٢٨٣٥ ص
٢٨٣٦ ص
٢٨٣٧ ص
٢٨٣٨ ص
٢٨٣٩ ص
٢٨٤٠ ص
٢٨٤١ ص
٢٨٤٢ ص
٢٨٤٣ ص
٢٨٤٤ ص
٢٨٤٥ ص
٢٨٤٦ ص
٢٨٤٧ ص
٢٨٤٨ ص
٢٨٤٩ ص
٢٨٥٠ ص
٢٨٥١ ص
٢٨٥٢ ص
٢٨٥٣ ص
٢٨٥٤ ص
٢٨٥٥ ص
٢٨٥٦ ص
٢٨٥٧ ص
٢٨٥٨ ص
٢٨٥٩ ص
٢٨٦٠ ص
٢٨٦١ ص
٢٨٦٢ ص
٢٨٦٣ ص
٢٨٦٤ ص
٢٨٦٥ ص
٢٨٦٦ ص
٢٨٦٧ ص
٢٨٦٨ ص
٢٨٦٩ ص
٢٨٧٠ ص
٢٨٧١ ص
٢٨٧٢ ص
٢٨٧٣ ص
٢٨٧٤ ص
٢٨٧٥ ص
٢٨٧٦ ص
٢٨٧٧ ص
٢٨٧٨ ص
٢٨٧٩ ص
٢٨٨٠ ص
٢٨٨١ ص
٢٨٨٢ ص
٢٨٨٣ ص
٢٨٨٤ ص
٢٨٨٥ ص
٢٨٨٦ ص
٢٨٨٧ ص
٢٨٨٨ ص
٢٨٨٩ ص
٢٨٩٠ ص
٢٨٩١ ص
٢٨٩٢ ص
٢٨٩٣ ص
٢٨٩٤ ص
٢٨٩٥ ص
٢٨٩٦ ص
٢٨٩٧ ص
٢٨٩٨ ص
٢٨٩٩ ص
٢٩٠٠ ص
٢٩٠١ ص
٢٩٠٢ ص
٢٩٠٣ ص
٢٩٠٤ ص
٢٩٠٥ ص
٢٩٠٦ ص
٢٩٠٧ ص
٢٩٠٨ ص
٢٩٠٩ ص
٢٩١٠ ص
٢٩١١ ص
٢٩١٢ ص
٢٩١٣ ص
٢٩١٤ ص
٢٩١٥ ص
٢٩١٦ ص
٢٩١٧ ص
٢٩١٨ ص
٢٩١٩ ص
٢٩٢٠ ص
٢٩٢١ ص
٢٩٢٢ ص
٢٩٢٣ ص
٢٩٢٤ ص
٢٩٢٥ ص
٢٩٢٦ ص
٢٩٢٧ ص
٢٩٢٨ ص
٢٩٢٩ ص
٢٩٣٠ ص
٢٩٣١ ص
٢٩٣٢ ص
٢٩٣٣ ص
٢٩٣٤ ص
٢٩٣٥ ص
٢٩٣٦ ص
٢٩٣٧ ص
٢٩٣٨ ص
٢٩٣٩ ص
٢٩٤٠ ص
٢٩٤١ ص
٢٩٤٢ ص
٢٩٤٣ ص
٢٩٤٤ ص
٢٩٤٥ ص
٢٩٤٦ ص
٢٩٤٧ ص
٢٩٤٨ ص
٢٩٤٩ ص
٢٩٥٠ ص
٢٩٥١ ص
٢٩٥٢ ص
٢٩٥٣ ص
٢٩٥٤ ص
٢٩٥٥ ص
٢٩٥٦ ص
٢٩٥٧ ص
٢٩٥٨ ص
٢٩٥٩ ص
٢٩٦٠ ص
٢٩٦١ ص
٢٩٦٢ ص
٢٩٦٣ ص
٢٩٦٤ ص
٢٩٦٥ ص
٢٩٦٦ ص
٢٩٦٧ ص
٢٩٦٨ ص
٢٩٦٩ ص
٢٩٧٠ ص
٢٩٧١ ص
٢٩٧٢ ص
٢٩٧٣ ص
٢٩٧٤ ص
٢٩٧٥ ص
٢٩٧٦ ص
٢٩٧٧ ص
٢٩٧٨ ص
٢٩٧٩ ص
٢٩٨٠ ص
٢٩٨١ ص
٢٩٨٢ ص
٢٩٨٣ ص
٢٩٨٤ ص
٢٩٨٥ ص
٢٩٨٦ ص
٢٩٨٧ ص
٢٩٨٨ ص
٢٩٨٩ ص
٢٩٩٠ ص
٢٩٩١ ص
٢٩٩٢ ص
٢٩٩٣ ص
٢٩٩٤ ص
٢٩٩٥ ص
٢٩٩٦ ص
٢٩٩٧ ص
٢٩٩٨ ص
٢٩٩٩ ص
٣٠٠٠ ص
٣٠٠١ ص
٣٠٠٢ ص
٣٠٠٣ ص
٣٠٠٤ ص
٣٠٠٥ ص
٣٠٠٦ ص
٣٠٠٧ ص
٣٠٠٨ ص
٣٠٠٩ ص
٣٠١٠ ص
٣٠١١ ص
٣٠١٢ ص
٣٠١٣ ص
٣٠١٤ ص
٣٠١٥ ص
٣٠١٦ ص
٣٠١٧ ص
٣٠١٨ ص
٣٠١٩ ص
٣٠٢٠ ص
٣٠٢١ ص
٣٠٢٢ ص
٣٠٢٣ ص
٣٠٢٤ ص
٣٠٢٥ ص
٣٠٢٦ ص
٣٠٢٧ ص
٣٠٢٨ ص
٣٠٢٩ ص
٣٠٣٠ ص
٣٠٣١ ص
٣٠٣٢ ص
٣٠٣٣ ص
٣٠٣٤ ص
٣٠٣٥ ص
٣٠٣٦ ص
٣٠٣٧ ص
٣٠٣٨ ص
٣٠٣٩ ص
٣٠٤٠ ص
٣٠٤١ ص
٣٠٤٢ ص
٣٠٤٣ ص
٣٠٤٤ ص
٣٠٤٥ ص
٣٠٤٦ ص
٣٠٤٧ ص
٣٠٤٨ ص
٣٠٤٩ ص
٣٠٥٠ ص
٣٠٥١ ص
٣٠٥٢ ص
٣٠٥٣ ص
٣٠٥٤ ص
٣٠٥٥ ص
٣٠٥٦ ص
٣٠٥٧ ص
٣٠٥٨ ص
٣٠٥٩ ص
٣٠٦٠ ص
٣٠٦١ ص
٣٠٦٢ ص
٣٠٦٣ ص
٣٠٦٤ ص
٣٠٦٥ ص
٣٠٦٦ ص
٣٠٦٧ ص
٣٠٦٨ ص
٣٠٦٩ ص
٣٠٧٠ ص
٣٠٧١ ص
٣٠٧٢ ص
٣٠٧٣ ص
٣٠٧٤ ص
٣٠٧٥ ص
٣٠٧٦ ص
٣٠٧٧ ص
٣٠٧٨ ص
٣٠٧٩ ص
٣٠٨٠ ص
٣٠٨١ ص
٣٠٨٢ ص
٣٠٨٣ ص
٣٠٨٤ ص
٣٠٨٥ ص
٣٠٨٦ ص
٣٠٨٧ ص
٣٠٨٨ ص
٣٠٨٩ ص
٣٠٩٠ ص
٣٠٩١ ص
٣٠٩٢ ص
٣٠٩٣ ص
٣٠٩٤ ص
٣٠٩٥ ص
٣٠٩٦ ص
٣٠٩٧ ص
٣٠٩٨ ص
٣٠٩٩ ص
٣١٠٠ ص
٣١٠١ ص
٣١٠٢ ص
٣١٠٣ ص
٣١٠٤ ص
٣١٠٥ ص
٣١٠٦ ص
٣١٠٧ ص
٣١٠٨ ص
٣١٠٩ ص
٣١١٠ ص
٣١١١ ص
٣١١٢ ص
٣١١٣ ص
٣١١٤ ص
٣١١٥ ص
٣١١٦ ص
٣١١٧ ص
٣١١٨ ص
٣١١٩ ص
٣١٢٠ ص
٣١٢١ ص
٣١٢٢ ص
٣١٢٣ ص
٣١٢٤ ص
٣١٢٥ ص
٣١٢٦ ص
٣١٢٧ ص
٣١٢٨ ص
٣١٢٩ ص
٣١٣٠ ص
٣١٣١ ص
٣١٣٢ ص
٣١٣٣ ص
٣١٣٤ ص
٣١٣٥ ص
٣١٣٦ ص
٣١٣٧ ص
٣١٣٨ ص
٣١٣٩ ص
٣١٤٠ ص
٣١٤١ ص
٣١٤٢ ص
٣١٤٣ ص
٣١٤٤ ص
٣١٤٥ ص
٣١٤٦ ص
٣١٤٧ ص
٣١٤٨ ص
٣١٤٩ ص
٣١٥٠ ص
٣١٥١ ص
٣١٥٢ ص
٣١٥٣ ص
٣١٥٤ ص
٣١٥٥ ص
٣١٥٦ ص
٣١٥٧ ص
٣١٥٨ ص
٣١٥٩ ص
٣١٦٠ ص
٣١٦١ ص
٣١٦٢ ص
٣١٦٣ ص
٣١٦٤ ص
٣١٦٥ ص
٣١٦٦ ص
٣١٦٧ ص
٣١٦٨ ص
٣١٦٩ ص
٣١٧٠ ص
٣١٧١ ص
٣١٧٢ ص
٣١٧٣ ص
٣١٧٤ ص
٣١٧٥ ص
٣١٧٦ ص
٣١٧٧ ص
٣١٧٨ ص
٣١٧٩ ص
٣١٨٠ ص
٣١٨١ ص
٣١٨٢ ص
٣١٨٣ ص
٣١٨٤ ص
٣١٨٥ ص
٣١٨٦ ص
٣١٨٧ ص
٣١٨٨ ص
٣١٨٩ ص
٣١٩٠ ص
٣١٩١ ص
٣١٩٢ ص
٣١٩٣ ص
٣١٩٤ ص
٣١٩٥ ص
٣١٩٦ ص
٣١٩٧ ص
٣١٩٨ ص
٣١٩٩ ص
٣٢٠٠ ص
٣٢٠١ ص
٣٢٠٢ ص
٣٢٠٣ ص
٣٢٠٤ ص
٣٢٠٥ ص
٣٢٠٦ ص
٣٢٠٧ ص
٣٢٠٨ ص
٣٢٠٩ ص
٣٢١٠ ص
٣٢١١ ص
٣٢١٢ ص
٣٢١٣ ص
٣٢١٤ ص
٣٢١٥ ص
٣٢١٦ ص
٣٢١٧ ص
٣٢١٨ ص
٣٢١٩ ص
٣٢٢٠ ص
٣٢٢١ ص
٣٢٢٢ ص
٣٢٢٣ ص
٣٢٢٤ ص
٣٢٢٥ ص
٣٢٢٦ ص
٣٢٢٧ ص
٣٢٢٨ ص
٣٢٢٩ ص
٣٢٣٠ ص
٣٢٣١ ص
٣٢٣٢ ص
٣٢٣٣ ص
٣٢٣٤ ص
٣٢٣٥ ص
٣٢٣٦ ص
٣٢٣٧ ص
٣٢٣٨ ص
٣٢٣٩ ص
٣٢٤٠ ص
٣٢٤١ ص
٣٢٤٢ ص
٣٢٤٣ ص
٣٢٤٤ ص
٣٢٤٥ ص
٣٢٤٦ ص
٣٢٤٧ ص
٣٢٤٨ ص
٣٢٤٩ ص
٣٢٥٠ ص
٣٢٥١ ص
٣٢٥٢ ص
٣٢٥٣ ص
٣٢٥٤ ص
٣٢٥٥ ص
٣٢٥٦ ص
٣٢٥٧ ص
٣٢٥٨ ص
٣٢٥٩ ص
٣٢٦٠ ص
٣٢٦١ ص
٣٢٦٢ ص
٣٢٦٣ ص
٣٢٦٤ ص
٣٢٦٥ ص
٣٢٦٦ ص
٣٢٦٧ ص
٣٢٦٨ ص
٣٢٦٩ ص
٣٢٧٠ ص
٣٢٧١ ص
٣٢٧٢ ص
٣٢٧٣ ص
٣٢٧٤ ص
٣٢٧٥ ص
٣٢٧٦ ص
٣٢٧٧ ص
٣٢٧٨ ص
٣٢٧٩ ص
٣٢٨٠ ص
٣٢٨١ ص
٣٢٨٢ ص
٣٢٨٣ ص
٣٢٨٤ ص
٣٢٨٥ ص
٣٢٨٦ ص
٣٢٨٧ ص
٣٢٨٨ ص
٣٢٨٩ ص
٣٢٩٠ ص
٣٢٩١ ص
٣٢٩٢ ص
٣٢٩٣ ص
٣٢٩٤ ص
٣٢٩٥ ص
٣٢٩٦ ص
٣٢٩٧ ص
٣٢٩٨ ص
٣٢٩٩ ص
٣٣٠٠ ص
٣٣٠١ ص
٣٣٠٢ ص
٣٣٠٣ ص
٣٣٠٤ ص
٣٣٠٥ ص
٣٣٠٦ ص
٣٣٠٧ ص
٣٣٠٨ ص
٣٣٠٩ ص
٣٣١٠ ص
٣٣١١ ص
٣٣١٢ ص
٣٣١٣ ص
٣٣١٤ ص
٣٣١٥ ص
٣٣١٦ ص
٣٣١٧ ص
٣٣١٨ ص
٣٣١٩ ص
٣٣٢٠ ص
٣٣٢١ ص
٣٣٢٢ ص
٣٣٢٣ ص
٣٣٢٤ ص
٣٣٢٥ ص
٣٣٢٦ ص
٣٣٢٧ ص
٣٣٢٨ ص
٣٣٢٩ ص
٣٣٣٠ ص
٣٣٣١ ص
٣٣٣٢ ص
٣٣٣٣ ص
٣٣٣٤ ص
٣٣٣٥ ص
٣٣٣٦ ص
٣٣٣٧ ص
٣٣٣٨ ص
٣٣٣٩ ص
٣٣٤٠ ص
٣٣٤١ ص
٣٣٤٢ ص
٣٣٤٣ ص
٣٣٤٤ ص
٣٣٤٥ ص
٣٣٤٦ ص
٣٣٤٧ ص
٣٣٤٨ ص
٣٣٤٩ ص
٣٣٥٠ ص
٣٣٥١ ص
٣٣٥٢ ص
٣٣٥٣ ص
٣٣٥٤ ص
٣٣٥٥ ص
٣٣٥٦ ص
٣٣٥٧ ص
٣٣٥٨ ص
٣٣٥٩ ص
٣٣٦٠ ص
٣٣٦١ ص
٣٣٦٢ ص
٣٣٦٣ ص
٣٣٦٤ ص
٣٣٦٥ ص
٣٣٦٦ ص
٣٣٦٧ ص
٣٣٦٨ ص
٣٣٦٩ ص
٣٣٧٠ ص
٣٣٧١ ص
٣٣٧٢ ص
٣٣٧٣ ص
٣٣٧٤ ص
٣٣٧٥ ص
٣٣٧٦ ص
٣٣٧٧ ص
٣٣٧٨ ص
٣٣٧٩ ص
٣٣٨٠ ص
٣٣٨١ ص
٣٣٨٢ ص
٣٣٨٣ ص
٣٣٨٤ ص
٣٣٨٥ ص
٣٣٨٦ ص
٣٣٨٧ ص
٣٣٨٨ ص
٣٣٨٩ ص
٣٣٩٠ ص
٣٣٩١ ص
٣٣٩٢ ص
٣٣٩٣ ص
٣٣٩٤ ص
٣٣٩٥ ص
٣٣٩٦ ص
٣٣٩٧ ص
٣٣٩٨ ص
٣٣٩٩ ص
٣٤٠٠ ص
٣٤٠١ ص
٣٤٠٢ ص
٣٤٠٣ ص
٣٤٠٤ ص
٣٤٠٥ ص
٣٤٠٦ ص
٣٤٠٧ ص
٣٤٠٨ ص
٣٤٠٩ ص
٣٤١٠ ص
٣٤١١ ص
٣٤١٢ ص
٣٤١٣ ص
٣٤١٤ ص
٣٤١٥ ص
٣٤١٦ ص
٣٤١٧ ص
٣٤١٨ ص
٣٤١٩ ص
٣٤٢٠ ص
٣٤٢١ ص
٣٤٢٢ ص
٣٤٢٣ ص
٣٤٢٤ ص
٣٤٢٥ ص
٣٤٢٦ ص
٣٤٢٧ ص
٣٤٢٨ ص
٣٤٢٩ ص
٣٤٣٠ ص
٣٤٣١ ص
٣٤٣٢ ص
٣٤٣٣ ص
٣٤٣٤ ص
٣٤٣٥ ص
٣٤٣٦ ص
٣٤٣٧ ص
٣٤٣٨ ص
٣٤٣٩ ص
٣٤٤٠ ص
٣٤٤١ ص
٣٤٤٢ ص
٣٤٤٣ ص
٣٤٤٤ ص
٣٤٤٥ ص
٣٤٤٦ ص
٣٤٤٧ ص
٣٤٤٨ ص
٣٤٤٩ ص
٣٤٥٠ ص
٣٤٥١ ص
٣٤٥٢ ص
٣٤٥٣ ص
٣٤٥٤ ص
٣٤٥٥ ص
٣٤٥٦ ص
٣٤٥٧ ص
٣٤٥٨ ص
٣٤٥٩ ص
٣٤٦٠ ص
٣٤٦١ ص
٣٤٦٢ ص
٣٤٦٣ ص
٣٤٦٤ ص
٣٤٦٥ ص
٣٤٦٦ ص
٣٤٦٧ ص
٣٤٦٨ ص
٣٤٦٩ ص
٣٤٧٠ ص
٣٤٧١ ص
٣٤٧٢ ص
٣٤٧٣ ص
٣٤٧٤ ص
٣٤٧٥ ص
٣٤٧٦ ص
٣٤٧٧ ص
٣٤٧٨ ص
٣٤٧٩ ص
٣٤٨٠ ص
٣٤٨١ ص
٣٤٨٢ ص
٣٤٨٣ ص
٣٤٨٤ ص
٣٤٨٥ ص
٣٤٨٦ ص
٣٤٨٧ ص
٣٤٨٨ ص
٣٤٨٩ ص
٣٤٩٠ ص
٣٤٩١ ص
٣٤٩٢ ص
٣٤٩٣ ص
٣٤٩٤ ص
٣٤٩٥ ص
٣٤٩٦ ص
٣٤٩٧ ص
٣٤٩٨ ص
٣٤٩٩ ص
٣٥٠٠ ص
٣٥٠١ ص
٣٥٠٢ ص
٣٥٠٣ ص
٣٥٠٤ ص
٣٥٠٥ ص
٣٥٠٦ ص
٣٥٠٧ ص
٣٥٠٨ ص
٣٥٠٩ ص
٣٥١٠ ص
٣٥١١ ص
٣٥١٢ ص
٣٥١٣ ص
٣٥١٤ ص
٣٥١٥ ص
٣٥١٦ ص
٣٥١٧ ص
٣٥١٨ ص
٣٥١٩ ص
٣٥٢٠ ص
٣٥٢١ ص
٣٥٢٢ ص
٣٥٢٣ ص
٣٥٢٤ ص
٣٥٢٥ ص
٣٥٢٦ ص
٣٥٢٧ ص
٣٥٢٨ ص
٣٥٢٩ ص
٣٥٣٠ ص
٣٥٣١ ص
٣٥٣٢ ص
٣٥٣٣ ص
٣٥٣٤ ص
٣٥٣٥ ص
٣٥٣٦ ص
٣٥٣٧ ص
٣٥٣٨ ص
٣٥٣٩ ص
٣٥٤٠ ص
٣٥٤١ ص
٣٥٤٢ ص
٣٥٤٣ ص
٣٥٤٤ ص
٣٥٤٥ ص
٣٥٤٦ ص
٣٥٤٧ ص
٣٥٤٨ ص
٣٥٤٩ ص
٣٥٥٠ ص
٣٥٥١ ص
٣٥٥٢ ص
٣٥٥٣ ص
٣٥٥٤ ص
٣٥٥٥ ص
٣٥٥٦ ص
٣٥٥٧ ص
٣٥٥٨ ص
٣٥٥٩ ص
٣٥٦٠ ص
٣٥٦١ ص
٣٥٦٢ ص
٣٥٦٣ ص
٣٥٦٤ ص
٣٥٦٥ ص
٣٥٦٦ ص
٣٥٦٧ ص
٣٥٦٨ ص
٣٥٦٩ ص
٣٥٧٠ ص
٣٥٧١ ص
٣٥٧٢ ص
٣٥٧٣ ص
٣٥٧٤ ص
٣٥٧٥ ص
٣٥٧٦ ص
٣٥٧٧ ص
٣٥٧٨ ص
٣٥٧٩ ص
٣٥٨٠ ص
٣٥٨١ ص
٣٥٨٢ ص
٣٥٨٣ ص
٣٥٨٤ ص
٣٥٨٥ ص
٣٥٨٦ ص
٣٥٨٧ ص
٣٥٨٨ ص
٣٥٨٩ ص
٣٥٩٠ ص
٣٥٩١ ص
٣٥٩٢ ص
٣٥٩٣ ص
٣٥٩٤ ص
٣٥٩٥ ص
٣٥٩٦ ص
٣٥٩٧ ص
٣٥٩٨ ص
٣٥٩٩ ص
٣٦٠٠ ص
٣٦٠١ ص
٣٦٠٢ ص
٣٦٠٣ ص
٣٦٠٤ ص
٣٦٠٥ ص
٣٦٠٦ ص
٣٦٠٧ ص
٣٦٠٨ ص
٣٦٠٩ ص
٣٦١٠ ص
٣٦١١ ص
٣٦١٢ ص
٣٦١٣ ص
٣٦١٤ ص
٣٦١٥ ص
٣٦١٦ ص
٣٦١٧ ص
٣٦١٨ ص
٣٦١٩ ص
٣٦٢٠ ص
٣٦٢١ ص
٣٦٢٢ ص
٣٦٢٣ ص
٣٦٢٤ ص
٣٦٢٥ ص
٣٦٢٦ ص
٣٦٢٧ ص
٣٦٢٨ ص
٣٦٢٩ ص
٣٦٣٠ ص
٣٦٣١ ص
٣٦٣٢ ص
٣٦٣٣ ص
٣٦٣٤ ص
٣٦٣٥ ص
٣٦٣٦ ص
٣٦٣٧ ص
٣٦٣٨ ص
٣٦٣٩ ص
٣٦٤٠ ص
٣٦٤١ ص
٣٦٤٢ ص
٣٦٤٣ ص
٣٦٤٤ ص
٣٦٤٥ ص
٣٦٤٦ ص
٣٦٤٧ ص
٣٦٤٨ ص
٣٦٤٩ ص
٣٦٥٠ ص
٣٦٥١ ص
٣٦٥٢ ص
٣٦٥٣ ص
٣٦٥٤ ص
٣٦٥٥ ص
٣٦٥٦ ص
٣٦٥٧ ص
٣٦٥٨ ص
٣٦٥٩ ص
٣٦٦٠ ص
٣٦٦١ ص
٣٦٦٢ ص
٣٦٦٣ ص
٣٦٦٤ ص
٣٦٦٥ ص
٣٦٦٦ ص
٣٦٦٧ ص
٣٦٦٨ ص
٣٦٦٩ ص
٣٦٧٠ ص
٣٦٧١ ص
٣٦٧٢ ص
٣٦٧٣ ص
٣٦٧٤ ص
٣٦٧٥ ص
٣٦٧٦ ص
٣٦٧٧ ص
٣٦٧٨ ص
٣٦٧٩ ص
٣٦٨٠ ص
٣٦٨١ ص
٣٦٨٢ ص
٣٦٨٣ ص
٣٦٨٤ ص
٣٦٨٥ ص
٣٦٨٦ ص
٣٦٨٧ ص
٣٦٨٨ ص
٣٦٨٩ ص
٣٦٩٠ ص
٣٦٩١ ص
٣٦٩٢ ص
٣٦٩٣ ص
٣٦٩٤ ص
٣٦٩٥ ص
٣٦٩٦ ص
٣٦٩٧ ص
٣٦٩٨ ص
٣٦٩٩ ص
٣٧٠٠ ص
٣٧٠١ ص
٣٧٠٢ ص
٣٧٠٣ ص
٣٧٠٤ ص
٣٧٠٥ ص
٣٧٠٦ ص
٣٧٠٧ ص
٣٧٠٨ ص
٣٧٠٩ ص
٣٧١٠ ص
٣٧١١ ص
٣٧١٢ ص
٣٧١٣ ص
٣٧١٤ ص
٣٧١٥ ص
٣٧١٦ ص
٣٧١٧ ص
٣٧١٨ ص
٣٧١٩ ص
٣٧٢٠ ص
٣٧٢١ ص
٣٧٢٢ ص
٣٧٢٣ ص
٣٧٢٤ ص
٣٧٢٥ ص
٣٧٢٦ ص
٣٧٢٧ ص
٣٧٢٨ ص
٣٧٢٩ ص
٣٧٣٠ ص
٣٧٣١ ص
٣٧٣٢ ص
٣٧٣٣ ص
٣٧٣٤ ص
٣٧٣٥ ص
٣٧٣٦ ص
٣٧٣٧ ص
٣٧٣٨ ص
٣٧٣٩ ص
٣٧٤٠ ص
٣٧٤١ ص
٣٧٤٢ ص
٣٧٤٣ ص
٣٧٤٤ ص
٣٧٤٥ ص
٣٧٤٦ ص
٣٧٤٧ ص
٣٧٤٨ ص
٣٧٤٩ ص
٣٧٥٠ ص
٣٧٥١ ص
٣٧٥٢ ص
٣٧٥٣ ص
٣٧٥٤ ص
٣٧٥٥ ص
٣٧٥٦ ص
٣٧٥٧ ص
٣٧٥٨ ص
٣٧٥٩ ص
٣٧٦٠ ص
٣٧٦١ ص
٣٧٦٢ ص
٣٧٦٣ ص
٣٧٦٤ ص
٣٧٦٥ ص
٣٧٦٦ ص
٣٧٦٧ ص
٣٧٦٨ ص
٣٧٦٩ ص
٣٧٧٠ ص
٣٧٧١ ص
٣٧٧٢ ص
٣٧٧٣ ص
٣٧٧٤ ص
٣٧٧٥ ص
٣٧٧٦ ص
٣٧٧٧ ص
٣٧٧٨ ص
٣٧٧٩ ص
٣٧٨٠ ص
٣٧٨١ ص
٣٧٨٢ ص
٣٧٨٣ ص
٣٧٨٤ ص
٣٧٨٥ ص
٣٧٨٦ ص
٣٧٨٧ ص
٣٧٨٨ ص
٣٧٨٩ ص
٣٧٩٠ ص
٣٧٩١ ص
٣٧٩٢ ص
٣٧٩٣ ص
٣٧٩٤ ص
٣٧٩٥ ص
٣٧٩٦ ص
٣٧٩٧ ص
٣٧٩٨ ص
٣٧٩٩ ص
٣٨٠٠ ص
٣٨٠١ ص
٣٨٠٢ ص
٣٨٠٣ ص
٣٨٠٤ ص
٣٨٠٥ ص
٣٨٠٦ ص
٣٨٠٧ ص
٣٨٠٨ ص
٣٨٠٩ ص
٣٨١٠ ص
٣٨١١ ص
٣٨١٢ ص
٣٨١٣ ص
٣٨١٤ ص
٣٨١٥ ص
٣٨١٦ ص
٣٨١٧ ص
٣٨١٨ ص
٣٨١٩ ص
٣٨٢٠ ص
٣٨٢١ ص
٣٨٢٢ ص
٣٨٢٣ ص
٣٨٢٤ ص
٣٨٢٥ ص
٣٨٢٦ ص
٣٨٢٧ ص
٣٨٢٨ ص
٣٨٢٩ ص
٣٨٣٠ ص
٣٨٣١ ص
٣٨٣٢ ص
٣٨٣٣ ص
٣٨٣٤ ص
٣٨٣٥ ص
٣٨٣٦ ص
٣٨٣٧ ص
٣٨٣٨ ص
٣٨٣٩ ص
٣٨٤٠ ص
٣٨٤١ ص
٣٨٤٢ ص
٣٨٤٣ ص
٣٨٤٤ ص
٣٨٤٥ ص
٣٨٤٦ ص
٣٨٤٧ ص
٣٨٤٨ ص
٣٨٤٩ ص
٣٨٥٠ ص
٣٨٥١ ص
٣٨٥٢ ص
٣٨٥٣ ص
٣٨٥٤ ص
٣٨٥٥ ص
٣٨٥٦ ص
٣٨٥٧ ص
٣٨٥٨ ص
٣٨٥٩ ص
٣٨٦٠ ص
٣٨٦١ ص
٣٨٦٢ ص
٣٨٦٣ ص
٣٨٦٤ ص
٣٨٦٥ ص
٣٨٦٦ ص
٣٨٦٧ ص
٣٨٦٨ ص
٣٨٦٩ ص
٣٨٧٠ ص
٣٨٧١ ص
٣٨٧٢ ص
٣٨٧٣ ص
٣٨٧٤ ص
٣٨٧٥ ص
٣٨٧٦ ص
٣٨٧٧ ص
٣٨٧٨ ص
٣٨٧٩ ص
٣٨٨٠ ص
٣٨٨١ ص
٣٨٨٢ ص
٣٨٨٣ ص
٣٨٨٤ ص
٣٨٨٥ ص
٣٨٨٦ ص
٣٨٨٧ ص
٣٨٨٨ ص
٣٨٨٩ ص
٣٨٩٠ ص
٣٨٩١ ص
٣٨٩٢ ص
٣٨٩٣ ص
٣٨٩٤ ص
٣٨٩٥ ص
٣٨٩٦ ص
٣٨٩٧ ص
٣٨٩٨ ص
٣٨٩٩ ص
٣٩٠٠ ص
٣٩٠١ ص
٣٩٠٢ ص
٣٩٠٣ ص
٣٩٠٤ ص
٣٩٠٥ ص
٣٩٠٦ ص
٣٩٠٧ ص
٣٩٠٨ ص
٣٩٠٩ ص
٣٩١٠ ص
٣٩١١ ص
٣٩١٢ ص
٣٩١٣ ص
٣٩١٤ ص
٣٩١٥ ص
٣٩١٦ ص
٣٩١٧ ص
٣٩١٨ ص
٣٩١٩ ص
٣٩٢٠ ص
٣٩٢١ ص
٣٩٢٢ ص
٣٩٢٣ ص
٣٩٢٤ ص
٣٩٢٥ ص
٣٩٢٦ ص
٣٩٢٧ ص
٣٩٢٨ ص
٣٩٢٩ ص
٣٩٣٠ ص
٣٩٣١ ص
٣٩٣٢ ص
٣٩٣٣ ص
٣٩٣٤ ص
٣٩٣٥ ص
٣٩٣٦ ص
٣٩٣٧ ص
٣٩٣٨ ص
٣٩٣٩ ص
٣٩٤٠ ص
٣٩٤١ ص
٣٩٤٢ ص
٣٩٤٣ ص
٣٩٤٤ ص
٣٩٤٥ ص
٣٩٤٦ ص
٣٩٤٧ ص
٣٩٤٨ ص
٣٩٤٩ ص
٣٩٥٠ ص
٣٩٥١ ص
٣٩٥٢ ص
٣٩٥٣ ص
٣٩٥٤ ص
٣٩٥٥ ص
٣٩٥٦ ص
٣٩٥٧ ص
٣٩٥٨ ص
٣٩٥٩ ص
٣٩٦٠ ص
٣٩٦١ ص
٣٩٦٢ ص
٣٩٦٣ ص
٣٩٦٤ ص
٣٩٦٥ ص
٣٩٦٦ ص
٣٩٦٧ ص
٣٩٦٨ ص
٣٩٦٩ ص
٣٩٧٠ ص
٣٩٧١ ص
٣٩٧٢ ص
٣٩٧٣ ص
٣٩٧٤ ص
٣٩٧٥ ص
٣٩٧٦ ص
٣٩٧٧ ص
٣٩٧٨ ص
٣٩٧٩ ص
٣٩٨٠ ص
٣٩٨١ ص
٣٩٨٢ ص
٣٩٨٣ ص
٣٩٨٤ ص
٣٩٨٥ ص
٣٩٨٦ ص
٣٩٨٧ ص
٣٩٨٨ ص
٣٩٨٩ ص
٣٩٩٠ ص
٣٩٩١ ص
٣٩٩٢ ص
٣٩٩٣ ص
٣٩٩٤ ص
٣٩٩٥ ص
٣٩٩٦ ص
٣٩٩٧ ص
٣٩٩٨ ص
٣٩٩٩ ص
٤٠٠٠ ص
٤٠٠١ ص
٤٠٠٢ ص
٤٠٠٣ ص
٤٠٠٤ ص
٤٠٠٥ ص
٤٠٠٦ ص
٤٠٠٧ ص
٤٠٠٨ ص
٤٠٠٩ ص
٤٠١٠ ص
٤٠١١ ص
٤٠١٢ ص
٤٠١٣ ص
٤٠١٤ ص
٤٠١٥ ص
٤٠١٦ ص
٤٠١٧ ص
٤٠١٨ ص
٤٠١٩ ص
٤٠٢٠ ص
٤٠٢١ ص
٤٠٢٢ ص
٤٠٢٣ ص
٤٠٢٤ ص
٤٠٢٥ ص
٤٠٢٦ ص
٤٠٢٧ ص
٤٠٢٨ ص
٤٠٢٩ ص
٤٠٣٠ ص
٤٠٣١ ص
٤٠٣٢ ص
٤٠٣٣ ص
٤٠٣٤ ص
٤٠٣٥ ص
٤٠٣٦ ص
٤٠٣٧ ص
٤٠٣٨ ص
٤٠٣٩ ص
٤٠٤٠ ص
٤٠٤١ ص
٤٠٤٢ ص
٤٠٤٣ ص
٤٠٤٤ ص
٤٠٤٥ ص
٤٠٤٦ ص
٤٠٤٧ ص
٤٠٤٨ ص
٤٠٤٩ ص
٤٠٥٠ ص
٤٠٥١ ص
٤٠٥٢ ص
٤٠٥٣ ص
٤٠٥٤ ص
٤٠٥٥ ص
٤٠٥٦ ص
٤٠٥٧ ص
٤٠٥٨ ص
٤٠٥٩ ص
٤٠٦٠ ص
٤٠٦١ ص
٤٠٦٢ ص
٤٠٦٣ ص
٤٠٦٤ ص
٤٠٦٥ ص
٤٠٦٦ ص
٤٠٦٧ ص
٤٠٦٨ ص
٤٠٦٩ ص
٤٠٧٠ ص
٤٠٧١ ص
٤٠٧٢ ص
٤٠٧٣ ص
٤٠٧٤ ص
٤٠٧٥ ص
٤٠٧٦ ص
٤٠٧٧ ص
٤٠٧٨ ص
٤٠٧٩ ص
٤٠٨٠ ص
٤٠٨١ ص
٤٠٨٢ ص
٤٠٨٣ ص
٤٠٨٤ ص
٤٠٨٥ ص
٤٠٨٦ ص
٤٠٨٧ ص
٤٠٨٨ ص
٤٠٨٩ ص
٤٠٩٠ ص
٤٠٩١ ص
٤٠٩٢ ص
٤٠٩٣ ص
٤٠٩٤ ص
٤٠٩٥ ص
٤٠٩٦ ص
٤٠٩٧ ص
٤٠٩٨ ص
٤٠٩٩ ص
٤١٠٠ ص
٤١٠١ ص
٤١٠٢ ص
٤١٠٣ ص
٤١٠٤ ص
٤١٠٥ ص
٤١٠٦ ص
٤١٠٧ ص
٤١٠٨ ص
٤١٠٩ ص
٤١١٠ ص
٤١١١ ص
٤١١٢ ص
٤١١٣ ص
٤١١٤ ص
٤١١٥ ص
٤١١٦ ص
٤١١٧ ص
٤١١٨ ص
٤١١٩ ص
٤١٢٠ ص
٤١٢١ ص
٤١٢٢ ص
٤١٢٣ ص
٤١٢٤ ص
٤١٢٥ ص
٤١٢٦ ص
٤١٢٧ ص
٤١٢٨ ص
٤١٢٩ ص
٤١٣٠ ص
٤١٣١ ص
٤١٣٢ ص
٤١٣٣ ص
٤١٣٤ ص
٤١٣٥ ص
٤١٣٦ ص
٤١٣٧ ص
٤١٣٨ ص
٤١٣٩ ص
٤١٤٠ ص
٤١٤١ ص
٤١٤٢ ص
٤١٤٣ ص
٤١٤٤ ص
٤١٤٥ ص
٤١٤٦ ص
٤١٤٧ ص
٤١٤٨ ص
٤١٤٩ ص
٤١٥٠ ص
٤١٥١ ص
٤١٥٢ ص
٤١٥٣ ص
٤١٥٤ ص
٤١٥٥ ص
٤١٥٦ ص
٤١٥٧ ص
٤١٥٨ ص
٤١٥٩ ص
٤١٦٠ ص
٤١٦١ ص
٤١٦٢ ص
٤١٦٣ ص
٤١٦٤ ص
٤١٦٥ ص
٤١٦٦ ص
٤١٦٧ ص
٤١٦٨ ص
٤١٦٩ ص
٤١٧٠ ص
٤١٧١ ص
٤١٧٢ ص
٤١٧٣ ص
٤١٧٤ ص
٤١٧٥ ص
٤١٧٦ ص
٤١٧٧ ص
٤١٧٨ ص
٤١٧٩ ص
٤١٨٠ ص
٤١٨١ ص
٤١٨٢ ص
٤١٨٣ ص
٤١٨٤ ص
٤١٨٥ ص
٤١٨٦ ص
٤١٨٧ ص
٤١٨٨ ص
٤١٨٩ ص
٤١٩٠ ص
٤١٩١ ص
٤١٩٢ ص
٤١٩٣ ص
٤١٩٤ ص
٤١٩٥ ص
٤١٩٦ ص
٤١٩٧ ص
٤١٩٨ ص
٤١٩٩ ص
٤٢٠٠ ص
٤٢٠١ ص
٤٢٠٢ ص
٤٢٠٣ ص
٤٢٠٤ ص
٤٢٠٥ ص
٤٢٠٦ ص
٤٢٠٧ ص
٤٢٠٨ ص
٤٢٠٩ ص
٤٢١٠ ص
٤٢١١ ص
٤٢١٢ ص
٤٢١٣ ص
٤٢١٤ ص
٤٢١٥ ص
٤٢١٦ ص
٤٢١٧ ص
٤٢١٨ ص
٤٢١٩ ص
٤٢٢٠ ص
٤٢٢١ ص
٤٢٢٢ ص
٤٢٢٣ ص
٤٢٢٤ ص
٤٢٢٥ ص
٤٢٢٦ ص
٤٢٢٧ ص
٤٢٢٨ ص
٤٢٢٩ ص
٤٢٣٠ ص
٤٢٣١ ص
٤٢٣٢ ص
٤٢٣٣ ص
٤٢٣٤ ص
٤٢٣٥ ص
٤٢٣٦ ص
٤٢٣٧ ص
٤٢٣٨ ص
٤٢٣٩ ص
٤٢٤٠ ص
٤٢٤١ ص
٤٢٤٢ ص
٤٢٤٣ ص
٤٢٤٤ ص
٤٢٤٥ ص
٤٢٤٦ ص
٤٢٤٧ ص
٤٢٤٨ ص
٤٢٤٩ ص
٤٢٥٠ ص
٤٢٥١ ص
٤٢٥٢ ص
٤٢٥٣ ص
٤٢٥٤ ص
٤٢٥٥ ص
٤٢٥٦ ص
٤٢٥٧ ص
٤٢٥٨ ص
٤٢٥٩ ص
٤٢٦٠ ص
٤٢٦١ ص
٤٢٦٢ ص
٤٢٦٣ ص
٤٢٦٤ ص
٤٢٦٥ ص
٤٢٦٦ ص
٤٢٦٧ ص
٤٢٦٨ ص
٤٢٦٩ ص
٤٢٧٠ ص
٤٢٧١ ص
٤٢٧٢ ص
٤٢٧٣ ص
٤٢٧٤ ص
٤٢٧٥ ص
٤٢٧٦ ص
٤٢٧٧ ص
٤٢٧٨ ص
٤٢٧٩ ص
٤٢٨٠ ص
٤٢٨١ ص
٤٢٨٢ ص
٤٢٨٣ ص
٤٢٨٤ ص
٤٢٨٥ ص
٤٢٨٦ ص
٤٢٨٧ ص
٤٢٨٨ ص
٤٢٨٩ ص
٤٢٩٠ ص
٤٢٩١ ص
٤٢٩٢ ص
٤٢٩٣ ص
٤٢٩٤ ص
٤٢٩٥ ص
٤٢٩٦ ص
٤٢٩٧ ص
٤٢٩٨ ص
٤٢٩٩ ص
٤٣٠٠ ص
٤٣٠١ ص
٤٣٠٢ ص
٤٣٠٣ ص
٤٣٠٤ ص
٤٣٠٥ ص
٤٣٠٦ ص
٤٣٠٧ ص
٤٣٠٨ ص
٤٣٠٩ ص
٤٣١٠ ص
٤٣١١ ص
٤٣١٢ ص
٤٣١٣ ص
٤٣١٤ ص
٤٣١٥ ص
٤٣١٦ ص
٤٣١٧ ص
٤٣١٨ ص
٤٣١٩ ص
٤٣٢٠ ص
٤٣٢١ ص
٤٣٢٢ ص
٤٣٢٣ ص
٤٣٢٤ ص
٤٣٢٥ ص
٤٣٢٦ ص
٤٣٢٧ ص
٤٣٢٨ ص
٤٣٢٩ ص
٤٣٣٠ ص
٤٣٣١ ص
٤٣٣٢ ص
٤٣٣٣ ص
٤٣٣٤ ص
٤٣٣٥ ص
٤٣٣٦ ص
٤٣٣٧ ص
٤٣٣٨ ص
٤٣٣٩ ص
٤٣٤٠ ص
٤٣٤١ ص
٤٣٤٢ ص
٤٣٤٣ ص
٤٣٤٤ ص
٤٣٤٥ ص
٤٣٤٦ ص
٤٣٤٧ ص
٤٣٤٨ ص
٤٣٤٩ ص
٤٣٥٠ ص
٤٣٥١ ص
٤٣٥٢ ص
٤٣٥٣ ص
٤٣٥٤ ص
٤٣٥٥ ص
٤٣٥٦ ص
٤٣٥٧ ص
٤٣٥٨ ص
٤٣٥٩ ص
٤٣٦٠ ص
٤٣٦١ ص
٤٣٦٢ ص
٤٣٦٣ ص
٤٣٦٤ ص
٤٣٦٥ ص
٤٣٦٦ ص
٤٣٦٧ ص
٤٣٦٨ ص
٤٣٦٩ ص
٤٣٧٠ ص
٤٣٧١ ص
٤٣٧٢ ص
٤٣٧٣ ص
٤٣٧٤ ص
٤٣٧٥ ص
٤٣٧٦ ص
٤٣٧٧ ص
٤٣٧٨ ص
٤٣٧٩ ص
٤٣٨٠ ص
٤٣٨١ ص
٤٣٨٢ ص
٤٣٨٣ ص
٤٣٨٤ ص
٤٣٨٥ ص
٤٣٨٦ ص
٤٣٨٧ ص
٤٣٨٨ ص
٤٣٨٩ ص
٤٣٩٠ ص
٤٣٩١ ص
٤٣٩٢ ص
٤٣٩٣ ص
٤٣٩٤ ص
٤٣٩٥ ص
٤٣٩٦ ص
٤٣٩٧ ص
٤٣٩٨ ص
٤٣٩٩ ص
٤٤٠٠ ص
٤٤٠١ ص
٤٤٠٢ ص
٤٤٠٣ ص
٤٤٠٤ ص
٤٤٠٥ ص
٤٤٠٦ ص
٤٤٠٧ ص
٤٤٠٨ ص
٤٤٠٩ ص
٤٤١٠ ص
٤٤١١ ص
٤٤١٢ ص
٤٤١٣ ص
٤٤١٤ ص
٤٤١٥ ص
٤٤١٦ ص
٤٤١٧ ص
٤٤١٨ ص
٤٤١٩ ص
٤٤٢٠ ص
٤٤٢١ ص
٤٤٢٢ ص
٤٤٢٣ ص
٤٤٢٤ ص
٤٤٢٥ ص
٤٤٢٦ ص
٤٤٢٧ ص
٤٤٢٨ ص
٤٤٢٩ ص
٤٤٣٠ ص
٤٤٣١ ص
٤٤٣٢ ص
٤٤٣٣ ص
٤٤٣٤ ص
٤٤٣٥ ص
٤٤٣٦ ص
٤٤٣٧ ص
٤٤٣٨ ص
٤٤٣٩ ص
٤٤٤٠ ص
٤٤٤١ ص
٤٤٤٢ ص
٤٤٤٣ ص
٤٤٤٤ ص
٤٤٤٥ ص
٤٤٤٦ ص
٤٤٤٧ ص
٤٤٤٨ ص
٤٤٤٩ ص
٤٤٥٠ ص
٤٤٥١ ص
٤٤٥٢ ص
٤٤٥٣ ص
٤٤٥٤ ص
٤٤٥٥ ص
٤٤٥٦ ص
٤٤٥٧ ص
٤٤٥٨ ص
٤٤٥٩ ص
٤٤٦٠ ص
٤٤٦١ ص
٤٤٦٢ ص
٤٤٦٣ ص
٤٤٦٤ ص
٤٤٦٥ ص
٤٤٦٦ ص
٤٤٦٧ ص
٤٤٦٨ ص
٤٤٦٩ ص
٤٤٧٠ ص
٤٤٧١ ص
٤٤٧٢ ص
٤٤٧٣ ص
٤٤٧٤ ص
٤٤٧٥ ص
٤٤٧٦ ص
٤٤٧٧ ص
٤٤٧٨ ص
٤٤٧٩ ص
٤٤٨٠ ص
٤٤٨١ ص
٤٤٨٢ ص
٤٤٨٣ ص
٤٤٨٤ ص
٤٤٨٥ ص
٤٤٨٦ ص
٤٤٨٧ ص
٤٤٨٨ ص
٤٤٨٩ ص
٤٤٩٠ ص
٤٤٩١ ص
٤٤٩٢ ص
٤٤٩٣ ص
٤٤٩٤ ص
٤٤٩٥ ص
٤٤٩٦ ص
٤٤٩٧ ص
٤٤٩٨ ص
٤٤٩٩ ص
٤٥٠٠ ص
٤٥٠١ ص
٤٥٠٢ ص
٤٥٠٣ ص
٤٥٠٤ ص
٤٥٠٥ ص
٤٥٠٦ ص
٤٥٠٧ ص
٤٥٠٨ ص
٤٥٠٩ ص
٤٥١٠ ص
٤٥١١ ص
٤٥١٢ ص
٤٥١٣ ص
٤٥١٤ ص
٤٥١٥ ص
٤٥١٦ ص
٤٥١٧ ص
٤٥١٨ ص
٤٥١٩ ص
٤٥٢٠ ص
٤٥٢١ ص
٤٥٢٢ ص
٤٥٢٣ ص
٤٥٢٤ ص
٤٥٢٥ ص
٤٥٢٦ ص
٤٥٢٧ ص
٤٥٢٨ ص
٤٥٢٩ ص
٤٥٣٠ ص
٤٥٣١ ص
٤٥٣٢ ص
٤٥٣٣ ص
٤٥٣٤ ص
٤٥٣٥ ص
٤٥٣٦ ص
٤٥٣٧ ص
٤٥٣٨ ص
٤٥٣٩ ص
٤٥٤٠ ص
٤٥٤١ ص
٤٥٤٢ ص
٤٥٤٣ ص
٤٥٤٤ ص
٤٥٤٥ ص
٤٥٤٦ ص
٤٥٤٧ ص
٤٥٤٨ ص
٤٥٤٩ ص
٤٥٥٠ ص
٤٥٥١ ص
٤٥٥٢ ص
٤٥٥٣ ص
٤٥٥٤ ص
٤٥٥٥ ص
٤٥٥٦ ص
٤٥٥٧ ص
٤٥٥٨ ص
٤٥٥٩ ص
٤٥٦٠ ص
٤٥٦١ ص
٤٥٦٢ ص
٤٥٦٣ ص
٤٥٦٤ ص
٤٥٦٥ ص
٤٥٦٦ ص
٤٥٦٧ ص
٤٥٦٨ ص
٤٥٦٩ ص
٤٥٧٠ ص
٤٥٧١ ص
٤٥٧٢ ص
٤٥٧٣ ص
٤٥٧٤ ص
٤٥٧٥ ص
٤٥٧٦ ص
٤٥٧٧ ص
٤٥٧٨ ص
٤٥٧٩ ص
٤٥٨٠ ص
٤٥٨١ ص
٤٥٨٢ ص
٤٥٨٣ ص
٤٥٨٤ ص
٤٥٨٥ ص
٤٥٨٦ ص
٤٥٨٧ ص
٤٥٨٨ ص
٤٥٨٩ ص
٤٥٩٠ ص
٤٥٩١ ص
٤٥٩٢ ص
٤٥٩٣ ص
٤٥٩٤ ص
٤٥٩٥ ص
٤٥٩٦ ص
٤٥٩٧ ص
٤٥٩٨ ص
٤٥٩٩ ص
٤٦٠٠ ص
٤٦٠١ ص
٤٦٠٢ ص
٤٦٠٣ ص
٤٦٠٤ ص
٤٦٠٥ ص
٤٦٠٦ ص
٤٦٠٧ ص
٤٦٠٨ ص
٤٦٠٩ ص
٤٦١٠ ص
٤٦١١ ص
٤٦١٢ ص
٤٦١٣ ص
٤٦١٤ ص
٤٦١٥ ص
٤٦١٦ ص
٤٦١٧ ص
٤٦١٨ ص
٤٦١٩ ص
٤٦٢٠ ص
٤٦٢١ ص
٤٦٢٢ ص
٤٦٢٣ ص
٤٦٢٤ ص
٤٦٢٥ ص
٤٦٢٦ ص
٤٦٢٧ ص
٤٦٢٨ ص
٤٦٢٩ ص
٤٦٣٠ ص
٤٦٣١ ص
٤٦٣٢ ص
٤٦٣٣ ص
٤٦٣٤ ص
٤٦٣٥ ص
٤٦٣٦ ص
٤٦٣٧ ص
٤٦٣٨ ص
٤٦٣٩ ص
٤٦٤٠ ص
٤٦٤١ ص
٤٦٤٢ ص
٤٦٤٣ ص
٤٦٤٤ ص
٤٦٤٥ ص
٤٦٤٦ ص
٤٦٤٧ ص
٤٦٤٨ ص
٤٦٤٩ ص
٤٦٥٠ ص
٤٦٥١ ص
٤٦٥٢ ص
٤٦٥٣ ص
٤٦٥٤ ص
٤٦٥٥ ص
٤٦٥٦ ص
٤٦٥٧ ص
٤٦٥٨ ص
٤٦٥٩ ص
٤٦٦٠ ص
٤٦٦١ ص
٤٦٦٢ ص
٤٦٦٣ ص
٤٦٦٤ ص
٤٦٦٥ ص
٤٦٦٦ ص
٤٦٦٧ ص
٤٦٦٨ ص
٤٦٦٩ ص
٤٦٧٠ ص
٤٦٧١ ص
٤٦٧٢ ص
٤٦٧٣ ص
٤٦٧٤ ص
٤٦٧٥ ص
٤٦٧٦ ص
٤٦٧٧ ص
٤٦٧٨ ص
٤٦٧٩ ص
٤٦٨٠ ص
٤٦٨١ ص
٤٦٨٢ ص
٤٦٨٣ ص
٤٦٨٤ ص
٤٦٨٥ ص
٤٦٨٦ ص
٤٦٨٧ ص
٤٦٨٨ ص
٤٦٨٩ ص
٤٦٩٠ ص
٤٦٩١ ص
٤٦٩٢ ص
٤٦٩٣ ص
٤٦٩٤ ص
٤٦٩٥ ص
٤٦٩٦ ص
٤٦٩٧ ص
٤٦٩٨ ص
٤٦٩٩ ص
٤٧٠٠ ص
٤٧٠١ ص
٤٧٠٢ ص
٤٧٠٣ ص
٤٧٠٤ ص
٤٧٠٥ ص
٤٧٠٦ ص
٤٧٠٧ ص
٤٧٠٨ ص
٤٧٠٩ ص
٤٧١٠ ص
٤٧١١ ص
٤٧١٢ ص
٤٧١٣ ص
٤٧١٤ ص
٤٧١٥ ص
٤٧١٦ ص
٤٧١٧ ص
٤٧١٨ ص
٤٧١٩ ص
٤٧٢٠ ص
٤٧٢١ ص
٤٧٢٢ ص
٤٧٢٣ ص
٤٧٢٤ ص
٤٧٢٥ ص
٤٧٢٦ ص
٤٧٢٧ ص
٤٧٢٨ ص
٤٧٢٩ ص
٤٧٣٠ ص
٤٧٣١ ص
٤٧٣٢ ص
٤٧٣٣ ص
٤٧٣٤ ص
٤٧٣٥ ص
٤٧٣٦ ص
٤٧٣٧ ص
٤٧٣٨ ص
٤٧٣٩ ص
٤٧٤٠ ص
٤٧٤١ ص
٤٧٤٢ ص
٤٧٤٣ ص
٤٧٤٤ ص
٤٧٤٥ ص
٤٧٤٦ ص
٤٧٤٧ ص
٤٧٤٨ ص
٤٧٤٩ ص
٤٧٥٠ ص
٤٧٥١ ص
٤٧٥٢ ص
٤٧٥٣ ص
٤٧٥٤ ص
٤٧٥٥ ص
٤٧٥٦ ص
٤٧٥٧ ص
٤٧٥٨ ص
٤٧٥٩ ص
٤٧٦٠ ص
٤٧٦١ ص
٤٧٦٢ ص
٤٧٦٣ ص
٤٧٦٤ ص
٤٧٦٥ ص
٤٧٦٦ ص
٤٧٦٧ ص
٤٧٦٨ ص
٤٧٦٩ ص
٤٧٧٠ ص
٤٧٧١ ص
٤٧٧٢ ص
٤٧٧٣ ص
٤٧٧٤ ص
٤٧٧٥ ص
٤٧٧٦ ص
٤٧٧٧ ص
٤٧٧٨ ص
٤٧٧٩ ص
٤٧٨٠ ص
٤٧٨١ ص
٤٧٨٢ ص
٤٧٨٣ ص
٤٧٨٤ ص
٤٧٨٥ ص
٤٧٨٦ ص
٤٧٨٧ ص
٤٧٨٨ ص
٤٧٨٩ ص
٤٧٩٠ ص
٤٧٩١ ص
٤٧٩٢ ص
٤٧٩٣ ص
٤٧٩٤ ص
٤٧٩٥ ص
٤٧٩٦ ص
٤٧٩٧ ص
٤٧٩٨ ص
٤٧٩٩ ص
٤٨٠٠ ص
٤٨٠١ ص
٤٨٠٢ ص
٤٨٠٣ ص
٤٨٠٤ ص
٤٨٠٥ ص
٤٨٠٦ ص
٤٨٠٧ ص
٤٨٠٨ ص
٤٨٠٩ ص
٤٨١٠ ص
٤٨١١ ص
٤٨١٢ ص
٤٨١٣ ص
٤٨١٤ ص
٤٨١٥ ص
٤٨١٦ ص
٤٨١٧ ص
٤٨١٨ ص
٤٨١٩ ص
٤٨٢٠ ص
٤٨٢١ ص
٤٨٢٢ ص
٤٨٢٣ ص
٤٨٢٤ ص
٤٨٢٥ ص
٤٨٢٦ ص
٤٨٢٧ ص
٤٨٢٨ ص
٤٨٢٩ ص
٤٨٣٠ ص
٤٨٣١ ص
٤٨٣٢ ص
٤٨٣٣ ص
٤٨٣٤ ص
٤٨٣٥ ص
٤٨٣٦ ص
٤٨٣٧ ص
٤٨٣٨ ص
٤٨٣٩ ص
٤٨٤٠ ص
٤٨٤١ ص
٤٨٤٢ ص
٤٨٤٣ ص
٤٨٤٤ ص
٤٨٤٥ ص
٤٨٤٦ ص
٤٨٤٧ ص
٤٨٤٨ ص
٤٨٤٩ ص
٤٨٥٠ ص
٤٨٥١ ص
٤٨٥٢ ص
٤٨٥٣ ص
٤٨٥٤ ص
٤٨٥٥ ص
٤٨٥٦ ص
٤٨٥٧ ص
٤٨٥٨ ص
٤٨٥٩ ص
٤٨٦٠ ص
٤٨٦١ ص
٤٨٦٢ ص
٤٨٦٣ ص
٤٨٦٤ ص
٤٨٦٥ ص
٤٨٦٦ ص
٤٨٦٧ ص
٤٨٦٨ ص
٤٨٦٩ ص
٤٨٧٠ ص
٤٨٧١ ص
٤٨٧٢ ص
٤٨٧٣ ص
٤٨٧٤ ص
٤٨٧٥ ص
٤٨٧٦ ص
٤٨٧٧ ص
٤٨٧٨ ص
٤٨٧٩ ص
٤٨٨٠ ص
٤٨٨١ ص
٤٨٨٢ ص
٤٨٨٣ ص
٤٨٨٤ ص
٤٨٨٥ ص
٤٨٨٦ ص
٤٨٨٧ ص
٤٨٨٨ ص
٤٨٨٩ ص
٤٨٩٠ ص
٤٨٩١ ص
٤٨٩٢ ص
٤٨٩٣ ص
٤٨٩٤ ص
٤٨٩٥ ص
٤٨٩٦ ص
٤٨٩٧ ص
٤٨٩٨ ص
٤٨٩٩ ص
٤٩٠٠ ص
٤٩٠١ ص
٤٩٠٢ ص
٤٩٠٣ ص
٤٩٠٤ ص
٤٩٠٥ ص
٤٩٠٦ ص
٤٩٠٧ ص
٤٩٠٨ ص
٤٩٠٩ ص
٤٩١٠ ص
٤٩١١ ص
٤٩١٢ ص
٤٩١٣ ص
٤٩١٤ ص
٤٩١٥ ص
٤٩١٦ ص
٤٩١٧ ص
٤٩١٨ ص
٤٩١٩ ص
٤٩٢٠ ص
٤٩٢١ ص
٤٩٢٢ ص
٤٩٢٣ ص
٤٩٢٤ ص
٤٩٢٥ ص
٤٩٢٦ ص
٤٩٢٧ ص
٤٩٢٨ ص
٤٩٢٩ ص
٤٩٣٠ ص
٤٩٣١ ص
٤٩٣٢ ص
٤٩٣٣ ص
٤٩٣٤ ص
٤٩٣٥ ص
٤٩٣٦ ص
٤٩٣٧ ص
٤٩٣٨ ص
٤٩٣٩ ص
٤٩٤٠ ص
٤٩٤١ ص
٤٩٤٢ ص
٤٩٤٣ ص
٤٩٤٤ ص
٤٩٤٥ ص
٤٩٤٦ ص
٤٩٤٧ ص
٤٩٤٨ ص
٤٩٤٩ ص
٤٩٥٠ ص
٤٩٥١ ص
٤٩٥٢ ص
٤٩٥٣ ص
٤٩٥٤ ص
٤٩٥٥ ص
٤٩٥٦ ص
٤٩٥٧ ص
٤٩٥٨ ص
٤٩٥٩ ص
٤٩٦٠ ص
٤٩٦١ ص
٤٩٦٢ ص
٤٩٦٣ ص
٤٩٦٤ ص
٤٩٦٥ ص
٤٩٦٦ ص
٤٩٦٧ ص
٤٩٦٨ ص
٤٩٦٩ ص
٤٩٧٠ ص
٤٩٧١ ص
٤٩٧٢ ص
٤٩٧٣ ص
٤٩٧٤ ص
٤٩٧٥ ص
٤٩٧٦ ص
٤٩٧٧ ص
٤٩٧٨ ص
٤٩٧٩ ص
٤٩٨٠ ص
٤٩٨١ ص
٤٩٨٢ ص
٤٩٨٣ ص
٤٩٨٤ ص
٤٩٨٥ ص
٤٩٨٦ ص
٤٩٨٧ ص
٤٩٨٨ ص
٤٩٨٩ ص
٤٩٩٠ ص
٤٩٩١ ص
٤٩٩٢ ص
٤٩٩٣ ص
٤٩٩٤ ص
٤٩٩٥ ص
٤٩٩٦ ص
٤٩٩٧ ص
٤٩٩٨ ص
٤٩٩٩ ص
٥٠٠٠ ص
٥٠٠١ ص
٥٠٠٢ ص
٥٠٠٣ ص
٥٠٠٤ ص
٥٠٠٥ ص
٥٠٠٦ ص
٥٠٠٧ ص
٥٠٠٨ ص
٥٠٠٩ ص
٥٠١٠ ص
٥٠١١ ص
٥٠١٢ ص
٥٠١٣ ص
٥٠١٤ ص
٥٠١٥ ص
٥٠١٦ ص
٥٠١٧ ص
٥٠١٨ ص
٥٠١٩ ص
٥٠٢٠ ص
٥٠٢١ ص
٥٠٢٢ ص
٥٠٢٣ ص
٥٠٢٤ ص
٥٠٢٥ ص
٥٠٢٦ ص
٥٠٢٧ ص
٥٠٢٨ ص
٥٠٢٩ ص
٥٠٣٠ ص
٥٠٣١ ص
٥٠٣٢ ص
٥٠٣٣ ص
٥٠٣٤ ص
٥٠٣٥ ص
٥٠٣٦ ص
٥٠٣٧ ص
٥٠٣٨ ص
٥٠٣٩ ص
٥٠٤٠ ص
٥٠٤١ ص
٥٠٤٢ ص
٥٠٤٣ ص
٥٠٤٤ ص
٥٠٤٥ ص
٥٠٤٦ ص
٥٠٤٧ ص
٥٠٤٨ ص
٥٠٤٩ ص
٥٠٥٠ ص
٥٠٥١ ص
٥٠٥٢ ص
٥٠٥٣ ص
٥٠٥٤ ص
٥٠٥٥ ص
٥٠٥٦ ص
٥٠٥٧ ص
٥٠٥٨ ص
٥٠٥٩ ص
٥٠٦٠ ص
٥٠٦١ ص
٥٠٦٢ ص
٥٠٦٣ ص
٥٠٦٤ ص
٥٠٦٥ ص
٥٠٦٦ ص
٥٠٦٧ ص
٥٠٦٨ ص
٥٠٦٩ ص
٥٠٧٠ ص
٥٠٧١ ص
٥٠٧٢ ص
٥٠٧٣ ص
٥٠٧٤ ص
٥٠٧٥ ص
٥٠٧٦ ص
٥٠٧٧ ص
٥٠٧٨ ص
٥٠٧٩ ص
٥٠٨٠ ص
٥٠٨١ ص
٥٠٨٢ ص
٥٠٨٣ ص
٥٠٨٤ ص
٥٠٨٥ ص
٥٠٨٦ ص
٥٠٨٧ ص
٥٠٨٨ ص
٥٠٨٩ ص
٥٠٩٠ ص
٥٠٩١ ص
٥٠٩٢ ص
٥٠٩٣ ص
٥٠٩٤ ص
٥٠٩٥ ص
٥٠٩٦ ص
٥٠٩٧ ص
٥٠٩٨ ص
٥٠٩٩ ص
٥١٠٠ ص
٥١٠١ ص
٥١٠٢ ص
٥١٠٣ ص
٥١٠٤ ص
٥١٠٥ ص
٥١٠٦ ص
٥١٠٧ ص
٥١٠٨ ص
٥١٠٩ ص
٥١١٠ ص
٥١١١ ص
٥١١٢ ص
٥١١٣ ص
٥١١٤ ص
٥١١٥ ص
٥١١٦ ص
٥١١٧ ص
٥١١٨ ص
٥١١٩ ص
٥١٢٠ ص
٥١٢١ ص
٥١٢٢ ص
٥١٢٣ ص
٥١٢٤ ص
٥١٢٥ ص
٥١٢٦ ص
٥١٢٧ ص
٥١٢٨ ص
٥١٢٩ ص
٥١٣٠ ص
٥١٣١ ص
٥١٣٢ ص
٥١٣٣ ص
٥١٣٤ ص
٥١٣٥ ص
٥١٣٦ ص
٥١٣٧ ص
٥١٣٨ ص
٥١٣٩ ص
٥١٤٠ ص
٥١٤١ ص
٥١٤٢ ص
٥١٤٣ ص
٥١٤٤ ص
٥١٤٥ ص
٥١٤٦ ص
٥١٤٧ ص
٥١٤٨ ص
٥١٤٩ ص
٥١٥٠ ص
٥١٥١ ص
٥١٥٢ ص
٥١٥٣ ص
٥١٥٤ ص
٥١٥٥ ص
٥١٥٦ ص
٥١٥٧ ص
٥١٥٨ ص
٥١٥٩ ص
٥١٦٠ ص
٥١٦١ ص
٥١٦٢ ص
٥١٦٣ ص
٥١٦٤ ص
٥١٦٥ ص
٥١٦٦ ص
٥١٦٧ ص
٥١٦٨ ص
٥١٦٩ ص
٥١٧٠ ص
٥١٧١ ص
٥١٧٢ ص
٥١٧٣ ص
٥١٧٤ ص
٥١٧٥ ص
٥١٧٦ ص
٥١٧٧ ص
٥١٧٨ ص
٥١٧٩ ص
٥١٨٠ ص
٥١٨١ ص
٥١٨٢ ص
٥١٨٣ ص
٥١٨٤ ص
٥١٨٥ ص
٥١٨٦ ص
٥١٨٧ ص
٥١٨٨ ص
٥١٨٩ ص
٥١٩٠ ص
٥١٩١ ص
٥١٩٢ ص
٥١٩٣ ص
٥١٩٤ ص
٥١٩٥ ص
٥١٩٦ ص
٥١٩٧ ص
٥١٩٨ ص
٥١٩٩ ص
٥٢٠٠ ص
٥٢٠١ ص
٥٢٠٢ ص
٥٢٠٣ ص
٥٢٠٤ ص
٥٢٠٥ ص
٥٢٠٦ ص
٥٢٠٧ ص
٥٢٠٨ ص
٥٢٠٩ ص
٥٢١٠ ص
٥٢١١ ص
٥٢١٢ ص
٥٢١٣ ص
٥٢١٤ ص
٥٢١٥ ص
٥٢١٦ ص
٥٢١٧ ص
٥٢١٨ ص
٥٢١٩ ص
٥٢٢٠ ص
٥٢٢١ ص
٥٢٢٢ ص
٥٢٢٣ ص
٥٢٢٤ ص
٥٢٢٥ ص
٥٢٢٦ ص
٥٢٢٧ ص
٥٢٢٨ ص
٥٢٢٩ ص
٥٢٣٠ ص
٥٢٣١ ص
٥٢٣٢ ص
٥٢٣٣ ص
٥٢٣٤ ص
٥٢٣٥ ص
٥٢٣٦ ص
٥٢٣٧ ص
٥٢٣٨ ص
٥٢٣٩ ص
٥٢٤٠ ص
٥٢٤١ ص
٥٢٤٢ ص
٥٢٤٣ ص
٥٢٤٤ ص
٥٢٤٥ ص
٥٢٤٦ ص
٥٢٤٧ ص
٥٢٤٨ ص
٥٢٤٩ ص
٥٢٥٠ ص
٥٢٥١ ص
٥٢٥٢ ص
٥٢٥٣ ص
٥٢٥٤ ص
٥٢٥٥ ص
٥٢٥٦ ص
٥٢٥٧ ص
٥٢٥٨ ص
٥٢٥٩ ص
٥٢٦٠ ص
٥٢٦١ ص
٥٢٦٢ ص
٥٢٦٣ ص
٥٢٦٤ ص
٥٢٦٥ ص
٥٢٦٦ ص
٥٢٦٧ ص
٥٢٦٨ ص
٥٢٦٩ ص
٥٢٧٠ ص
٥٢٧١ ص
٥٢٧٢ ص
٥٢٧٣ ص
٥٢٧٤ ص
٥٢٧٥ ص
٥٢٧٦ ص
٥٢٧٧ ص
٥٢٧٨ ص
٥٢٧٩ ص
٥٢٨٠ ص
٥٢٨١ ص
٥٢٨٢ ص
٥٢٨٣ ص
٥٢٨٤ ص
٥٢٨٥ ص
٥٢٨٦ ص
٥٢٨٧ ص
٥٢٨٨ ص
٥٢٨٩ ص
٥٢٩٠ ص
٥٢٩١ ص
٥٢٩٢ ص
٥٢٩٣ ص
٥٢٩٤ ص
٥٢٩٥ ص
٥٢٩٦ ص
٥٢٩٧ ص
٥٢٩٨ ص
٥٢٩٩ ص
٥٣٠٠ ص
٥٣٠١ ص
٥٣٠٢ ص
٥٣٠٣ ص
٥٣٠٤ ص
٥٣٠٥ ص
٥٣٠٦ ص
٥٣٠٧ ص
٥٣٠٨ ص
٥٣٠٩ ص
٥٣١٠ ص
٥٣١١ ص
٥٣١٢ ص
٥٣١٣ ص
٥٣١٤ ص
٥٣١٥ ص
٥٣١٦ ص
٥٣١٧ ص
٥٣١٨ ص
٥٣١٩ ص
٥٣٢٠ ص
٥٣٢١ ص
٥٣٢٢ ص
٥٣٢٣ ص
٥٣٢٤ ص
٥٣٢٥ ص
٥٣٢٦ ص
٥٣٢٧ ص
٥٣٢٨ ص
٥٣٢٩ ص
٥٣٣٠ ص
٥٣٣١ ص
٥٣٣٢ ص
٥٣٣٣ ص
٥٣٣٤ ص
٥٣٣٥ ص
٥٣٣٦ ص
٥٣٣٧ ص
٥٣٣٨ ص
٥٣٣٩ ص
٥٣٤٠ ص
٥٣٤١ ص
٥٣٤٢ ص
٥٣٤٣ ص
٥٣٤٤ ص
٥٣٤٥ ص
٥٣٤٦ ص
٥٣٤٧ ص
٥٣٤٨ ص
٥٣٤٩ ص
٥٣٥٠ ص
٥٣٥١ ص
٥٣٥٢ ص
٥٣٥٣ ص
٥٣٥٤ ص
٥٣٥٥ ص
٥٣٥٦ ص
٥٣٥٧ ص
٥٣٥٨ ص
٥٣٥٩ ص
٥٣٦٠ ص
٥٣٦١ ص
٥٣٦٢ ص
٥٣٦٣ ص
٥٣٦٤ ص
٥٣٦٥ ص
٥٣٦٦ ص
٥٣٦٧ ص
٥٣٦٨ ص
٥٣٦٩ ص
٥٣٧٠ ص
٥٣٧١ ص
٥٣٧٢ ص
٥٣٧٣ ص
٥٣٧٤ ص
٥٣٧٥ ص
٥٣٧٦ ص
٥٣٧٧ ص
٥٣٧٨ ص
٥٣٧٩ ص
٥٣٨٠ ص
٥٣٨١ ص
٥٣٨٢ ص
٥٣٨٣ ص
٥٣٨٤ ص
٥٣٨٥ ص
٥٣٨٦ ص
٥٣٨٧ ص
٥٣٨٨ ص
٥٣٨٩ ص
٥٣٩٠ ص
٥٣٩١ ص
٥٣٩٢ ص
٥٣٩٣ ص
٥٣٩٤ ص
٥٣٩٥ ص
٥٣٩٦ ص
٥٣٩٧ ص
٥٣٩٨ ص
٥٣٩٩ ص
٥٤٠٠ ص
٥٤٠١ ص
٥٤٠٢ ص
٥٤٠٣ ص
٥٤٠٤ ص
٥٤٠٥ ص
٥٤٠٦ ص
٥٤٠٧ ص
٥٤٠٨ ص
٥٤٠٩ ص
٥٤١٠ ص
٥٤١١ ص
٥٤١٢ ص
٥٤١٣ ص
٥٤١٤ ص
٥٤١٥ ص
٥٤١٦ ص
٥٤١٧ ص
٥٤١٨ ص
٥٤١٩ ص
٥٤٢٠ ص
٥٤٢١ ص
٥٤٢٢ ص
٥٤٢٣ ص
٥٤٢٤ ص
٥٤٢٥ ص
٥٤٢٦ ص
٥٤٢٧ ص
٥٤٢٨ ص
٥٤٢٩ ص
٥٤٣٠ ص
٥٤٣١ ص
٥٤٣٢ ص
٥٤٣٣ ص
٥٤٣٤ ص
٥٤٣٥ ص
٥٤٣٦ ص
٥٤٣٧ ص
٥٤٣٨ ص
٥٤٣٩ ص
٥٤٤٠ ص
٥٤٤١ ص
٥٤٤٢ ص
٥٤٤٣ ص
٥٤٤٤ ص
٥٤٤٥ ص
٥٤٤٦ ص
٥٤٤٧ ص
٥٤٤٨ ص
٥٤٤٩ ص
٥٤٥٠ ص
٥٤٥١ ص
٥٤٥٢ ص
٥٤٥٣ ص
٥٤٥٤ ص
٥٤٥٥ ص
٥٤٥٦ ص
٥٤٥٧ ص
٥٤٥٨ ص
٥٤٥٩ ص
٥٤٦٠ ص
٥٤٦١ ص
٥٤٦٢ ص
٥٤٦٣ ص
٥٤٦٤ ص
٥٤٦٥ ص
٥٤٦٦ ص
٥٤٦٧ ص
٥٤٦٨ ص
٥٤٦٩ ص
٥٤٧٠ ص
٥٤٧١ ص
٥٤٧٢ ص
٥٤٧٣ ص
٥٤٧٤ ص
٥٤٧٥ ص
٥٤٧٦ ص
٥٤٧٧ ص
٥٤٧٨ ص
٥٤٧٩ ص
٥٤٨٠ ص
٥٤٨١ ص
٥٤٨٢ ص
٥٤٨٣ ص
٥٤٨٤ ص
٥٤٨٥ ص
٥٤٨٦ ص
٥٤٨٧ ص
٥٤٨٨ ص
٥٤٨٩ ص
٥٤٩٠ ص
٥٤٩١ ص
٥٤٩٢ ص
٥٤٩٣ ص
٥٤٩٤ ص
٥٤٩٥ ص
٥٤٩٦ ص
٥٤٩٧ ص
٥٤٩٨ ص
٥٤٩٩ ص
٥٥٠٠ ص
٥٥٠١ ص
٥٥٠٢ ص
٥٥٠٣ ص
٥٥٠٤ ص
٥٥٠٥ ص
٥٥٠٦ ص
٥٥٠٧ ص
٥٥٠٨ ص
٥٥٠٩ ص
٥٥١٠ ص
٥٥١١ ص
٥٥١٢ ص
٥٥١٣ ص
٥٥١٤ ص
٥٥١٥ ص
٥٥١٦ ص
٥٥١٧ ص
٥٥١٨ ص
٥٥١٩ ص
٥٥٢٠ ص
٥٥٢١ ص
٥٥٢٢ ص
٥٥٢٣ ص
٥٥٢٤ ص
٥٥٢٥ ص
٥٥٢٦ ص
٥٥٢٧ ص
٥٥٢٨ ص
٥٥٢٩ ص
٥٥٣٠ ص
٥٥٣١ ص
٥٥٣٢ ص
٥٥٣٣ ص
٥٥٣٤ ص
٥٥٣٥ ص
٥٥٣٦ ص
٥٥٣٧ ص
٥٥٣٨ ص
٥٥٣٩ ص
٥٥٤٠ ص
٥٥٤١ ص
٥٥٤٢ ص
٥٥٤٣ ص
٥٥٤٤ ص
٥٥٤٥ ص
٥٥٤٦ ص
٥٥٤٧ ص
٥٥٤٨ ص
٥٥٤٩ ص
٥٥٥٠ ص
٥٥٥١ ص
٥٥٥٢ ص
٥٥٥٣ ص
٥٥٥٤ ص
٥٥٥٥ ص
٥٥٥٦ ص
٥٥٥٧ ص
٥٥٥٨ ص
٥٥٥٩ ص
٥٥٦٠ ص
٥٥٦١ ص
٥٥٦٢ ص
٥٥٦٣ ص
٥٥٦٤ ص
٥٥٦٥ ص
٥٥٦٦ ص
٥٥٦٧ ص
٥٥٦٨ ص
٥٥٦٩ ص
٥٥٧٠ ص
٥٥٧١ ص
٥٥٧٢ ص
٥٥٧٣ ص
٥٥٧٤ ص
٥٥٧٥ ص
٥٥٧٦ ص
٥٥٧٧ ص
٥٥٧٨ ص
٥٥٧٩ ص
٥٥٨٠ ص
٥٥٨١ ص
٥٥٨٢ ص
٥٥٨٣ ص
٥٥٨٤ ص
٥٥٨٥ ص
٥٥٨٦ ص
٥٥٨٧ ص
٥٥٨٨ ص
٥٥٨٩ ص
٥٥٩٠ ص
٥٥٩١ ص
٥٥٩٢ ص
٥٥٩٣ ص
٥٥٩٤ ص
٥٥٩٥ ص
٥٥٩٦ ص
٥٥٩٧ ص
٥٥٩٨ ص
٥٥٩٩ ص
٥٦٠٠ ص
٥٦٠١ ص
٥٦٠٢ ص
٥٦٠٣ ص
٥٦٠٤ ص
٥٦٠٥ ص
٥٦٠٦ ص
٥٦٠٧ ص
٥٦٠٨ ص
٥٦٠٩ ص
٥٦١٠ ص
٥٦١١ ص
٥٦١٢ ص
٥٦١٣ ص
٥٦١٤ ص
٥٦١٥ ص
٥٦١٦ ص
٥٦١٧ ص
٥٦١٨ ص
٥٦١٩ ص
٥٦٢٠ ص
٥٦٢١ ص
٥٦٢٢ ص
٥٦٢٣ ص
٥٦٢٤ ص
٥٦٢٥ ص
٥٦٢٦ ص
٥٦٢٧ ص
٥٦٢٨ ص
٥٦٢٩ ص
٥٦٣٠ ص
٥٦٣١ ص
٥٦٣٢ ص
٥٦٣٣ ص
٥٦٣٤ ص
٥٦٣٥ ص
٥٦٣٦ ص
٥٦٣٧ ص
٥٦٣٨ ص
٥٦٣٩ ص
٥٦٤٠ ص
٥٦٤١ ص
٥٦٤٢ ص
٥٦٤٣ ص
٥٦٤٤ ص
٥٦٤٥ ص
٥٦٤٦ ص
٥٦٤٧ ص
٥٦٤٨ ص
٥٦٤٩ ص
٥٦٥٠ ص
٥٦٥١ ص
٥٦٥٢ ص
٥٦٥٣ ص
٥٦٥٤ ص
٥٦٥٥ ص
٥٦٥٦ ص
٥٦٥٧ ص
٥٦٥٨ ص
٥٦٥٩ ص
٥٦٦٠ ص
٥٦٦١ ص
٥٦٦٢ ص
٥٦٦٣ ص
٥٦٦٤ ص
٥٦٦٥ ص
٥٦٦٦ ص
٥٦٦٧ ص
٥٦٦٨ ص
٥٦٦٩ ص
٥٦٧٠ ص
٥٦٧١ ص
٥٦٧٢ ص
٥٦٧٣ ص
٥٦٧٤ ص
٥٦٧٥ ص
٥٦٧٦ ص
٥٦٧٧ ص
٥٦٧٨ ص
٥٦٧٩ ص
٥٦٨٠ ص
٥٦٨١ ص
٥٦٨٢ ص
٥٦٨٣ ص
٥٦٨٤ ص
٥٦٨٥ ص
٥٦٨٦ ص
٥٦٨٧ ص
٥٦٨٨ ص
٥٦٨٩ ص
٥٦٩٠ ص
٥٦٩١ ص
٥٦٩٢ ص
٥٦٩٣ ص
٥٦٩٤ ص
٥٦٩٥ ص
٥٦٩٦ ص
٥٦٩٧ ص
٥٦٩٨ ص
٥٦٩٩ ص
٥٧٠٠ ص
٥٧٠١ ص
٥٧٠٢ ص
٥٧٠٣ ص
٥٧٠٤ ص
٥٧٠٥ ص
٥٧٠٦ ص
٥٧٠٧ ص
٥٧٠٨ ص
٥٧٠٩ ص
٥٧١٠ ص
٥٧١١ ص
٥٧١٢ ص
٥٧١٣ ص
٥٧١٤ ص
٥٧١٥ ص
٥٧١٦ ص
٥٧١٧ ص
٥٧١٨ ص
٥٧١٩ ص
٥٧٢٠ ص
٥٧٢١ ص
٥٧٢٢ ص
٥٧٢٣ ص
٥٧٢٤ ص
٥٧٢٥ ص
٥٧٢٦ ص
٥٧٢٧ ص
٥٧٢٨ ص
٥٧٢٩ ص
٥٧٣٠ ص
٥٧٣١ ص
٥٧٣٢ ص
٥٧٣٣ ص
٥٧٣٤ ص
٥٧٣٥ ص
٥٧٣٦ ص
٥٧٣٧ ص
٥٧٣٨ ص
٥٧٣٩ ص
٥٧٤٠ ص
٥٧٤١ ص
٥٧٤٢ ص
٥٧٤٣ ص
٥٧٤٤ ص
٥٧٤٥ ص
٥٧٤٦ ص
٥٧٤٧ ص
٥٧٤٨ ص
٥٧٤٩ ص
٥٧٥٠ ص
٥٧٥١ ص
٥٧٥٢ ص
٥٧٥٣ ص
٥٧٥٤ ص
٥٧٥٥ ص
٥٧٥٦ ص
٥٧٥٧ ص
٥٧٥٨ ص
٥٧٥٩ ص
٥٧٦٠ ص
٥٧٦١ ص
٥٧٦٢ ص
٥٧٦٣ ص
٥٧٦٤ ص
٥٧٦٥ ص
٥٧٦٦ ص
٥٧٦٧ ص
٥٧٦٨ ص
٥٧٦٩ ص
٥٧٧٠ ص
٥٧٧١ ص
٥٧٧٢ ص
٥٧٧٣ ص
٥٧٧٤ ص
٥٧٧٥ ص
٥٧٧٦ ص
٥٧٧٧ ص
٥٧٧٨ ص
٥٧٧٩ ص
٥٧٨٠ ص
٥٧٨١ ص
٥٧٨٢ ص
٥٧٨٣ ص
٥٧٨٤ ص
٥٧٨٥ ص
٥٧٨٦ ص
٥٧٨٧ ص
٥٧٨٨ ص
٥٧٨٩ ص
٥٧٩٠ ص
٥٧٩١ ص
٥٧٩٢ ص
٥٧٩٣ ص
٥٧٩٤ ص
٥٧٩٥ ص
٥٧٩٦ ص
٥٧٩٧ ص
٥٧٩٨ ص
٥٧٩٩ ص
٥٨٠٠ ص
٥٨٠١ ص
٥٨٠٢ ص
٥٨٠٣ ص
٥٨٠٤ ص
٥٨٠٥ ص
٥٨٠٦ ص
٥٨٠٧ ص
٥٨٠٨ ص
٥٨٠٩ ص
٥٨١٠ ص
٥٨١١ ص
٥٨١٢ ص
٥٨١٣ ص
٥٨١٤ ص
٥٨١٥ ص
٥٨١٦ ص
٥٨١٧ ص
٥٨١٨ ص
٥٨١٩ ص
٥٨٢٠ ص
٥٨٢١ ص
٥٨٢٢ ص
٥٨٢٣ ص
٥٨٢٤ ص
٥٨٢٥ ص
٥٨٢٦ ص
٥٨٢٧ ص
٥٨٢٨ ص
٥٨٢٩ ص
٥٨٣٠ ص
٥٨٣١ ص
٥٨٣٢ ص
٥٨٣٣ ص
٥٨٣٤ ص
٥٨٣٥ ص
٥٨٣٦ ص
٥٨٣٧ ص
٥٨٣٨ ص
٥٨٣٩ ص
٥٨٤٠ ص
٥٨٤١ ص
٥٨٤٢ ص
٥٨٤٣ ص
٥٨٤٤ ص
٥٨٤٥ ص
٥٨٤٦ ص
٥٨٤٧ ص
٥٨٤٨ ص
٥٨٤٩ ص
٥٨٥٠ ص
٥٨٥١ ص
٥٨٥٢ ص
٥٨٥٣ ص
٥٨٥٤ ص
٥٨٥٥ ص
٥٨٥٦ ص
٥٨٥٧ ص
٥٨٥٨ ص
٥٨٥٩ ص
٥٨٦٠ ص
٥٨٦١ ص
٥٨٦٢ ص
٥٨٦٣ ص
٥٨٦٤ ص
٥٨٦٥ ص
٥٨٦٦ ص
٥٨٦٧ ص
٥٨٦٨ ص
٥٨٦٩ ص
٥٨٧٠ ص
٥٨٧١ ص
٥٨٧٢ ص
٥٨٧٣ ص
٥٨٧٤ ص
٥٨٧٥ ص
٥٨٧٦ ص
٥٨٧٧ ص
٥٨٧٨ ص
٥٨٧٩ ص
٥٨٨٠ ص
٥٨٨١ ص
٥٨٨٢ ص
٥٨٨٣ ص
٥٨٨٤ ص
٥٨٨٥ ص
٥٨٨٦ ص
٥٨٨٧ ص
٥٨٨٨ ص
٥٨٨٩ ص
٥٨٩٠ ص
٥٨٩١ ص
٥٨٩٢ ص
٥٨٩٣ ص
٥٨٩٤ ص
٥٨٩٥ ص
٥٨٩٦ ص
٥٨٩٧ ص
٥٨٩٨ ص
٥٨٩٩ ص
٥٩٠٠ ص
٥٩٠١ ص
٥٩٠٢ ص
٥٩٠٣ ص
٥٩٠٤ ص
٥٩٠٥ ص
٥٩٠٦ ص
٥٩٠٧ ص
٥٩٠٨ ص
٥٩٠٩ ص
٥٩١٠ ص
٥٩١١ ص
٥٩١٢ ص
٥٩١٣ ص
٥٩١٤ ص
٥٩١٥ ص
٥٩١٦ ص
٥٩١٧ ص
٥٩١٨ ص
٥٩١٩ ص
٥٩٢٠ ص
٥٩٢١ ص
٥٩٢٢ ص
٥٩٢٣ ص
٥٩٢٤ ص
٥٩٢٥ ص
٥٩٢٦ ص
٥٩٢٧ ص
٥٩٢٨ ص
٥٩٢٩ ص
٥٩٣٠ ص
٥٩٣١ ص
٥٩٣٢ ص
٥٩٣٣ ص
٥٩٣٤ ص
٥٩٣٥ ص
٥٩٣٦ ص
٥٩٣٧ ص
٥٩٣٨ ص
٥٩٣٩ ص
٥٩٤٠ ص
٥٩٤١ ص
٥٩٤٢ ص
٥٩٤٣ ص
٥٩٤٤ ص
٥٩٤٥ ص
٥٩٤٦ ص
٥٩٤٧ ص
٥٩٤٨ ص
٥٩٤٩ ص
٥٩٥٠ ص
٥٩٥١ ص
٥٩٥٢ ص
٥٩٥٣ ص
٥٩٥٤ ص
٥٩٥٥ ص
٥٩٥٦ ص
٥٩٥٧ ص
٥٩٥٨ ص
٥٩٥٩ ص
٥٩٦٠ ص
٥٩٦١ ص
٥٩٦٢ ص
٥٩٦٣ ص
٥٩٦٤ ص
٥٩٦٥ ص
٥٩٦٦ ص
٥٩٦٧ ص
٥٩٦٨ ص
٥٩٦٩ ص
٥٩٧٠ ص
٥٩٧١ ص
٥٩٧٢ ص
٥٩٧٣ ص
٥٩٧٤ ص
٥٩٧٥ ص
٥٩٧٦ ص
٥٩٧٧ ص
٥٩٧٨ ص
٥٩٧٩ ص
٥٩٨٠ ص
٥٩٨١ ص
٥٩٨٢ ص
٥٩٨٣ ص
٥٩٨٤ ص
٥٩٨٥ ص
٥٩٨٦ ص
٥٩٨٧ ص
٥٩٨٨ ص
٥٩٨٩ ص
٥٩٩٠ ص
٥٩٩١ ص
٥٩٩٢ ص
٥٩٩٣ ص
٥٩٩٤ ص
٥٩٩٥ ص
٥٩٩٦ ص
٥٩٩٧ ص
٥٩٩٨ ص
٥٩٩٩ ص
٦٠٠٠ ص
٦٠٠١ ص
٦٠٠٢ ص
٦٠٠٣ ص
٦٠٠٤ ص
٦٠٠٥ ص
٦٠٠٦ ص
٦٠٠٧ ص
٦٠٠٨ ص
٦٠٠٩ ص
٦٠١٠ ص
٦٠١١ ص
٦٠١٢ ص
٦٠١٣ ص
٦٠١٤ ص
٦٠١٥ ص
٦٠١٦ ص
٦٠١٧ ص
٦٠١٨ ص
٦٠١٩ ص
٦٠٢٠ ص
٦٠٢١ ص
٦٠٢٢ ص
٦٠٢٣ ص
٦٠٢٤ ص
٦٠٢٥ ص
٦٠٢٦ ص
٦٠٢٧ ص
٦٠٢٨ ص
٦٠٢٩ ص
٦٠٣٠ ص
٦٠٣١ ص
٦٠٣٢ ص
٦٠٣٣ ص
٦٠٣٤ ص
٦٠٣٥ ص
٦٠٣٦ ص
٦٠٣٧ ص
٦٠٣٨ ص
٦٠٣٩ ص
٦٠٤٠ ص
٦٠٤١ ص
٦٠٤٢ ص
٦٠٤٣ ص
٦٠٤٤ ص
٦٠٤٥ ص
٦٠٤٦ ص
٦٠٤٧ ص
٦٠٤٨ ص
٦٠٤٩ ص
٦٠٥٠ ص
٦٠٥١ ص
٦٠٥٢ ص
٦٠٥٣ ص
٦٠٥٤ ص
٦٠٥٥ ص
٦٠٥٦ ص
٦٠٥٧ ص
٦٠٥٨ ص
٦٠٥٩ ص
٦٠٦٠ ص
٦٠٦١ ص
٦٠٦٢ ص
٦٠٦٣ ص
٦٠٦٤ ص
٦٠٦٥ ص
٦٠٦٦ ص
٦٠٦٧ ص
٦٠٦٨ ص
٦٠٦٩ ص
٦٠٧٠ ص
٦٠٧١ ص
٦٠٧٢ ص
٦٠٧٣ ص
٦٠٧٤ ص
٦٠٧٥ ص
٦٠٧٦ ص
٦٠٧٧ ص
٦٠٧٨ ص
٦٠٧٩ ص
٦٠٨٠ ص
٦٠٨١ ص
٦٠٨٢ ص
٦٠٨٣ ص
٦٠٨٤ ص
٦٠٨٥ ص
٦٠٨٦ ص
٦٠٨٧ ص
٦٠٨٨ ص
٦٠٨٩ ص
٦٠٩٠ ص
٦٠٩١ ص
٦٠٩٢ ص
٦٠٩٣ ص
٦٠٩٤ ص
٦٠٩٥ ص
٦٠٩٦ ص
٦٠٩٧ ص
٦٠٩٨ ص
٦٠٩٩ ص
٦١٠٠ ص
٦١٠١ ص
٦١٠٢ ص
٦١٠٣ ص
٦١٠٤ ص
٦١٠٥ ص
٦١٠٦ ص
٦١٠٧ ص
٦١٠٨ ص
٦١٠٩ ص
٦١١٠ ص
٦١١١ ص
٦١١٢ ص
٦١١٣ ص
٦١١٤ ص
٦١١٥ ص
٦١١٦ ص
٦١١٧ ص
٦١١٨ ص
٦١١٩ ص
٦١٢٠ ص
٦١٢١ ص
٦١٢٢ ص
٦١٢٣ ص
٦١٢٤ ص
٦١٢٥ ص
٦١٢٦ ص
٦١٢٧ ص
٦١٢٨ ص
٦١٢٩ ص
٦١٣٠ ص
٦١٣١ ص
٦١٣٢ ص
٦١٣٣ ص
٦١٣٤ ص
٦١٣٥ ص
٦١٣٦ ص
٦١٣٧ ص
٦١٣٨ ص
٦١٣٩ ص
٦١٤٠ ص
٦١٤١ ص
٦١٤٢ ص
٦١٤٣ ص
٦١٤٤ ص
٦١٤٥ ص
٦١٤٦ ص
٦١٤٧ ص
٦١٤٨ ص
٦١٤٩ ص
٦١٥٠ ص
٦١٥١ ص
٦١٥٢ ص
٦١٥٣ ص
٦١٥٤ ص
٦١٥٥ ص
٦١٥٦ ص
٦١٥٧ ص
٦١٥٨ ص
٦١٥٩ ص
٦١٦٠ ص
٦١٦١ ص
٦١٦٢ ص
٦١٦٣ ص
٦١٦٤ ص
٦١٦٥ ص
٦١٦٦ ص
٦١٦٧ ص
٦١٦٨ ص
٦١٦٩ ص
٦١٧٠ ص
٦١٧١ ص
٦١٧٢ ص
٦١٧٣ ص
٦١٧٤ ص
٦١٧٥ ص
٦١٧٦ ص
٦١٧٧ ص
٦١٧٨ ص
٦١٧٩ ص
٦١٨٠ ص
٦١٨١ ص
٦١٨٢ ص
٦١٨٣ ص
٦١٨٤ ص
٦١٨٥ ص
٦١٨٦ ص
٦١٨٧ ص
٦١٨٨ ص
٦١٨٩ ص
٦١٩٠ ص
٦١٩١ ص
٦١٩٢ ص
٦١٩٣ ص
٦١٩٤ ص
٦١٩٥ ص
٦١٩٦ ص
٦١٩٧ ص
٦١٩٨ ص
٦١٩٩ ص
٦٢٠٠ ص
٦٢٠١ ص
٦٢٠٢ ص
٦٢٠٣ ص
٦٢٠٤ ص
٦٢٠٥ ص
٦٢٠٦ ص
٦٢٠٧ ص
٦٢٠٨ ص
٦٢٠٩ ص
٦٢١٠ ص
٦٢١١ ص
٦٢١٢ ص
٦٢١٣ ص
٦٢١٤ ص
٦٢١٥ ص
٦٢١٦ ص
٦٢١٧ ص
٦٢١٨ ص
٦٢١٩ ص
٦٢٢٠ ص
٦٢٢١ ص
٦٢٢٢ ص
٦٢٢٣ ص
٦٢٢٤ ص
٦٢٢٥ ص
٦٢٢٦ ص
٦٢٢٧ ص
٦٢٢٨ ص
٦٢٢٩ ص
٦٢٣٠ ص
٦٢٣١ ص
٦٢٣٢ ص
٦٢٣٣ ص
٦٢٣٤ ص
٦٢٣٥ ص
٦٢٣٦ ص
٦٢٣٧ ص
٦٢٣٨ ص
٦٢٣٩ ص
٦٢٤٠ ص
٦٢٤١ ص
٦٢٤٢ ص
٦٢٤٣ ص
٦٢٤٤ ص
٦٢٤٥ ص
٦٢٤٦ ص
٦٢٤٧ ص
٦٢٤٨ ص
٦٢٤٩ ص
٦٢٥٠ ص
٦٢٥١ ص
٦٢٥٢ ص
٦٢٥٣ ص
٦٢٥٤ ص
٦٢٥٥ ص
٦٢٥٦ ص
٦٢٥٧ ص
٦٢٥٨ ص
٦٢٥٩ ص
٦٢٦٠ ص
٦٢٦١ ص
٦٢٦٢ ص
٦٢٦٣ ص
٦٢٦٤ ص
٦٢٦٥ ص
٦٢٦٦ ص
٦٢٦٧ ص
٦٢٦٨ ص
٦٢٦٩ ص
٦٢٧٠ ص
٦٢٧١ ص
٦٢٧٢ ص
٦٢٧٣ ص
٦٢٧٤ ص
٦٢٧٥ ص
٦٢٧٦ ص
٦٢٧٧ ص
٦٢٧٨ ص
٦٢٧٩ ص
٦٢٨٠ ص
٦٢٨١ ص
٦٢٨٢ ص
٦٢٨٣ ص
٦٢٨٤ ص
٦٢٨٥ ص
٦٢٨٦ ص
٦٢٨٧ ص
٦٢٨٨ ص
٦٢٨٩ ص
٦٢٩٠ ص
٦٢٩١ ص
٦٢٩٢ ص
٦٢٩٣ ص
٦٢٩٤ ص
٦٢٩٥ ص
٦٢٩٦ ص
٦٢٩٧ ص
٦٢٩٨ ص
٦٢٩٩ ص
٦٣٠٠ ص
٦٣٠١ ص
٦٣٠٢ ص
٦٣٠٣ ص
٦٣٠٤ ص
٦٣٠٥ ص
٦٣٠٦ ص
٦٣٠٧ ص
٦٣٠٨ ص
٦٣٠٩ ص
٦٣١٠ ص
٦٣١١ ص
٦٣١٢ ص
٦٣١٣ ص
٦٣١٤ ص
٦٣١٥ ص
٦٣١٦ ص
٦٣١٧ ص
٦٣١٨ ص
٦٣١٩ ص
٦٣٢٠ ص
٦٣٢١ ص
٦٣٢٢ ص
٦٣٢٣ ص
٦٣٢٤ ص
٦٣٢٥ ص
٦٣٢٦ ص
٦٣٢٧ ص
٦٣٢٨ ص
٦٣٢٩ ص
٦٣٣٠ ص
٦٣٣١ ص
٦٣٣٢ ص
٦٣٣٣ ص
٦٣٣٤ ص
٦٣٣٥ ص
٦٣٣٦ ص
٦٣٣٧ ص
٦٣٣٨ ص
٦٣٣٩ ص
٦٣٤٠ ص
٦٣٤١ ص
٦٣٤٢ ص
٦٣٤٣ ص
٦٣٤٤ ص
٦٣٤٥ ص
٦٣٤٦ ص
٦٣٤٧ ص
٦٣٤٨ ص
٦٣٤٩ ص
٦٣٥٠ ص
٦٣٥١ ص
٦٣٥٢ ص
٦٣٥٣ ص
٦٣٥٤ ص
٦٣٥٥ ص
٦٣٥٦ ص
٦٣٥٧ ص
٦٣٥٨ ص
٦٣٥٩ ص
٦٣٦٠ ص
٦٣٦١ ص
٦٣٦٢ ص
٦٣٦٣ ص
٦٣٦٤ ص
٦٣٦٥ ص
٦٣٦٦ ص
٦٣٦٧ ص
٦٣٦٨ ص
٦٣٦٩ ص
٦٣٧٠ ص
٦٣٧١ ص
٦٣٧٢ ص
٦٣٧٣ ص
٦٣٧٤ ص
٦٣٧٥ ص
٦٣٧٦ ص
٦٣٧٧ ص
٦٣٧٨ ص
٦٣٧٩ ص
٦٣٨٠ ص
٦٣٨١ ص
٦٣٨٢ ص
٦٣٨٣ ص
٦٣٨٤ ص
٦٣٨٥ ص
٦٣٨٦ ص
٦٣٨٧ ص
٦٣٨٨ ص
٦٣٨٩ ص
٦٣٩٠ ص
٦٣٩١ ص
٦٣٩٢ ص
٦٣٩٣ ص
٦٣٩٤ ص
٦٣٩٥ ص
٦٣٩٦ ص
٦٣٩٧ ص
٦٣٩٨ ص
٦٣٩٩ ص
٦٤٠٠ ص
٦٤٠١ ص
٦٤٠٢ ص
٦٤٠٣ ص
٦٤٠٤ ص
٦٤٠٥ ص
٦٤٠٦ ص
٦٤٠٧ ص
٦٤٠٨ ص
٦٤٠٩ ص
٦٤١٠ ص
٦٤١١ ص
٦٤١٢ ص
٦٤١٣ ص
٦٤١٤ ص
٦٤١٥ ص
٦٤١٦ ص
٦٤١٧ ص
٦٤١٨ ص
٦٤١٩ ص
٦٤٢٠ ص
٦٤٢١ ص
٦٤٢٢ ص
٦٤٢٣ ص
٦٤٢٤ ص
٦٤٢٥ ص
٦٤٢٦ ص
٦٤٢٧ ص
٦٤٢٨ ص
٦٤٢٩ ص
٦٤٣٠ ص
٦٤٣١ ص
٦٤٣٢ ص
٦٤٣٣ ص
٦٤٣٤ ص
٦٤٣٥ ص
٦٤٣٦ ص
٦٤٣٧ ص
٦٤٣٨ ص
٦٤٣٩ ص
٦٤٤٠ ص
٦٤٤١ ص
٦٤٤٢ ص
٦٤٤٣ ص
٦٤٤٤ ص
٦٤٤٥ ص
٦٤٤٦ ص
٦٤٤٧ ص
٦٤٤٨ ص
٦٤٤٩ ص
٦٤٥٠ ص
٦٤٥١ ص
٦٤٥٢ ص
٦٤٥٣ ص
٦٤٥٤ ص
٦٤٥٥ ص
٦٤٥٦ ص
٦٤٥٧ ص
٦٤٥٨ ص
٦٤٥٩ ص
٦٤٦٠ ص
٦٤٦١ ص
٦٤٦٢ ص
٦٤٦٣ ص
٦٤٦٤ ص
٦٤٦٥ ص
٦٤٦٦ ص
٦٤٦٧ ص
٦٤٦٨ ص
٦٤٦٩ ص
٦٤٧٠ ص
٦٤٧١ ص
٦٤٧٢ ص
٦٤٧٣ ص
٦٤٧٤ ص
٦٤٧٥ ص
٦٤٧٦ ص
٦٤٧٧ ص
٦٤٧٨ ص
٦٤٧٩ ص
٦٤٨٠ ص
٦٤٨١ ص
٦٤٨٢ ص
٦٤٨٣ ص
٦٤٨٤ ص
٦٤٨٥ ص
٦٤٨٦ ص
٦٤٨٧ ص
٦٤٨٨ ص
٦٤٨٩ ص
٦٤٩٠ ص
٦٤٩١ ص
٦٤٩٢ ص
٦٤٩٣ ص
٦٤٩٤ ص
٦٤٩٥ ص
٦٤٩٦ ص
٦٤٩٧ ص
٦٤٩٨ ص
٦٤٩٩ ص
٦٥٠٠ ص
٦٥٠١ ص
٦٥٠٢ ص
٦٥٠٣ ص
٦٥٠٤ ص
٦٥٠٥ ص
٦٥٠٦ ص
٦٥٠٧ ص
٦٥٠٨ ص
٦٥٠٩ ص
٦٥١٠ ص
٦٥١١ ص
٦٥١٢ ص
٦٥١٣ ص
٦٥١٤ ص
٦٥١٥ ص
٦٥١٦ ص
٦٥١٧ ص
٦٥١٨ ص
٦٥١٩ ص
٦٥٢٠ ص
٦٥٢١ ص
٦٥٢٢ ص
٦٥٢٣ ص
٦٥٢٤ ص
٦٥٢٥ ص
٦٥٢٦ ص
٦٥٢٧ ص
٦٥٢٨ ص
٦٥٢٩ ص
٦٥٣٠ ص
٦٥٣١ ص
٦٥٣٢ ص
٦٥٣٣ ص
٦٥٣٤ ص
٦٥٣٥ ص
٦٥٣٦ ص
٦٥٣٧ ص
٦٥٣٨ ص
٦٥٣٩ ص
٦٥٤٠ ص
٦٥٤١ ص
٦٥٤٢ ص
٦٥٤٣ ص
٦٥٤٤ ص
٦٥٤٥ ص
٦٥٤٦ ص
٦٥٤٧ ص
٦٥٤٨ ص
٦٥٤٩ ص
٦٥٥٠ ص
٦٥٥١ ص
٦٥٥٢ ص
٦٥٥٣ ص
٦٥٥٤ ص
٦٥٥٥ ص
٦٥٥٦ ص
٦٥٥٧ ص
٦٥٥٨ ص
٦٥٥٩ ص
٦٥٦٠ ص
٦٥٦١ ص
٦٥٦٢ ص
٦٥٦٣ ص
٦٥٦٤ ص
٦٥٦٥ ص
٦٥٦٦ ص
٦٥٦٧ ص
٦٥٦٨ ص
٦٥٦٩ ص
٦٥٧٠ ص
٦٥٧١ ص
٦٥٧٢ ص
٦٥٧٣ ص
٦٥٧٤ ص
٦٥٧٥ ص
٦٥٧٦ ص
٦٥٧٧ ص
٦٥٧٨ ص
٦٥٧٩ ص
٦٥٨٠ ص
٦٥٨١ ص
٦٥٨٢ ص
٦٥٨٣ ص
٦٥٨٤ ص
٦٥٨٥ ص
٦٥٨٦ ص
٦٥٨٧ ص
٦٥٨٨ ص
٦٥٨٩ ص
٦٥٩٠ ص
٦٥٩١ ص
٦٥٩٢ ص
٦٥٩٣ ص
٦٥٩٤ ص
٦٥٩٥ ص
٦٥٩٦ ص
٦٥٩٧ ص
٦٥٩٨ ص
٦٥٩٩ ص
٦٦٠٠ ص
٦٦٠١ ص
٦٦٠٢ ص
٦٦٠٣ ص
٦٦٠٤ ص
٦٦٠٥ ص
٦٦٠٦ ص
٦٦٠٧ ص
٦٦٠٨ ص
٦٦٠٩ ص
٦٦١٠ ص
٦٦١١ ص
٦٦١٢ ص
٦٦١٣ ص
٦٦١٤ ص
٦٦١٥ ص
٦٦١٦ ص
٦٦١٧ ص
٦٦١٨ ص
٦٦١٩ ص
٦٦٢٠ ص
٦٦٢١ ص
٦٦٢٢ ص
٦٦٢٣ ص
٦٦٢٤ ص
٦٦٢٥ ص
٦٦٢٦ ص
٦٦٢٧ ص
٦٦٢٨ ص
٦٦٢٩ ص
٦٦٣٠ ص
٦٦٣١ ص
٦٦٣٢ ص
٦٦٣٣ ص
٦٦٣٤ ص
٦٦٣٥ ص
٦٦٣٦ ص
٦٦٣٧ ص
٦٦٣٨ ص
٦٦٣٩ ص
٦٦٤٠ ص
٦٦٤١ ص
٦٦٤٢ ص
٦٦٤٣ ص
٦٦٤٤ ص
٦٦٤٥ ص
٦٦٤٦ ص
٦٦٤٧ ص
٦٦٤٨ ص
٦٦٤٩ ص
٦٦٥٠ ص
٦٦٥١ ص
٦٦٥٢ ص
٦٦٥٣ ص
٦٦٥٤ ص
٦٦٥٥ ص
٦٦٥٦ ص
٦٦٥٧ ص
٦٦٥٨ ص
٦٦٥٩ ص
٦٦٦٠ ص
٦٦٦١ ص
٦٦٦٢ ص
٦٦٦٣ ص
٦٦٦٤ ص
٦٦٦٥ ص
٦٦٦٦ ص
٦٦٦٧ ص
٦٦٦٨ ص
٦٦٦٩ ص
٦٦٧٠ ص
٦٦٧١ ص
٦٦٧٢ ص
٦٦٧٣ ص
٦٦٧٤ ص
٦٦٧٥ ص
٦٦٧٦ ص
٦٦٧٧ ص
٦٦٧٨ ص
٦٦٧٩ ص
٦٦٨٠ ص
٦٦٨١ ص
٦٦٨٢ ص
٦٦٨٣ ص
٦٦٨٤ ص
٦٦٨٥ ص
٦٦٨٦ ص
٦٦٨٧ ص
٦٦٨٨ ص
٦٦٨٩ ص
٦٦٩٠ ص
٦٦٩١ ص
٦٦٩٢ ص
٦٦٩٣ ص
٦٦٩٤ ص
٦٦٩٥ ص
٦٦٩٦ ص
٦٦٩٧ ص
٦٦٩٨ ص
٦٦٩٩ ص
٦٧٠٠ ص
٦٧٠١ ص
٦٧٠٢ ص
٦٧٠٣ ص
٦٧٠٤ ص
٦٧٠٥ ص
٦٧٠٦ ص
٦٧٠٧ ص
٦٧٠٨ ص
٦٧٠٩ ص
٦٧١٠ ص
٦٧١١ ص
٦٧١٢ ص
٦٧١٣ ص
٦٧١٤ ص
٦٧١٥ ص
٦٧١٦ ص
٦٧١٧ ص
٦٧١٨ ص
٦٧١٩ ص
٦٧٢٠ ص
٦٧٢١ ص
٦٧٢٢ ص
٦٧٢٣ ص
٦٧٢٤ ص
٦٧٢٥ ص
٦٧٢٦ ص
٦٧٢٧ ص
٦٧٢٨ ص
٦٧٢٩ ص
٦٧٣٠ ص
٦٧٣١ ص
٦٧٣٢ ص
٦٧٣٣ ص
٦٧٣٤ ص
٦٧٣٥ ص
٦٧٣٦ ص
٦٧٣٧ ص
٦٧٣٨ ص
٦٧٣٩ ص
٦٧٤٠ ص
٦٧٤١ ص
٦٧٤٢ ص
٦٧٤٣ ص
٦٧٤٤ ص
٦٧٤٥ ص
٦٧٤٦ ص
٦٧٤٧ ص
٦٧٤٨ ص
٦٧٤٩ ص
٦٧٥٠ ص
٦٧٥١ ص
٦٧٥٢ ص
٦٧٥٣ ص
٦٧٥٤ ص
٦٧٥٥ ص
٦٧٥٦ ص
٦٧٥٧ ص
٦٧٥٨ ص
٦٧٥٩ ص
٦٧٦٠ ص
٦٧٦١ ص
٦٧٦٢ ص
٦٧٦٣ ص
٦٧٦٤ ص
٦٧٦٥ ص
٦٧٦٦ ص
٦٧٦٧ ص
٦٧٦٨ ص
٦٧٦٩ ص
٦٧٧٠ ص
٦٧٧١ ص
٦٧٧٢ ص
٦٧٧٣ ص
٦٧٧٤ ص
٦٧٧٥ ص
٦٧٧٦ ص
٦٧٧٧ ص
٦٧٧٨ ص
٦٧٧٩ ص
٦٧٨٠ ص
٦٧٨١ ص
٦٧٨٢ ص
٦٧٨٣ ص
٦٧٨٤ ص
٦٧٨٥ ص
٦٧٨٦ ص
٦٧٨٧ ص
٦٧٨٨ ص
٦٧٨٩ ص
٦٧٩٠ ص
٦٧٩١ ص
٦٧٩٢ ص
٦٧٩٣ ص
٦٧٩٤ ص
٦٧٩٥ ص
٦٧٩٦ ص
٦٧٩٧ ص
٦٧٩٨ ص
٦٧٩٩ ص
٦٨٠٠ ص
٦٨٠١ ص
٦٨٠٢ ص
٦٨٠٣ ص
٦٨٠٤ ص
٦٨٠٥ ص
٦٨٠٦ ص
٦٨٠٧ ص
٦٨٠٨ ص
٦٨٠٩ ص
٦٨١٠ ص
٦٨١١ ص
٦٨١٢ ص
٦٨١٣ ص
٦٨١٤ ص
٦٨١٥ ص
٦٨١٦ ص
٦٨١٧ ص
٦٨١٨ ص
٦٨١٩ ص
٦٨٢٠ ص
٦٨٢١ ص
٦٨٢٢ ص
٦٨٢٣ ص
٦٨٢٤ ص
٦٨٢٥ ص
٦٨٢٦ ص
٦٨٢٧ ص
٦٨٢٨ ص
٦٨٢٩ ص
٦٨٣٠ ص
٦٨٣١ ص
٦٨٣٢ ص
٦٨٣٣ ص
٦٨٣٤ ص
٦٨٣٥ ص
٦٨٣٦ ص
٦٨٣٧ ص
٦٨٣٨ ص
٦٨٣٩ ص
٦٨٤٠ ص
٦٨٤١ ص
٦٨٤٢ ص
٦٨٤٣ ص
٦٨٤٤ ص
٦٨٤٥ ص
٦٨٤٦ ص
٦٨٤٧ ص
٦٨٤٨ ص
٦٨٤٩ ص
٦٨٥٠ ص
٦٨٥١ ص
٦٨٥٢ ص
٦٨٥٣ ص
٦٨٥٤ ص
٦٨٥٥ ص
٦٨٥٦ ص
٦٨٥٧ ص
٦٨٥٨ ص
٦٨٥٩ ص
٦٨٦٠ ص
٦٨٦١ ص
٦٨٦٢ ص
٦٨٦٣ ص
٦٨٦٤ ص
٦٨٦٥ ص
٦٨٦٦ ص
٦٨٦٧ ص
٦٨٦٨ ص
٦٨٦٩ ص
٦٨٧٠ ص
٦٨٧١ ص
٦٨٧٢ ص
٦٨٧٣ ص
٦٨٧٤ ص
٦٨٧٥ ص
٦٨٧٦ ص
٦٨٧٧ ص
٦٨٧٨ ص
٦٨٧٩ ص
٦٨٨٠ ص
٦٨٨١ ص
٦٨٨٢ ص
٦٨٨٣ ص
٦٨٨٤ ص
٦٨٨٥ ص
٦٨٨٦ ص
٦٨٨٧ ص
٦٨٨٨ ص
٦٨٨٩ ص
٦٨٩٠ ص
٦٨٩١ ص
٦٨٩٢ ص
٦٨٩٣ ص
٦٨٩٤ ص
٦٨٩٥ ص
٦٨٩٦ ص
٦٨٩٧ ص
٦٨٩٨ ص
٦٨٩٩ ص
٦٩٠٠ ص
٦٩٠١ ص
٦٩٠٢ ص
٦٩٠٣ ص
٦٩٠٤ ص
٦٩٠٥ ص
٦٩٠٦ ص
٦٩٠٧ ص
٦٩٠٨ ص
٦٩٠٩ ص
٦٩١٠ ص
٦٩١١ ص
٦٩١٢ ص
٦٩١٣ ص
٦٩١٤ ص
٦٩١٥ ص
٦٩١٦ ص
٦٩١٧ ص
٦٩١٨ ص
٦٩١٩ ص
٦٩٢٠ ص
٦٩٢١ ص
٦٩٢٢ ص
٦٩٢٣ ص
٦٩٢٤ ص
٦٩٢٥ ص
٦٩٢٦ ص
٦٩٢٧ ص
٦٩٢٨ ص
٦٩٢٩ ص
٦٩٣٠ ص
٦٩٣١ ص
٦٩٣٢ ص
٦٩٣٣ ص
٦٩٣٤ ص
٦٩٣٥ ص
٦٩٣٦ ص
٦٩٣٧ ص
٦٩٣٨ ص
٦٩٣٩ ص
٦٩٤٠ ص
٦٩٤١ ص
٦٩٤٢ ص
٦٩٤٣ ص
٦٩٤٤ ص
٦٩٤٥ ص
٦٩٤٦ ص
٦٩٤٧ ص
٦٩٤٨ ص
٦٩٤٩ ص
٦٩٥٠ ص
٦٩٥١ ص
٦٩٥٢ ص
٦٩٥٣ ص
٦٩٥٤ ص
٦٩٥٥ ص
٦٩٥٦ ص
٦٩٥٧ ص
٦٩٥٨ ص
٦٩٥٩ ص
٦٩٦٠ ص
٦٩٦١ ص
٦٩٦٢ ص
٦٩٦٣ ص
٦٩٦٤ ص
٦٩٦٥ ص
٦٩٦٦ ص
٦٩٦٧ ص
٦٩٦٨ ص
٦٩٦٩ ص
٦٩٧٠ ص
٦٩٧١ ص
٦٩٧٢ ص
٦٩٧٣ ص
٦٩٧٤ ص
٦٩٧٥ ص
٦٩٧٦ ص
٦٩٧٧ ص
٦٩٧٨ ص
٦٩٧٩ ص
٦٩٨٠ ص
٦٩٨١ ص
٦٩٨٢ ص
٦٩٨٣ ص
٦٩٨٤ ص
٦٩٨٥ ص
٦٩٨٦ ص
٦٩٨٧ ص
٦٩٨٨ ص
٦٩٨٩ ص
٦٩٩٠ ص
٦٩٩١ ص
٦٩٩٢ ص
٦٩٩٣ ص
٦٩٩٤ ص
٦٩٩٥ ص
٦٩٩٦ ص
٦٩٩٧ ص
٦٩٩٨ ص
٦٩٩٩ ص
٧٠٠٠ ص
٧٠٠١ ص
٧٠٠٢ ص
٧٠٠٣ ص
٧٠٠٤ ص
٧٠٠٥ ص
٧٠٠٦ ص
٧٠٠٧ ص
٧٠٠٨ ص
٧٠٠٩ ص
٧٠١٠ ص
٧٠١١ ص
٧٠١٢ ص
٧٠١٣ ص
٧٠١٤ ص
٧٠١٥ ص
٧٠١٦ ص
٧٠١٧ ص
٧٠١٨ ص
٧٠١٩ ص
٧٠٢٠ ص
٧٠٢١ ص
٧٠٢٢ ص
٧٠٢٣ ص
٧٠٢٤ ص
٧٠٢٥ ص
٧٠٢٦ ص
٧٠٢٧ ص
٧٠٢٨ ص
٧٠٢٩ ص
٧٠٣٠ ص
٧٠٣١ ص
٧٠٣٢ ص
٧٠٣٣ ص
٧٠٣٤ ص
٧٠٣٥ ص
٧٠٣٦ ص
٧٠٣٧ ص
٧٠٣٨ ص
٧٠٣٩ ص
٧٠٤٠ ص
٧٠٤١ ص
٧٠٤٢ ص
٧٠٤٣ ص
٧٠٤٤ ص
٧٠٤٥ ص
٧٠٤٦ ص
٧٠٤٧ ص
٧٠٤٨ ص
٧٠٤٩ ص
٧٠٥٠ ص
٧٠٥١ ص
٧٠٥٢ ص
٧٠٥٣ ص
٧٠٥٤ ص
٧٠٥٥ ص
٧٠٥٦ ص
٧٠٥٧ ص
٧٠٥٨ ص
٧٠٥٩ ص
٧٠٦٠ ص
٧٠٦١ ص
٧٠٦٢ ص
٧٠٦٣ ص
٧٠٦٤ ص
٧٠٦٥ ص
٧٠٦٦ ص
٧٠٦٧ ص
٧٠٦٨ ص
٧٠٦٩ ص
٧٠٧٠ ص
٧٠٧١ ص
٧٠٧٢ ص
٧٠٧٣ ص
٧٠٧٤ ص
٧٠٧٥ ص
٧٠٧٦ ص
٧٠٧٧ ص
٧٠٧٨ ص
٧٠٧٩ ص
٧٠٨٠ ص
٧٠٨١ ص
٧٠٨٢ ص
٧٠٨٣ ص
٧٠٨٤ ص
٧٠٨٥ ص
٧٠٨٦ ص
٧٠٨٧ ص
٧٠٨٨ ص
٧٠٨٩ ص
٧٠٩٠ ص
٧٠٩١ ص
٧٠٩٢ ص
٧٠٩٣ ص
٧٠٩٤ ص
٧٠٩٥ ص
٧٠٩٦ ص
٧٠٩٧ ص
٧٠٩٨ ص
٧٠٩٩ ص
٧١٠٠ ص
٧١٠١ ص
٧١٠٢ ص
٧١٠٣ ص
٧١٠٤ ص
٧١٠٥ ص
٧١٠٦ ص
٧١٠٧ ص
٧١٠٨ ص
٧١٠٩ ص
٧١١٠ ص
٧١١١ ص
٧١١٢ ص
٧١١٣ ص
٧١١٤ ص
٧١١٥ ص
٧١١٦ ص
٧١١٧ ص
٧١١٨ ص
٧١١٩ ص
٧١٢٠ ص
٧١٢١ ص
٧١٢٢ ص
٧١٢٣ ص
٧١٢٤ ص
٧١٢٥ ص
٧١٢٦ ص
٧١٢٧ ص
٧١٢٨ ص
٧١٢٩ ص
٧١٣٠ ص
٧١٣١ ص
٧١٣٢ ص
٧١٣٣ ص
٧١٣٤ ص
٧١٣٥ ص
٧١٣٦ ص
٧١٣٧ ص
٧١٣٨ ص
٧١٣٩ ص
٧١٤٠ ص
٧١٤١ ص
٧١٤٢ ص
٧١٤٣ ص
٧١٤٤ ص
٧١٤٥ ص
٧١٤٦ ص
٧١٤٧ ص
٧١٤٨ ص
٧١٤٩ ص
٧١٥٠ ص
٧١٥١ ص
٧١٥٢ ص
٧١٥٣ ص
٧١٥٤ ص
٧١٥٥ ص
٧١٥٦ ص
٧١٥٧ ص
٧١٥٨ ص
٧١٥٩ ص
٧١٦٠ ص
٧١٦١ ص
٧١٦٢ ص
٧١٦٣ ص
٧١٦٤ ص
٧١٦٥ ص
٧١٦٦ ص
٧١٦٧ ص
٧١٦٨ ص
٧١٦٩ ص
٧١٧٠ ص
٧١٧١ ص
٧١٧٢ ص
٧١٧٣ ص
٧١٧٤ ص
٧١٧٥ ص
٧١٧٦ ص
٧١٧٧ ص
٧١٧٨ ص
٧١٧٩ ص
٧١٨٠ ص
٧١٨١ ص
٧١٨٢ ص
٧١٨٣ ص
٧١٨٤ ص
٧١٨٥ ص
٧١٨٦ ص
٧١٨٧ ص
٧١٨٨ ص
٧١٨٩ ص
٧١٩٠ ص
٧١٩١ ص
٧١٩٢ ص
٧١٩٣ ص
٧١٩٤ ص
٧١٩٥ ص
٧١٩٦ ص
٧١٩٧ ص
٧١٩٨ ص
٧١٩٩ ص
٧٢٠٠ ص
٧٢٠١ ص
٧٢٠٢ ص
٧٢٠٣ ص
٧٢٠٤ ص
٧٢٠٥ ص
٧٢٠٦ ص
٧٢٠٧ ص
٧٢٠٨ ص
٧٢٠٩ ص
٧٢١٠ ص
٧٢١١ ص
٧٢١٢ ص
٧٢١٣ ص
٧٢١٤ ص
٧٢١٥ ص
٧٢١٦ ص
٧٢١٧ ص
٧٢١٨ ص
٧٢١٩ ص
٧٢٢٠ ص
٧٢٢١ ص
٧٢٢٢ ص
٧٢٢٣ ص
٧٢٢٤ ص
٧٢٢٥ ص
٧٢٢٦ ص
٧٢٢٧ ص
٧٢٢٨ ص
٧٢٢٩ ص
٧٢٣٠ ص
٧٢٣١ ص
٧٢٣٢ ص
٧٢٣٣ ص
٧٢٣٤ ص
٧٢٣٥ ص
٧٢٣٦ ص
٧٢٣٧ ص
٧٢٣٨ ص
٧٢٣٩ ص
٧٢٤٠ ص
٧٢٤١ ص
٧٢٤٢ ص
٧٢٤٣ ص
٧٢٤٤ ص
٧٢٤٥ ص
٧٢٤٦ ص
٧٢٤٧ ص
٧٢٤٨ ص
٧٢٤٩ ص
٧٢٥٠ ص
٧٢٥١ ص
٧٢٥٢ ص
٧٢٥٣ ص
٧٢٥٤ ص
٧٢٥٥ ص
٧٢٥٦ ص
٧٢٥٧ ص
٧٢٥٨ ص
٧٢٥٩ ص
٧٢٦٠ ص
٧٢٦١ ص
٧٢٦٢ ص
٧٢٦٣ ص
٧٢٦٤ ص
٧٢٦٥ ص
٧٢٦٦ ص
٧٢٦٧ ص
٧٢٦٨ ص
٧٢٦٩ ص
٧٢٧٠ ص
٧٢٧١ ص
٧٢٧٢ ص
٧٢٧٣ ص
٧٢٧٤ ص
٧٢٧٥ ص
٧٢٧٦ ص
٧٢٧٧ ص
٧٢٧٨ ص
٧٢٧٩ ص
٧٢٨٠ ص
٧٢٨١ ص
٧٢٨٢ ص
٧٢٨٣ ص
٧٢٨٤ ص
٧٢٨٥ ص
٧٢٨٦ ص
٧٢٨٧ ص
٧٢٨٨ ص
٧٢٨٩ ص
٧٢٩٠ ص
٧٢٩١ ص
٧٢٩٢ ص
٧٢٩٣ ص
٧٢٩٤ ص
٧٢٩٥ ص
٧٢٩٦ ص
٧٢٩٧ ص
٧٢٩٨ ص
٧٢٩٩ ص
٧٣٠٠ ص
٧٣٠١ ص
٧٣٠٢ ص
٧٣٠٣ ص
٧٣٠٤ ص
٧٣٠٥ ص
٧٣٠٦ ص
٧٣٠٧ ص
٧٣٠٨ ص
٧٣٠٩ ص
٧٣١٠ ص
٧٣١١ ص
٧٣١٢ ص
٧٣١٣ ص
٧٣١٤ ص
٧٣١٥ ص
٧٣١٦ ص

دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٦٢

 

باروت / باروتخانه ١) کلیات . در زبان عربی ، واژه «نفط » (در فارسی «نفت ») به خالصترین شکلِ قیر بین النهرین (قیر یا قارِ بابلی ) اطلاق شده است . رنگ طبیعی آن سفید است و گاهی به رنگ سیاه نیز دیده می شود که آن را می توان با تصفیه سفید کرد. نفت در درمانِ آب مروارید و لکة سفید روی قرنیه مفید است ، و در نزدیکی آتش ، بدون تماس مستقیم با آن ، شعله ور می شود.

ترکیب نفت با مواد دیگر (از قبیل چربی و روغن و گوگرد و غیره )، که به قابلیت اشتعال و چسبندگی آن می افزاید، مادة اولیة «آتش یونانی » است ، یعنی مایع ترکیبی آتشزایی که به سوی افراد، کشتیها و نیز آلات چوبی گوناگونی که در محاصره به کار می رفت پرتاب می شد. مسلمانان ، چنانکه می دانیم ، در جنگهای صلیبی و نیز در برابر مغولان از این سلاح بسیار استفاده می کردند. این مادة جدید نیز «نفط » نام داشت . نفّاط یا زَرّاق «آتش یونانی » را با لولة مسی مخصوصی (به نام نَفّاطه ، زَرّاقه ، مُکْحُلَه ) پرتاب می کرد. این وسیله ، نمونة نخستین شعله افکنهای کنونی و شبیه به «تلمبه »های قدیمی مأموران آتش نشانی در قسطنطنیه بوده است . «آتش یونانی » را در قاروره نیز می توانستند قرار بدهند و با وسایل گوناگون پرتاب ، یا به شیوة «چینی » («سهامِ خِطائِیَّه = تیرهای چینی ) در محفظه های فشنگ مانندی که به تیر بسته می شد، پرتاب کنند. با شروع استفاده از شوره ، در حدود ٦٢٨، واژة «نفت » معانی جدیدی یافت . چینیان از دورانهای بسیار قدیم با خواص آتشزایی شوره آشنایی داشته اند، ولی تنها برای پرتاب موشک در آتشبازی یا جنگ از آن استفاده می کردند. آشنایی به خواص شوره (و نحوة تصفیة آن از طریق شستن ) احتمالاً از چین به ایران رسید. در فارسی ، علاوه بر واژة «شوره » (شکل قدیم آن «شورَگ »)، «نمکِ چینی » نیز، به صورت اصطلاحی مترادف با آن وجود داشت . در عربی ، علاوه بر واژة دخیل فارسی «شَوْرَج » و اصطلاحات بومی «مِلْحُ الحائط » (نمک دیوار) (رجوع کنید به دنبالة مقاله ) و «مِلْحُ الدَبّاغین » (نمکِ دبّاغها)، «ثَلْج صِینی » (برف چینی ) و «ثَلج الصین » (برفِ چین ) نیز دیده می شود. اصطلاحاتی چون «زَهْرَة حَجَر اَسّیوس » به معنای تحت اللفظی «گُلِ سنگ اَسُّس » (شهری باستانی در تروآس یا میسیا ) نیز وجود دارد که نوعی شورة دریایی یا ذرات نمکی شبیه شوره است که از پاشیده شدن آب دریا بر روی تخته سنگهای تُرد و شکننده ، که به سنگِپا مشابهت دارد، برجای می ماند. ابن بیطار (متوفی ٦٤٦) واژة باروت (بارود) را، معادل مغربی سه اصطلاح اخیر می داند که به شوره های دارویی اطلاق می شود.

در آغاز، شوره به گَردِ قابلِ احتراق فشفشه ، که همچنان به «نفط » موسوم بود، افزوده می شد. کمی پس از آن ، همین واژه به باروت نیز اطلاق شد. بر مبنای اطلاعات موجود، نخستین نامی که عرب زبانها به این مادة شوره دار دادند، واژة «دَوا» بود که معانی متعدد دارد. حسن رَمّاح (متوفی ٦٤٩) این واژه را برای ترکیبی از ده قسمت باروت و دو قسمت زغال و ٥ ر١ قسمت گوگرد، که برای پرکردن توپ (مِدْفَعْ) به کار می رفت ، استعمال کرده است . این اصطلاح هنوز هم در عربستان متداول است (رجوع کنید به لَندبِرگ ، ج ١، ص ٨٩٥). از نظر معنی شناسی ، «دوا» معادل واژة فارسی «دارو»ست (رجوع کنید به دنبالة مقاله )، ولی تشخیص اینکه آیا این مطابقت توارد محض است یا استعمال واژة دوا به این معنی از طریق ترجمة کلمة دارو مرسوم شده ، و در صورت صحّتِ شقِ اخیر، چگونه این امر به وقوع پیوسته ، غیرممکن است .

اصطلاح «نفط »، یعنی نام «آتشِ یونانیِ» پیشین که به ترکیب جدید اطلاق می شد، دست کم در بخشی از قلمرو اسلامی که ممالیک بر آن حکومت می کردند بسیار بیشتر رواج داشت . در اندلس قدیمترین نامی که ضبط شده (از ٧٢٤ به بعد) «نفط » است . در > قاموس < (فرهنگ لاتینی ـ عربی ـ اسپانیایی که در قرن هفتم / سیزدهم در منطقة بَلَنسیه تدوین شد)، در برابر کلمات «ایگنیس » (= آتش ) و «ایگنم اِکْسْکُوتِره » (= آتش انداز) واژة «نفط » آمده ولی معنای دقیق آن ذکر نشده است ، به هرحال ، این اصطلاح در بیروت به معنای کبریت به کار می رود. در تونس «نفّاطه » به ترقّه اطلاق می شود. در بسیاری از گویشهای عربی ، واژه های مشتق از ریشة نفط (نَفْطَه ، نَفّاطَه ) به معنای «تاول » به کار می رود که احتمالاً به سبب مشابهت با «قواریرالنفط » (شیشه های نفت ) بوده است .

شکل واژة «بارود» با «الف » واژه ای قدیمی نیست . ظاهراً، نخستین بار در جامع ابن البیطار استعمال شده است . به گفتة او، در مغرب ، عوام و پزشکان «ثَلْج الصین » یا «شوره » را که دارای خواص طبی است «بارود» می نامند (رجوع کنید به ترجمة لکلر ، ج ١، ص ٧١). رَمَّاح در بیان چگونگی تهیة باروت ، این واژه را به همین معنی به کار می برد. ابن کُتُبی (٧١٠ رجوع کنید به دنبالة مقاله ) نیز «بارود» را تنها به معنای شوره می داند.

واژة «بارود» دوبار در کتاب التعریف (ص ٢٠٨) عُمَری * (متوفی ٧٤٨) ذکر شده است . وی در یک مورد از ماده ای سخن می گوید که به «قواریرالنفط »، یعنی پرتابه هایی که در جنگهای دریایی به کار می رود، آمیخته می شود. بار دیگر از «مَکاحِل البارود» سخن می گوید که در آن کلمة «بارود» ممکن است به معنای ترکیبی از شوره باشد که خاصیت به حرکت درآوردن دارد (رجوع کنید به بخش دوم مقاله ).

بدین ترتیب ، ذکر دقیق تاریخ و مملکتی که در آن «باروت » به نام مادة اصلی آن خوانده شد فعلاً مشکل است . در اندلس این تحولِ معنایی در طی نیمة دوم قرن نهم به وقوع پیوست ؛ باروت را «بارود» و شوره را «مَلْحُ البارود» خواندند و «نفط » (جمع آن : اَنفاط ) به توپ اطلاق شد و «نَفّاط » به توپچی (رجوع کنید به دُزی ، ذیل همین مواد).

«بارود» در این معنای جدید، یعنی باروت ، در سراسر جهانِ عرب متداول است و عموماً با «راء» مفخّم تلفظ می شود. در جزیرة العرب ، شکلهایی از «دوا» به عنوان اصطلاحات فرعی به کار می رود (رجوع کنید به مطالب سابق الذکر). در لیبی ، علاوه بر «بارود» واژة «باروگ » نیز دیده می شود که یا از ریشة عربی «برق » یا از «بورق » (بورگ )، یعنی نیترون یونانی ( =نِطرون = کربنات سدیم ) گرفته شده است .

درترکی ، این واژه بیشتر به صورت «باروت » به کار می رود. این تلفظ در گویشهای مختلف نواحی جنوبی جزیرة العرب از قبیل عُمان و حضرموت نیز شنیده می شود (و حتی «باروط » هم نوشته اند، رجوع کنید به لندبرگ ، ج ١، ص ١٣٠). اصطلاح ترکی در فارسی و زبانهای ناحیة بالکان ، از جمله یونانی جدید و آلبانیایی و صربی و بلغاری ، وارد شده است . از فارسی به کردی و هندی نیز راه یافته است ، ولی در هندی مانند افغانی واژه فارسی «دارو» نیز به کار می رود. در چند زبان افریقایی ، مانند اَمْهَری و سواحلی و هَوسا و غیره ، اَشکالی از «بارود» به همین معنی دیده می شود. در یونانی جدید، علاوه بر کلمة رایج «مپاروتی » که از ترکی گرفته شده است ، واژة عالمانة «پوریتیس » نیز وجود دارد که آن را منشأ کلمة «بارود» دانسته اند، ولی این اشتقاق به هیچ وجه مبنایی ندارد.

خفاجی * ، نویسندة مصری (متوفی ١٠٦٩)، در کتاب شفاءالغَلیل (ص ٥٥)، شرح مفصلی به «بارود» اختصاص داده است و از جمله می گوید: «این کلمه با دال مهمله نوشته می شود و باروت اشتباه است ». در کتاب ما لا یَسَعُ الطَّبیبَ جَهْلُهْ (نوشتة ابن کُتُبی ، پزشک بغدادی ، در حدود ٧٠٩) چنین آمده است : «این کلمه در مغرب نام گُلِ اَسّیوس است (رجوع کنید به مطالب سابق الذکر، منقول از ابن بیطار). مردم عراق ، در لهجة محلی خود، «مِلح الحائط » (شوره ) را که به صورت گردی بر دیوارهای کهنه ظاهر و از آنجا جمع آوری می شود، بارود می خوانند و آن را در وسایل آتشبازی ( مانند موشک و فشفشه ) ، که بالا می روند و به این سو و آن سو حرکت می کنند، به کار می برند و در نتیجه این وسایل تندتر بالا می روند و سریعتر محترق می شوند». مؤلفِ مصری در دنبالة مطلب چنین می نویسد: «این واژه ای جدید است که از کلمة بُراده (خرده های آهن ) به سبب مشابهتی که میان این دو ماده وجود دارد مشتق شده است . اکنون بارود به مخلوطی مرکّب از نمک و زغال و گوگرد گفته می شود و این در حقیقت نام یکی از اجزای ترکیبی آن است ». مردم عراق در ابتدای قرن هشتم هنوز «بارود» را صرفاً به معنای شوره به کار می بردند، ولی استفاده از آن در آتشبازی رایج بود.

تعریفی نیز که محمد حسین بن خلف تبریزی در برهان قاطع به دست داده جالب توجه است : «بارود داروی تفنگ است و به لغت سریانی شوره را گویند که جزءِ اعظم باروت باشد». معلوم نیست که فرهنگ نویس ایرانی این اطلاع را از کجا به دست آورده است ، ولی در > فرهنگ سریانی < بروکلمان (ص ٩٥) اشاره ای به «بارود» هست که از متنی دربارة کیمیاگری نقل شده است .

بر مبنای دو شاهد یادشده می توان برای «بارود» اصل آرامی قایل شد. قالب صرفی آن یعنی «فاعول » نیز با چنین امری بخوبی سازگار است .

در زبان ارمنی ، «باروت » را «وَرود » (به جای «ورود ») می نامند که ، به حکم قواعد آواشناسی حاکم بر انتقال کلمات ، نمی توان آن را مستقیماً به «بارود» نسبت داد. ولی این واژة ارمنی ظاهراً مبدأ اشتقاقی (عامیانه ؟) در خودِ آن زبان دارد: «وَر» (سوختن ) و «اَوْد» (هوا). آیا ممکن است واژة آرامی مورد نظر اصلِ ارمنی داشته باشد؟ (این اطلاعات را پروفسور فیدی از پاریس در اختیار نگارنده گذاشته است ).

دخویه (ص ٩٦) نیز اشتقاق دیگری برای «بارود» پیشنهاد کرده که ظاهراً توجهی بدان نشده است : بارود شاید از «بَرود» مشتق شده باشد که نخست به گرد سُرمه (کُحْل ) که برای معالجة التهاب چشم به کار می رفته اطلاق می شده ، و سرانجام به هرگونه داروی گردمانند تعمیم یافته است (رجوع کنید به ابن حَشّاء، ص ١٨). ابن جَزْلَه ، پزشک بغدادی (متوفی ٤٩٣)، در کتاب منهاج البیان ، استعمال گُلِ «حَجَر اَسّیوس » یا شورة دریایی را به صورت توتیا برای تقویت دید و روشنی چشم و نیز رفع لکه های سفیدِ روی قرنیه تجویز کرده است . در مورد تغییر کمیّت یا امتداد نخستین مصوِّت کلمه نیز نمونه های دیگری از تبدیل فتحه به الف ( ¦ a>a ) در اسمهایی که در عربی مغرب به همین صیغة صرفی متعلق است و بر داروها دلالت می کند دیده شده است : «غاسُول » (در جامع ابن بیطار، ج ٣، ص ١٤٨ نیز آمده ) و «فاسُوخ » (اُشَّقُ)، و غیره ، چون در بسیاری از کشورهای عرب زبان ، «مُکْحُلَه » (میل سُرمه دان ) به معنای تفنگ نیز به کار رفته است و نیز اولین واژة عربی که برای باروت استعمال شده «دوا» بوده است ، نباید چنین فرضیه ای را بی اهمیت شمرد. در زبان فارسی ، باروت را گاهی «دارو یا کحل تفنگ » نامیده اند. و نیز در قلمروی کاملاً متفاوت ، نظیر زبان مالایایی نیز «اُبَت بِدیل » به معنای «داروی تفنگ » است . دربارة اطلاق دارو یا دوا بر باروت و «لولة آتش » می توان اینها را در آغاز، نامهایی ناشی از حسن تعبیر به شمار آورد. در عربی «دوا» دارای معانی دیگری مانند سَمّ و نوره است که این نیز باید حسن تعبیر تلقی شود (رجوع کنید به دُزی ). حاصل مطلب اینکه ریشة واژة «بارود» هنوز نامعلوم است .

در ایام جشن و سرور، روستاییان شمال افریقا به «لِعْبَ البارود» می پردازند. تفنگها را با گلوله های مشقی پر می کنند و سوار بر اسب («لِعْب الْخَیْل ») شیوه های کهن رزم آزمایی «اَلْفَرّوالْکَرّ» را تقلید می کنند، یا پیاده به «رقص تفنگ » می پردازند (برای توصیفات دقیق به عربی گویشی رجوع کنید به دِلفن ، ص ٢٣٣، ٢٥٥؛ لوبینیاک ، ص ٧٩؛ مِرسیه ، ص ٢٣٤).

«باروده » به معنای تفنگ (رجوع کنید به دنبالة مقاله ) از «بارود» مشتق شده است ، و در عربیِ مراکشی نیز «بارُدیّه » به معنای سولفات آهن ، که به عنوان رنگ سیاه در رنگرزی به کار می رود، به سبب رنگش چنین نامیده می شود.

/ کولَن ( د. اسلام ) /

٢) در مغرب اسلامی . آلات محاصره نخستین سلاحهای آتشینی بودند که در مغرب پدید آمد. به قول ابن خلدون (قرن هشتم )، سلطان یعقوب از بنی مَرین ، هنگام محاصرة سِجِلْماسه در ٦٧٣، از «مجانیق » و «عَرّادات »، و نیز «هِنْدام النَفْط » استفاده کرد. سلاح اخیر با آتشی که در «بارود» می زده اند، «حَصاالحَدید» (گلوله های آهنین ) از «خَزْنَة » خود پرتاب می کرده است (ج ٤، ص ١٨٨). وجود چنین سلاحی در آن زمان متأسفانه محل شک است . ابن خلدون در شرحی که از همین محاصره در تاریخ پادشاهان تِلِمْسان (همان ، ج ٤، ص ٨٥) آورده است ، فقط به وصف «آلات الحِصار» می پردازد و بدین اختراع شگفت انگیز اشاره ای نمی کند. علاوه بر این مؤلف ظاهراً وصف این محاصره را از رَوض القِرطاس و کتاب تاریخ مشابه آن الذَخِیرة السَنِیَّة (ج ٢، فاس ، ص ٢٢٥؛ چاپ بِن شَنَب ، ص ١٥٨) اقتباس کرده است ، و در این دو متن فقط به مجانیق و عَرّادات اشاره می کنند.

در ٧٢٤ به نخستین نشانه از آنچه ظاهراً اسلحة گرم واقعی بوده است برمی خوریم . ضمن محاصرة وَشْقَه (١١٠ کیلومتری شمالِ شرقی غرناطه )، که در دست مسیحیان بود، اسماعیل ، پادشاه غرناطه ، از وسیلة بزرگی که با نفت کار می کند («الا´لة العُظمی ' المُتَّخَذَة بِالنَفْط ») استفاده کرد. این وسیله گلولة آهنینِ گداخته («کُرَة حدید مُحْماة ») به سوی برجِ بزرگِ دژ شلیک کرد که پس از شلیک شدن ، جرقه های بسیار به زمین ریخت و در میان محاصره شدگان افتاد و به اندازة صاعقه خرابی به بار آورد. چند تن از شاعران به مناسبت این واقعه اشعاری سروده اند (رجوع کنید به ابن خطیب ، ١٣١٩، ج ١، ص ٢٣١؛ همو، ١٣٤٧، ص ٧٢).

نوزده سال بعد، در طی محاصرة جزیرة الخضراء (٧٤٣)، مدافعان مسلمان «تُنْدَر »هایی به سوی مسیحیان شلیک می کردند که عبارت از تیر (پیکان )های بزرگ و ستبر و نیز گلوله های آهنی سنگین بود (ریبادِنیرا ، فصل ٢٧٠، ص ٣٤٤، فصل ٢٧٩، ص ٣٥٢). ولی منظور از «تندر» چیست ؟ آیا سلاحِ آتشینِ واقعی است ، یا وسیله ای مشابه «رَعّادات »؟

اصطلاحات «بارود»، به معنای باروت ، و «نفط »، به معنای توپ (توپ قلعه کوب نزد کاستیلیها، توپخانة مخصوص دژ نزد غرناطه ایها) در اواخر دورة بنی نصر (٨٨٧ ـ ٨٩٧) پیدا شده است . در طی محاصرة مُکلین (٨٩١)، کاستیلیها از توپهایی استفاده کردند که سنگهای آتشین («صُخُورمِن نار») از آنها شلیک می شد و این سنگها به هوا می رفت و به صورت شعله ای انبوه بر روی شهر فرود می آمد و بر روی هر کس که می افتاد او را می سوزاند و می کشت . در این دوره معمولاً «اَنفاط »، به صورت جمع ، با کلمة «عُدَّه »، که به آلاتِ کهن از نوع منجنیق اطلاق می شد، همراه است . در واقع در محاصرة معروف حومة البیّازین ، در غرناطه (٨٩١)، از «انفاط » و منجنیق در کنار یکدیگر استفاده شد (رجوع کنید به مولر، ص ١٨، ٢٠).

آلکالا ، در > قاموس < عربی متداول در غرناطه (مؤلَّفِ ٩٠٧/١٥٠١)، توپخانة را «عُدَّه » ترجمه کرده است ، حال آنکه معادل توپچی «نفّاط »، «مشتق از نفط » (بمباردا )، ذکر شده و «منجنیق » به ازای «ترابوکو » آمده است . مؤلف در ضمن از نوعی توپ قدیم موسوم به «اُبْرُقِین » یا «اُبْرِقِین » نیز اطلاع داشته ، ولی فقط به یکی از انواع منجنیق اشاره کرده و از سلاحهای آتشین قابل حمل ذکری به میان نیاورده است .

سلاح آتشین قابل حمل در اوایل قرن دهم در مغرب پدید آمد. «بُنْدُقیّه » (تفنگ شمخال ) را نخستین بار یکی از اهالی مغرب به سلطان قانْصُور غَوری (حک : ٩٠٦ ـ ٩٢٢)، یکی از ممالیک ، هدیه کرد و به او گفت این سلاح ، که در مُلکِ «اِفْرَنْج » اختراع شده ، در تمام سرزمینهای آل عثمان و «غرب » متداول است (رجوع کنید به ابن زُنْبُل ، ٢ ر).

لئوی افریقی ، که در ٩٢٢ مراکش را ترک کرد، از سپاه بنی وَطاّس * که به توپ ، و سواره نظامِ آن به تفنگ شمخال مجهز بود وصفی به دست داده است . دربارة تونس ، در همین زمان ، نیز متذکر می شود که پادشاه گروهی نگهبان پیادة ترک داشت که به «قره مینا » مسلح بودند (رجوع کنید به ترجمة اِپولار ، ص ٢٣٩، ٣٨٧). ولی کاربرد و تولید سلاحهای آتشین در زمان بنی سعد * توسعه یافت . سلاطین این سلسله سپاهیان خود را به شیوة ترکان سازمان می دادند؛ لشکرهایی از تفنگداران ترک و اندلسی تشکیل می دادند و اروپاییانی را که کم وبیش مسلمان شده بودند («عُلُوج ») در پیرامون خود گرد می آوردند و این افراد فنون جدید، بویژه ریختن توپ ، را به ایشان می آموختند.

سپاه سلطان مولای محمد در ٩٨٣ دارای ١٥٠ عراده توپ بود که یکی از آنها نُه لوله داشت (اکنون در «موزة ارتش » در پاریس است ). در ٩٨٦ سپاه مراکش در نبرد معروف «وادی المخازن » ٣٤ عراده توپ ، و نیز ٠٠٠ ، ٣ سربازِ اندلسیِ پیاده و ٠٠٠ ، ١ سرباز سوار داشت که همگی به تفنگ شمخال مسلح بودند.

سپاهی که در ٩٩٩ به جنگ سودان (سیاهان ) گسیل شد شامل ٠٠٠ ، ٢ سرباز اندلسی و اروپایی پیاده مجهز به تفنگ شمخال و ٥٠٠ سوار اروپایی مسلح به قره مینا و شش خمپاره انداز و تعداد زیادی توپ کوچک بود (رجوع کنید به هِسْپِریس ، ١٩٢٣، ص ٤٦٧). این سلاحهای آتشین شکست سودانیها را، که فقط به نوعی نیزة سبک وزن افریقایی و کمان و شمشیر مسلح بودند، آسان کرد. در تمبوکتو، اعقاب تفنگداران مراکشی ـ که مولود اختلاط بسیار با مردمان بومی اند ـ هنوز به منزلة نوعی طبقة اجتماعی به نام «اَرْمَه » (از «رُماة » عربی ) به شمار می آیند.

در این دوره ، در مراکش توپ را «نَفْض » (کذا) می نامیدند، ولی تفنگ را «مِدْفَعْ» می خواندند. اندکی بعد در قرن یازدهم ، «مِدفَع » به توپ اطلاق شد و تفنگ سرپر «مکحله » نام گرفت که احتمالاً از شرق آمده بود. مَقَّری تِلْمسانی (متوفی ١٠٤١)، در کتاب خود (ج ٢، ص ١٢٦٥) که در آن متنی عربی متعلق به غرناطه مورخ ٩٤٧ را نقل کرده ، در چندین مورد «مَدافِع » را جایگزین «انفاط » کرده است . درست است که مقری در شرق به نگارش کتابِ خود مشغول بود، ولی این مطلب نمودار تاریخ پدیدآمدن تغییر در معنای این واژه هاست .

عربی اندلسی ، که در ١٠٣٩ به تونس گریخته بود، بر مبنای فنون آلمانی ، شیوه نامة مهمی به زبان اسپانیایی برای توپخانه تألیف کرد. عرب اندلسی دیگری ، که پس از اقامت طولانی در مراکش به تونس پناهنده شده بود، این نوشته را به صورتی که درکش برای همگان آسان باشد در ١٠٤٨، به عربی ترجمه کرد و این ترجمه به سلطان مراد، پادشاه عثمانی ، و دیگر سلاطین مسلمان عرضه شد (رجوع کنید به بروکلمان ، ج ٢، ص ٦١٧-٦١٨؛ > ذیل < ، ج ٢، ص ٧١٤). در این کتاب آمده است که «مدفع » در تونس به معنای توپ و در مراکش به معنای تفنگ به کار می رود؛ و بر عکس ، «انفاط »، که در مراکش به توپ اطلاق می شود، در تونس به فشفشه گفته می شود که در مراکش فشفشه را «سَماویّات » می خوانند.

توپهای برنزی که بنی سعد در کارگاههای خود در فاس مراکش و تارودانتْ ساخته اند (یا به سفارش آنها در هلند ساخته شده )، زیبایی خاصی دارد. هنوز هم بسیاری از آنها، که به «علامت » یا «طغرا»ی سلطانِ وقت مزین است ، در بندرهای مراکش یافت می شود. سلاحهای آتشین قابل حمل ، معمولاً به صورت قاچاق ، از اروپا وارد می شد.

عمدة توپخانة سلسلة علوی متشکل از توپهایی بود که در خشکی یا دریا از دشمنان خود به غنیمت گرفته ، یا سفیران بیگانه به آنها پیشکش کرده بودند. بجز اینها توپ و خمپاره انداز را از کشورهای دیگر می خریدند و نوشته ای به عربی بر آن حک می کردند. در عوض ، تولید تفنگ در مراکش ، بویژه در سوس ، و البته در شمال نیز (در تطوان و تارجیست )، در زمان حکومت این دودمان رواج یافت .

گرچه این مطلب غریب می نماید، در مراکش تا ١١٤٢ علاوه بر محاصره ها، در لشکرکشی به نواحی کوهستانی نیز، از منجنیق (در کنار توپ و خمپاره انداز) استفاده می کردند (رجوع کنید به > آرشیو مراکش < ، ج ٩، ص ١٠٧، ١٦٢، ١٦٩، ١٨٠).

امروزه در سراسر افریقای شمالی واژه ای که عموماً به توپ اطلاق می شود «مدفع » است ؛ گلولة توپ را «کُورَه » (عربی فصیح : «کُرَة »)، و در جمع «کُوَر» می نامند؛ توپچی را «طُبْچی »، خمپاره انداز را «مِهراز» و خمپاره را «بُنْبَه » (واژه ای لاتینی که از طریق ترکی وارد شده است ) می خوانند. اسامی تفنگهای قدیمی که در تونس و مراکش و الجزایر تهیه می شود از «مکحله » مشتق اند. دو نوع اصلی این تفنگها یکی «بُوشْفِر» (چخماقی ) و دیگری «بوحَبّه » (چاشنی دار) است . اسامی فرعی آنها از نام اسلحه ساز یا محل تولید یا حتی از طول توپ به «شِبْر» (وجب ) گرفته شده است . آثاری از اسامی سلاحهای قدیمی قابل حملی که در اصل ، اروپایی بوده در لهجة مغربی حفظ شده است : «کابُوس »، «مِشکِط »، «شْکُوبّیطه »، «قَربیله » و غیره . تفنگ نظامی اروپایی ، که از ته (کولاس ) پر می شود، در مراکش «کِلاطَه » (اسپانیایی : کولاتا ) خوانده می شود، و نام انواع مختلف آن نیز به تعداد فشنگی که در خزانه جای می گیرد بستگی دارد. تفنگ محلی را در مشرقِ تونس و لیبی «بِنْدْگَه » و تفنگ قرابینه را «ششخان » («دارای لوله ای با شش خان »، برگرفته از فارسی ، از طریق ترکی ) می نامند.

دیدیم که در غربِ مغرب تا اوایل قرن یازدهم /هفدهم ، واژة «نفط » به توپ و «مدفع » به سلاح آتشینِ قابلِحمل اطلاق می شد. این دو کلمه با همین معانی (با تغییر «نفط » به «نفض ») تا به امروز در گویشهای بربری همان منطقه ، و نیز در گویشِ عربی موریتانی حفظ شده است . ولی بربرهای طوارق به تفنگ «لْبُوروض » می گویند (فوکو، ج ٣، ص ٩٩٤). در اَمْهَری ، معانی جابجا شده و «نفط » برای تفنگ و «مَدْف » برای توپ به کار می رود (دربارة نامهای تفنگ در مراکش رجوع کنید به ژولی ، ص ٣٦١؛ دِلوم ، ص ١٢٣).

آشنایی با سلاحهای آتشینِ قابلِ حمل و کاربرد آنها در «جهاد» و نیاز به تعلیم فن تیراندازی («رمایه »)، به تأسیس انجمنهای تیراندازان («رُماة ») با صبغه ای مذهبی انجامید (رجوع کنید به > آرشیو مراکش < ، ج ٤، ص ٩٧، ج ١٧، ص ٧٣، ج ٢٠، ص ٢٤٢؛ مِرسیه ، ص ١٣٤).

از طرف دیگر، کاربرد این سلاحها برای شکار، فقها را واداشت تا به بررسی این مسئله بپردازند که آیا گوشت حیوانی که بدین طریق کشته می شود حلال است یا حرام (رجوع کنید به منابع «احکام البُنْدُق »).

/ کولن ( د. اسلام ) /

٣) در عصر ممالیک . بر اساس اطلاعاتی که تا این زمان در دست است ، نخستین اشارة موثقی که به کاربرد سلاحهای آتشین در قلمرو ممالیک شده است به حدود سال ٧٦٠ بازمی گردد، یعنی تقریباً چهل سال پس از تاریخی که در مورد کاربرد آن در اروپا در دست داریم . اشاراتی متقدم بر این تاریخ دربارة این سلاحها در منابع یافت می شود، ولی صحت آنها نیازمند دلایل بیشتری است . اگر در کتاب التعریف فی المصطلح الشریف (ص ٢٠٨)، تألیف ابن فضل الله عُمَری در ٧٤١، سلاحهای آتشین در مد نظر بوده باشد، می توان گفت که ممالیک چند دهه قبل از ٧٦٠، از این نوع سلاحها استفاده می کرده اند.

اصطلاحاتی که بین سلاحها اطلاق می شد عبارت بودند از: «مَکاحِل ( جمع مِکْحُله ) النفط » و «مَدافعِ ( جمع مِدْفَع ) النفط »، یا تنها «نفط » (جمع آن : «نفوط »). بعدها، این دو اَصطلاح مختصر شده و به صورت «مَدافع » و «مَکاحِل » درآمد. از روی منابع موجود از دورة ممالیک نمی توان مشخص کرد که آیا «مکحله » و «مدفع » به دو نوع متفاوت از سلاحهای آتشین اطلاق می شده است یا نه . در طی نخستین سالهای متعاقبِ پدید آمدن این سلاحها، اصطلاحاتی مانند «صَواعق النفط »، «صوارخ النفط »، «آلات النفط »، «هِندام النفط »، که همگی به معنای سلاحهای آتشین است ، دیده می شود. ولی اندک زمانی بعد کلیة این اصطلاحات متروک شد (برای اثبات اینکه اصطلاحات مذکور به سلاحهای آتشین اطلاق می شده و نفت یا «آتشِ یونانی » ـ که آن نیز در عربی «نفط » خوانده می شود ـ مد نظر نبوده است رجوع کنید به ایالون ، ص ٩ ـ ٤٤).

در منابع تاریخی ممالیک راجع به بخش اعظم دورة چرکسها (٧٨٤ ـ ٩٢٢)، اطلاق واژة «بارود» بر مادة ترکیبی باروت بسیار نادر است ، تنها در آخرین دهه های حکومت ممالیک اشاره به آن به معنای مذکور رایج می شود، ولی استعمال واژة «نفط » تا پایان سلطنت ممالیک همچنان رواج بیشتری دارد. غلبة نهایی «بارود» بر «نفط » ظاهراً پس از استیلای حکومت عثمانی بر مصر صورت گرفته است .

از آخرین سالهای قرن هشتم به بعد، کاربرد توپخانه در قلمرو ممالیک پیوسته روبه فزونی داشت ، ولی مدتها گذشت تا توپخانه کاملاً جایگزین آلات محاصرة کهنی چون «منجنیق » (در جمع : «مجانیق ») شد. «مدفع » و «مکحله » سالها به صورت آلاتِ کمکیِ منجنیق به کار می رفتند و در جنگها کم اهمیت تر بودند. در منابع راجع به دوران ممالیک اطلاعات فراوانی هست مشعر بر اینکه مدفع و مکحله به هدفهای موردنظر خسارات ناچیزی وارد می آورده اند. نهایتاً توپخانه برتری یافت و منجنیق البته تا پایان حکومتِ ممالیک باقی بود، ولی در نیمة دوم قرن نهم اشاره به وجود آن در صحنة نبرد روبه کاهش می گذارد.

ممالیک فقط در محاصره (چه به صورت تدافعی و چه به صورت تهاجمی ) از توپخانه استفاده می کردند و تا پایان حکومت خود از کاربرد آن در میدان جنگ خودداری می کردند.

حضور روزافزون توپخانه در محاصره و غیبت مطلقِ آن در میدان جنگ به هیچ وجه تصادفی نیست . استفاده از آن در محاصره بدین سبب بود که ، بویژه در اوایل کار، مستلزم ایجاد تغییرات عمده در روشهای سنتی محاصره نبود. پیش از رواج توپ ، از منجنیق که وظیفه ای مشابه را عهده دار بود و مدتها بر سلاحهای آتشین برتری داشت ، استفاده می کردند. ولی در فضای باز وضعی کاملاً متفاوت برقرار بود. دراین مورد، توپخانه ، پدیده ای کاملاً جدید بود و سلاحی مشابه آن نیز قبلاً وجود نداشت . بنابراین کاربرد آن ناگزیر به ایجاد تغییراتی در تدابیر (تاکتیکها) و روشهای رزمی منجر می شد و در نتیجه ، سلسله مراتب نظامی ممالیک را وامی داشت تا از راه و رسمی کاملاً مغایر با روحیة خود پیروی کنند.

البته سلطان غوری برای پذیرش سلاحهای آتشین تغییراتی به وجود آورد، ولی به نسبتِ اهمیّتِ این سلاحها چندان تأثیرنداشت ، زیرا کلیة این تغییرات براین اصل استوار بود که شالودة نظام ارتش هیچ تغییر عمده ای نکند، چنین نگرشی در واقع به مثابة انصراف کامل از هرنوع تجدیدِ سازمان ارتش و هرنوع تلاش به منظور آماده ساختن آن برای آزمون نهایی بود؛
زیرا بدون ایجاد دگرگونی در جامعة نظامی ممالیک و درمعتقداتی که مبنای این جامعه بود امیدی به کاربرد وسیع سلاحهای آتشین نمی رفت ، اما مطلب به همین جا ختم نمی شد: غوری تصمیم گرفت که به موازات برنامة توسعة کاربرد سلاحهای آتشین ، روشهای سنتی نبرد را نیز احیا کند. طرح او متضمن سه نکتة اصلی بود: اول افزایش معتنابه تعداد توپهایی که ساخته می شد؛
دوم تجدید تمرینهای «فُرُوسیت » و آموزش نظامی سنتی ؛
سوم ایجاد یک واحد مسلح به تفنگهای شمخال . در اینجا فقط نکته های اول و سوم مورد توجه ماست .

توپریزی . غوری ، چند سال پس از جلوس ، با چنان سرعت و وسعتی به ساختن توپ پرداخت که در تاریخ سلطنت ممالیک سابقه نداشت . در نزدیکیِ «میدانِ» جدیدی که ساخته بود، یک «مَسْبَک » (کارخانة توپریزی ) تأسیس کرد که در فواصل کوتاه مقدار معتنابهی توپ تولید می کرد. متأسفانه ، منبع ما (ابن اِیاس ) معمولاً تعداد توپهایی را که هربار تولید می شده ذکر نمی کند. ولی ، در چهار موردی که ذکر می کند این تعداد بترتیب عبارت اند از: ١٥ و ٧٠ و ٧٤ و ٧٥ عراده توپ .

هدف از این تولیدِ سریع ، آن نبود که در میدانِ جنگ بر ضدّ عثمانیها به کار رود، بلکه بخش اعظم آن برای تقویت استحکامات ساحلی یا استفاده در ناوگانِ جنگی به بندرهای مصر در مدیترانه و بحراحمر فرستاده می شد.

ارسال این تعداد توپ به سواحل و ا ستحکاماتِ ساحلی به این معنی نیست که تعداد زیادی توپ در اختیار مراکز سوق الجیشی داخل کشور گذاشته نمی شد. شکی نیست که در زمان غوری و نیز طی دوره های قبل از آن بخش بزرگی از تولید توپ به پایتخت مصر، از جمله ارگ ، تخصیص می یافت . گواه این مدعا اینکه اولاً قاهره منشأ بیشتر اطلاعات ما دربارة این سلاح است ، دیگر اینکه تجمع مقدار زیادی از توپهای ممالیک در جنگ رَیْدانیَّه (ذیحجة ٩٢٢) مؤید آن است . دربارة وضع توپخانة شام ، چه در سواحل و چه در درون این بخش از قلمرو ممالیک ، چندان اطلاعی نداریم . از تاریخ ابن طُولُون چنین برمی آید که مقدار معتنابهی سلاحِ آتشین در دمشق موجود بوده است . براین مبنا، شاید با دسترسی به تاریخهایی مشروحتر از آنچه در اختیار داریم ، معلوم شود که سهم توپخانه در سرزمین شام از آنچه از منابع موجود برمی آید بسیار بیشتر بوده است .

ایجاد واحدی مسلح به تفنگهای شمخال . در منابع دورة ممالیک ، تفنگهای شمخال (یا توپهای سبک یا سلاحهای آتشینِ قابل حمل ) را «البُنْدُق الرَّصاص » (گلوله های سرب ) می نامند. اصطلاح «بُنْدُقیّه »، که بعدها به تپانچه اطلاق شد، از «بندق » مشتق است و «رَصاصَه » به معنی گلوله یا فشنگ از «رَصاص » گرفته شده است . ضمناً چون ونیز (در عربی : البُنْدُقیَّه ) در این دوره بخش عمده ای از تجارت اسلحه را در اختیار داشت ، این امر ممکن است که در انتخاب اصطلاح «بندقیه » مؤثر بوده باشد. ظاهراً تبدیل «بُنْدُق رصاص » به «بُنْدُقیّه » چندان طولی نکشید. ابن ایاس شخصاً سه بار اصطلاح «بندقیه » را به کار برده ، ولی در آثار معاصرانِ او، ابن زنبل و ابن طولون ، که فقط چند دهه پس از او درگذشتند، «بندقیه » و «بندقیات » و «بَنادِق » بسیار به کار رفته است . اینان «بندق » را نیز به کار برده اند، ولی ترکیب «بندق رصاص » دیگر در آثار آنها دیده نمی شود.

بیمیلی ممالیک به استعمال سلاحهای آتشینِ سبک بمراتب شدیدتر از احتراز ایشان از کاربرد توپخانه در میدان جنگ بود. زیرا توپخانه در تخصص کارشناسانی است که گروه کوچکی از قوای رزمی را تشکیل می دهند و مستلزم تغییر ناچیزی در بافت ارتش است . ولی تفنگِ شمخال سلاحی فردی و همگانی است که وارد کردن آن در سپاه بر تعداد کثیری اثر خواهد گذاشت ؛
ازینرو، اختیار کردن آن در سطحی گسترده ، ناگزیر متضمن تغییراتی وسیع در سازمان بندی و شیوه های نبرد است . برای اینکه سربازی را به تفنگ شمخال مسلح کنند باید کمان و اسبش را از او بگیرند و، بدین ترتیب ، او را به درجة خفت آور سربازی پیاده تنزل دهند که ناچار است پیاده یا سوار بر ارابه ای که گاو آن را می کشد طی طریق کند.

بنابراین ، هر اقدامی به منظور گسترش کاربردِ تفنگِ شمخال ناگزیر می بایست بر عناصر غیر مملوک سپاه ، یعنی عواملی که از نظر اجتماعی پست تر بودند، مبتنی شود. سلاطین مملوک نیز در ابتدای امر بناچار همین سیاست را درپیش گرفتند و، درنتیجه ، میان منافع سلطنت و منافع صاحب منصبان نظامی برخورد پیش آمد. البته خطر روزافزون خارجی به سلطان امکان داد تا محدودیتهای شدیدی را که مقاومت ممالیک بر کاربرد تفنگ تحمیل کرده بود تا اندازه ای تخفیف دهد و افرادی را از واحدهای دیگر به هنگِ تفنگداران وارد کند که جایگاه اجتماعیشان تا حدی از تفنگداران قبلی برتر بود. ولی توفیقی بیش از این نیافت ، و بدین جهت کاربرد تفنگ محکوم به فناشدن بود.

حتی تاریخِ ورودِ تفنگ به قلمرو ممالیک نیز حایز اهمیت است . نخستین اشاره ای که در منابع به آن می شود سنة ٨٩٥ (زمان حکومت سلطان قایِتْبای )، یعنی فقط ٢٧ سال قبل از انقراض سلطنت ممالیک و ١٢٥ سال دیرتر از اروپا، است (تفنگ در اروپا در ٧٦٧/١٣٦٥ استفاده شد). از طرف دیگر، توپخانه فقط در حدود چهل سال پس از اروپا در سرزمین ممالیک به کار گرفته شد. تأخیر بسیار طولانیتری که در اختیار کردن تفنگ ، در قیاس با توپخانه ، رخ داد به هیچ وجه تصادفی نیست .

بخش اعظم افرادی که واحدهای تفنگدار را تشکیل می دادند از «عَبید» (بردگان سیاه ) و «اولاد ناس * » (فرزندان ممالیک ) بودند. اما ظاهراً اعضای این دو گروه اجتماعی هرگز در دستة واحدی خدمت نمی کردند، بلکه در میان افراد تفنگدار گاهی اکثریت با بردگان سیاه بود و گاهی با اولاد ناس .

سلطان الناصر ابوالسعادات محمد (حک : ٩٠١ ـ ٩٠٤)، فرزند قایِتْبای ، که در چهارده سالگی برتخت نشست ، مجدّانه کوشید که واحدی نیرومند از تفنگداران ، مشتمل بر بردگان سیاه ، به وجود آورد و می خواست که جایگاه اجتماعی برتری به ایشان اعطا کند، ولی امیرانِ مملوک مداخله کردند و او را واداشتند تا آن واحد را منحل کند و از او قول گرفتند که دیگر هرگز به تشکیل آن اقدام نکند.

حدود دوازده سال پس از قتل الناصر ابوالسعادات ، در ٩١٦، سلطان قانْصُوه غَوری ، که از اعتباری بمراتب بیش از شاهِ نوجوانِ یادشده برخوردار بود و نیاز به کاربرد تفنگ در عهد او بسیار مبرمتر می نمود، با رعایت احتیاط بیشتر، بار دیگر به تشکیل واحدی از تفنگداران اقدام کرد. گرچه این واحد وضعی بهتر از واحد قبلی داشت ، موجودیت آن بسیار متزلزل و مقامش بسیار حقیر و دستاوردهایش بسیار ناچیز بود.

این واحد را «الطبقة الخامسة » می نامیدند، زیرا اعضای آن مواجب خود را همراه دیگر سپاهیان دریکی از چهار روز مقرر در اواسط ماه دریافت نمی کردند بلکه در آخرماه می گرفتند. نام دیگر آن «اَلْعَسْکَرُالْمُلَفَّق » یعنی «سپاه مختلط » یا «سپاه تلفیق شده » بود، زیرا از عناصر ناهمگونی که براساس معیارهای ممالیک از اصل و نسبی فرودست بودند تشکیل می شد. علاوه بر «اولاد ناس »، ترکمنان و ایرانیان و پیشه ورانِ مختلف نظیر کفشدوزان و خیاطان و قصابان نیز در صفوف آن وجود داشتند و فقط در جمادی الاولی ٩٢١ که سلطان غوری لشکرکشیِ عظیم خود را برای مقابله با پرتغالیان آغاز کرد ممالیک وابسته به خاندان سلطنتی نیز بدان پیوستند. نکتة مهم اینکه با وجود خصیصة نامتجانس «الطبقة الخامسة » هرگز به وجود بردگانِ سیاه در این واحد اشاره ای نشده است .

گرچه اعضای این واحد در سلسلة مراتب اجتماعی ـ نظامی جایگاه بسیار حقیری داشتند و حقوقی بمراتب کمتر از ممالیک وابسته به سلطنت دریافت می کردند، به این بهانه که از واحدهای دیگر بیشتر مورد توجه است و ایجاد آن سبب اصلی تهی بودن خزانه است ، فشار زیادی بر سلطان وارد می شد. سلطان سرانجام تسلیم شد و در محرم ٩٢٠ آن را منحل کرد. ولی این انحلال صوری بود و «الطبقة الخامسة » که در جبهه ای بسیار مهم مورد نیاز مبرم بود، به حیات خود ادامه داد.

استفادة آگاهانه و بسیار گستردة عثمانیها از سلاح آتشین و بی اعتنایی ممالیک و دیگر سلاطین مهم کشورهای اسلامی به آن در سرنوشت آسیای باختری و مصر تأثیری تعیین کننده داشت . در ظرف دوسال ونیم (رجب ٩٢٠ ـ محرم ٩٢٣) عثمانیها دولت صفوی را شکست دادند و سلطنت ممالیک را از میان برداشتند و سرزمینهایی را از جهان کهن اسلام به قلمرو خود افزودند که تا زمان تجزیة قلمرو حکومت عثمانی در قرن بیستم در دست آنها باقی ماند و از تمام کشورگشاییهایی که در تمام مدت حکومت خود در اروپا کردند بمراتب وسیعتر بود. چنین توسعة سریع و دامنه داری هرگز نمی توانست بدون برتری بی چون و چرای آنها در زمینة سلاحهای آتشین امکان پذیر باشد.

منابع :
(١) ابن ابی زرع ، الذخیرة السنیة فی تاریخ الدولة المرینیة ؛
(٢) همو، روض القرطاس ؛
(٣) ابن بیطار، الجامع لمفردات الادویة و الاغذیة ، بولاق ١٢٩١؛
(٤) ابن جزله ، منهاج البیان فیما یستعمله الانسان ؛
(٥) ابن حشّاء، مفید العلوم و مبید الهموم ، چاپ کلن و رنو، رباط ١٩٤١؛
(٦) ابن خطیب ، الاحاطة فی اخبار غرناطة ، قاهره ١٣١٩؛
(٧) همو، اللَّمْحَة البَدریَّة فی الدّولة النَّصریَّة ، قاهره ١٣٤٧؛
(٨) ابن خلدون ، کتاب العبر ، بولاق ١٢٨٤؛
(٩) ابن زُنبُل ، فتح مصر ، نسخة خطی کتابخانة ملّی پاریس ١٨٣٢؛
(١٠) ابن کتبی ، ما لایَسَعُالطبیب جَهْلُهْ ؛
(١١) محمدحسین بن خلف برهان ، برهان قاطع ، چاپ محمد معین ، تهران ١٣٣٠ ش ؛
(١٢) محمد عبدالمنعم خفاجی ، شفاء الغلیل فی ما فی کلام العرب من الدخیل ، قاهره ١٢٨٢؛
(١٣) احمدبن یحیی عُمری ، التعریف بالمصطلح الشریف ، مصر ١٣١٢؛
(١٤) احمدبن محمد مقری ، نفح الطیب مِن غصن الاندلس الرطیب ، بولاق ١٢٧٩؛


(١٥) P. de Alcala, Vocabulista ;
(١٦) I. S. Allouche, "Un texte relatif aux premiers canons", Hesperis , ٣٢ (١٩٤٥), ٨١-٨٤;
(١٧) Amari, Su i fuochi da guerra usati nel Mediterraneo nell' XI & XII secoli, Atti della Reale Academia dei Lincei, Roma ١٨٧٦, ٣-١٧;
D. Ayalon, Gunpowder and firearms in the Mamluk kingdom-A challenge to a mediaeval society , London ١٩٥٦ (including Appendix by p. Wittek, The

(١٨) earliest references to the use of fireams by the Ottomans , ١٤١-١٤٤);
(١٩) Brockelmann, Lexikon Syriacum , ١٩٢٨;
(٢٠) R. Brunschvig, La Berberie Orientale sous les H ¤ afs ¤ ides , Paris ١٩٤٧, II, ٨٥-٨٧;
(٢١) C.Cahen, "Un traite d'armurerie compose pour Saladin", Bulletin d etudes orientales , XII (١٩٤٨), esp. ٢٠-٢٣;
(٢٢) M. Canard," Les expeditions des Arabes contre Constantinople", JA, ccv Ë Ë Ë (١٩٢٦), ٦١-١٢١;
(٢٣) idem, "Textes relatifs a l'emploi du feu gregeois chez Arabes", Bulletin des etudes arabes, ٢٦ (Jan.-Feb. ١٩٤٦), ٣-٧ (bibliography on ٧);
(٢٤) W. Y. Carman, A history of firearms from earliest times to ١٩١٤ , London ١٩٥٥ (bibliography on ١٩٨-١٩٩);
(٢٥) Delhomme,"Les armes dans le Sous occidental", Archives Berberes , ٢ (١٩١٧);
(٢٦) G. Delphin, Recueil de textes...;
(٢٧) R. Dozy, Supplement aux dictionnaires arabes, Leiden ١٨٨١;
(٢٨) C. de Foucauld, Dictionnaire touareg- fran µ ais;
(٢٩) M. L. de Goeje, Quelques observations sur le feu gregeois, Estudios de erudicion oriental, Saragossa ١٩٠٤, ٩٣-٩٨;
(٣٠) H. W. L. Hime, The origins of artillery , London ١٩١٥ (bibliography on ٢٢١);
(٣١) Huuri, Zur Geschichte des mittelalterlichen Geschutzwesens aus orientalischen Quellen , in Studia Orientalia, Helsinki ١٩٤١;
(٣٢) Ibn Bayt ¤ a ¦ r, Traite des simples , tr. Lucien Leclerc, Paris ١٨٧٧-١٨٨٣;
(٣٣) A. Joly, "L'industrie a Tetouan", Archives marocaines , ١١(١٩٠٧);
(٣٤) Landberg, Glossaire dationois ;
(٣٥) Leon l'Africain, Description de l'Afrique, tr. Epaulard;
(٣٦) V. Loubignac, Textes arabes des Zaer ;
(٣٧) L. Mercier, La chasse et les sports chez les Arabes ;
M. Mercier, Le feu gregeois, les feux

(٣٨) de guerre depuis l'antiquite, la poudre a canon, Paris ١٩٥٢ (bibliography on ١٥١-١٥٨);
Muller, Die letzten Zeiten

(٣٩) von Granada;
(٤٠) C. Oman, A history of the art of war in the Middle Ages , London ١٩٢٤, vol. ii;
(٤١) Quatremere, Historie des Sultans Mamelouks (trans. of Mak ¤ r ¦ â z ¦ â ), ١٨٣٧-١٨٤٥, ١١٢, ١٤٨;
idem, "Observations sur le feu gregeois",

(٤٢) JA , ٦th series, ١٥ (١٨٥٠), ٢١٤-٢٧٤;
(٤٣) Rash ¦ â d al-D ¦ â n, Histoire des Mongols de la Perse (ed. Quatremere), Paris ١٨٣٦, ١٣٢-١٣٧, ٢٨٥-٢٩٠;
(٤٤) Reinaud, "De l'art militaire chez les Arabes au moyen age", JA , ٦th series, ١٢ (١٨٤٨), ١٩٣-٢٣٧;
idem, "Nouvelles observations sur le feu gregeois et des origines de la Poudre a canon", in JA ,

(٤٥) ٦th series, ١٥ (١٨٥٠), ٣٧١-٣٧٦;
Reinaud et Fave "Du

(٤٦) feu gregeois, des feux de guerre et des orgines de La poudre a canon chez les Arabes, les Persans et les Chinois", JA , ٦th series, ١٤ (١٨٤٩) ٢٥٧-٣٢٧;
idem, Histoire de l'Artillerie, du feu gregeois, des feux de guerre

(٤٧) et des origines de la poudre a canon , ١٨٤٥, vol. and atlas;
(٤٨) Ribadeneira, ed., Cronica del rey Don Alfonse el onceno ;
(٤٩) H. Ritter, "La parure des Cavaliers und die Literatur uber die Ritterlichen Kunste", Der Islam , (١٩٢٩), ١١٦- ١٥٤;
(٥٠) G. Sarton, Introduction to the history of science , ii, ١٠٣٤-١٠٤٠, iii, ٧٢٥-٧٣٦, ١٥٤٩;
(٥١) G. Wiet, Notes d’epigraphie Syro-musulmane , Syria , Paris ١٩٢٤-١٩٢٦, ٦٢-٦٦.

) / د. اسلام / د. ایالون (

٤) در عثمانی . مدرکی از تاریخ دقیق اولین کاربرد باروت و سلاحهای آتشین در قلمرو عثمانی در دست نیست ، اما از عبارت یکی از دفترهای عثمانیان راجع به آلبانی در ٨٣٥/١٤٣١، چنین برمی آید که توپ دست کم در زمان سلطنت محمد اول (٨١٦-٨٢٤) و شاید هم کمی زودتر از آن به عثمانی وارد شده است (اینالجق ، ١٩٥٧، ج ٢١، ص ٥٠٩). منابع دیگر به استفادة عثمانیها از توپ در محاصره ها در ٨٢٥، ٨٢٧ و ٨٣٤، و مجدداً در ٨٤٤، ٨٥٠، ٨٥٢ و ٨٥٤ اشاره کرده اند (رجوع کنید به مآخذی که در ویتِک ، ص ١٤٢ و اینالجق ، همانجا، مذکور است ). ضمناً محمد ثانی (حک : ٨٥٥ - ٨٨٦) نیز، چنانکه معروف است ، هنگام محاصرة قسطنطنیه در ٨٥٧/١٤٥٣ تعداد زیادی توپ در اختیار داشته است (دوکاس ، ص ٢٤٧ - ٢٤٩، ٢٥٨، ٢٧٣؛
اسْفْرانْتْزِس ، ص ٢٣٦ به بعد، در جاهای متعدد؛
خالکوکوندیلاس ، ص ٣٨٥ - ٣٨٦، ٤١٤ - ٤١٥؛
کریتوبولوس ، کتاب اول ، فصلهای ٢٠ و ٢٩، با ارجاعات اضافی در حواشی ؛
ویل ، ص ١٠ به بعد؛
یِنز، ص ٧٩١ - ٧٩٢، ١١٤١ - ١٤٤٤). ظاهراً استفادة عثمانیها از توپ صحرایی به اندکی پیش از زمان نبرد وارْنَه (٨٤٨/١٤٤٤)، یعنی دوران جنگهای مجارستان در زمان سلطنت مُراد ثانی (٨٢٤ - ٨٥٥)، بازمی گردد. نخستین نشانة آشکارِ کاربردِ توپی از این نوع در نبرد صحرایی مهمی از جانب عثمانیان به جنگ دوم قوصوه (٨٥٢/١٤٤٨) بازمی گردد (ویتِک ، ص ١٤٢ـ١٤٣؛
اینالجق ، همان کتاب ، ج ٢١، ص ٥٠٩ ـ ٥١٠). ولی مدت مدیدی طول کشید تا عثمانیها با استفاده از پیشرفتهای فنی توانستند توپخانة صحرایی مؤثری پدید آورند. تفنگ شمخال نیز حدود ٨٤٤ - ٨٤٧، در جنگهای مجارستان هنگام سلطنت مراد ثانی ، به کار رفت و در زمان سلطنت محمد ثانی کاربرد آن گسترش بسیار یافت . با این وجود، قبول عامِ این سلاحِ جدید، از جمله در واحدهای ینی چریها، بکندی و بتدریج صورت گرفت و مدتها طول کشید تا کامل شد (ویتِک ، ص ١٤٣؛
اینالجق ، همان کتاب ، ج ٢١، ص ٥٠٦، ٥١٠ ـ٥١٢؛
ایالون ، ص ٣٨، حاشیة ٨٩؛
یورگا، ج ٢، ص ٢٢٨؛
نیز رجوع کنید به بابینگر، ص ٣٦، ذیل « zerbottaneri »؛
خالکوکوندیلاس ، ص ٣٥٦، ذیل « zarabotanas »؛
دولفین ، ص ١٣، ذیل « zarabattane » اصطلاحاتی که معنای آنها چندان روشن

نیست ، ولی شاید به تفنگ شمخال اطلاق می شده است ؛
نیز رجوع کنید به لوکوچ ، ص ١٧٢، ذیل «زَرْبَطانة » عربی ؛
ایالون ، ص ٦١، ذیلِ «زَبْطانَه »). پس از شکستهایی که عثمانیها در جنگهای کیلیکیه (٨٩٠ ـ٨٩٦) با ممالیک مصر و سوریه متحمل شدند، بایزید ثانی (حک : ٨٨٦ ـ ٩١٨) به عدة ینی چریها افزود و ایشان و طبقاتِ دیگر سپاه را به سلاحهایی که در قیاس با سلاحهای پیشین از کارایی و قدرت تهاجمی بیشتری برخوردار بود، مجهز ساخت . ضمناً برای ایجاد نیروی توپخانه ای با تحرک بیشتر و افراد کارآمدتر از هیچ هزینه ای فروگذار نکرد (آلبری ، مجموعة سوم ، ج ٣، ص ٢١، «گزارش مربوط به سال ١٥٠٣»؛
نیز رجوع کنید به اینالجق ، همان کتاب ، ج ٢١، ص ٥٠٦). پر کردن تفنگ شمخال به طول می انجامید و کار کردن با آن نیز مشکل بود، ازینرو برای سواره نظام مناسب نبود. برای همین در قرون نهم و دهم / پانزدهم و شانزدهم چندان مورد توجه «صاحبان تیمارِ» عثمانی و سپاهیانِ باب عالی ، یعنی سلحشوران «زمیندار» و «درباری » سلطان قرار نگرفت . کاربرد سلاحهای آتشین در این حوزه به طورکلی زمانی شروع شد که انواع جدید و قابل استفاده تری از تفنگ ، یعنی انواع نخستینِ تفنگ فتیله ای و تپانچه ، پدید آمد. با این حال اندک زمانی پس از فتح مصر به دست عثمانیها در ٩٢٣، سپاهی از تفنگداران سواره نظام مسلح به شمخال در مصر پدید آمد (ایالون ، ص ٩٦ـ٩٧، ١٢٩، حاشیة ٢٤٧ الف ؛
فوزی قورت اوغلی ، ج ٤، ص ٦٧ـ٦٨).

سپاهیانی را که عمدة کار آنها به باروت و سلاحهای آتشین و استفاده از آن در زمان جنگ برمی گردد به این دسته ها می توان تقسیم کرد:

الف ) قورچیان (جَبَه چیلر)، کسانی که مسئولیت سلاحها و مهمات ینی چری از قبیل تیر و کمان و شمشیر و غیره ، و نیز تفنگ و باروت و «فتیل » (فتیله ) و «قورشون » (سرب برای گلوله ) و نظایر آنها را برعهده داشتند. افراد این دسته در استانبول و نیز قلاع ایالتی قلمرو عثمانی مستقر بودند (اوزون چارشیلی ، ١٩٤٣ - ١٩٤٤، ج ٢، ص ١ - ٣١). به گزارش ونیزیان در سالهای ٩٧٩ - ٩٩٩، تقریباً تمام ینی چریها به تفنگ شمخال مسلح بوده اند. لولة تفنگ شمخالی که عثمانیان ساخته بودند بلندتر از نوع متداول میان مسیحیان بود و آن را با گلوله های بزرگتری پر می کردند «مانند تفنگهای بربرها» (آلبری ، مجموعة سوم ، ج ١، ص ٤٢١ـ٤٢٢، ج ٢، ص ٩٩، ج ٣، ص ٢٢٠، ٣٤٣؛
بُمباچی ، ج ٢٠، ص ٢٩٦، ٢٩٩؛
اوزون چارشیلی ، ١٩٤٣ـ١٩٤٤، ج ١، ص ٣٣٦، ج ٢، ص ٨، حاشیة ٢، ص ١٣ـ١٤، ٢٨ـ٢٩).

ب ) توپچیهایی که مسئولیت ساختن توپ و نگاهداری و تعمیر و کاربرد آن را در جنگ برعهده داشتند (طوپچیلر). مرکز این نیروهای متخصص «طوپخانة » (قورخانه ) استانبول بود، ولی در دژهای مختلف قلمرو عثمانی و مراکز توپریزی و انبارهای مهمات که در ایالات وجود داشت نیز به کار اشتغال داشتند (اوزون چارشیلی ، ١٩٤٣ - ١٩٤٤، ج ٢، ص ٣٣ - ٣٩). در اوایل کار، عثمانیان به جای اینکه توپهای ساخته شدة سنگین و دست و پاگیر را به میدان جنگ حمل کنند، فلز موردنیاز را می بردند و در هر لشکرکشی هرگاه به توپ نیاز داشتند در محل به ساختن آن می پرداختند (ابن کمال ، ص ٤٦٢ـ٤٦٣، معادل ص ٤٢٠ـ٤٢١ در طبع کتاب با الفبای جدید؛
دولفین ، ص ١٠ـ١١؛
بابینگر، ص ٦١، ٨٥؛
یورگا، ج ٢، ص ٢٢٧؛
ویتِک ، ص ١٤٢؛
اینالجق ، همان کتاب ، ج ٢١، ص ٥٠٩). این شیوه ، که تا زمان سلطنت محمد ثانی رواج داشت ، با پدید آمدن پیشرفتهایی در صنعت و روشهای حمل و نقل از میان رفت و استفاده از آن بتدریج متروک شد. تجزیة شیمیایی یک توپ عثمانی که در ٨٦٨ ریخته شده نشان می دهد که این توپ ، با همة نقایصی که در شیوة ذوب فلزات در آن زمان وجود داشته ، از مفرغ و با کیفیتی بسیار خوب ساخته شده است (آبل ). کولاّ دو ، متخصص توپ سازی اسپانیایی ، در رساله ای که در ١٠٠٠/١٥٩٢ نوشته ، توپهای عثمانی را بی تناسب ولی جنس فلز آنها را خوب وصف کرده است (گ ٨پ ). اولیا چلبی شیوه های توپریزی را که در «طوپخانة » استانبول معمول بوده شرح داده است (ج ١، ص ٤٣٦ به بعد؛
اوزون چارشیلی ، ١٩٤٣ـ١٩٤٤، ج ٢، ص ٤١ به بعد).

ج ) دسته ای که حمل توپها و مهمات را عهده دار بودند («طوپچی عربه جیلری »؛
اوزون چارشیلی ، همان کتاب ، ج ٢، ص ٩٥ـ١١٣). توپهای کوچک و بزرگ را با عرّابه هایی که اسب و گاو یا قاطر آنها را می کشید حمل می کردند، ولی در مناطقی که عبور از آنها سخت بود برای حمل انواع سبکتر توپ ، معمولاً از شتر نیز استفاده می شد (بابینگر، ص ٣٣؛
مِناوینو، کتاب ٥، فصل ٣١، ص ١٧٦؛
ابن طولون و ابن زنبل ، منقول در ایالون ، ص ١٢٥، حاشیة ٢٠٦، ص ١٢٧، حاشیة ٢٢٠؛
آلْبری ، مجموعة ٣، ج ٢، ص ٤٣٢، ٤٣٨، ٤٥٢، ٤٥٦). در منابع به توپهای سوار بر چرخ نیز اشارات پراکنده ای شده است . منظور شاید خودِ «عَرَبه » یا احتمالاً نوعی وسیلة چرخدار انتقال توپ است (تاوِر، ص ٤٨، بخش متن فارسی ، ص ٦٤؛
> سفر و اقدام ... دیو < ، گ ١٧٣پ ؛
جوویو، ج ٢، کتاب ٣٠، گ ١٠٤ر). ضمناً عثمانیها ناوگان کوچکی در رودِ دانوب داشتند که در حمل و نقل توپهای قلعه کوب و صحرایی و مهماتی که در لشکرکشیهای بزرگِ ایشان در مجارستان بدان نیاز بود سهم مؤثری داشت (رجوع کنید به اوزون چارشیلی ، ١٩٤٨، ص ٤٠٣ - ٤٠٤ و در بارة طوپخانة بیره جِک در ساحل فرات ، ص ٤٠٤ - ٤٠٥؛
آلبری ، مجموعة ٣، ج ٣، ص ١٥٣: اشاره به قایقهای مسطح که اسب و توپ و ذخایر و غیره را حمل می کردند).

د) «خُمْبَرَه چیلر»، یعنی کسانی که تهیه و کاربرد نارنجک و بمب و مینهای قابل حمل و مواد آتشزا و غیره را عهده دار بودند (اوزون چارشیلی ، ١٩٤٣ - ١٩٤٤، ج ٢، ص ١١٥ - ١٢٧).

ه ) «لَغِمْجی لر»، یعنی سربازان نقب زن ، با کمک نیروی انسانی فراوانی که در اختیار داشتند، به ساختن سنگر و خاکریز و جای توپ و مینهای تحت الارضی که در محاصره ها ضروری است می پرداختند (همان ، ج ٢، ص ١٢٩ - ١٣٠). حتی پیش از مرگ محمد ثانی در ٨٨٦، عثمانیها به انواع عمدة سلاحها و فنونی که متضمن استفاده از باروت است ، یعنی توپ قلعه کوب و صحرایی و خمپاره و بمب و تفنگ شمخال و مین و مواد آتشزا، دست یافته بودند (یورگا، ج ٢، ص ٢٢٧ـ٢٢٨). در انتقال سلاحهای جدید، مردم صربستان و بوسنه سهم عمده ای داشتند. متخصصان توپخانه و تفنگ شمخال از این کشورها استخدام شدند و در عین حفظ معتقدات مسیحی خود به خدمت محمد ثانی درآمدند (اینالجق ، ١٩٥٤، ج ١، ص ١٥٢، ١٥٤ـ١٥٦؛
همو، ١٩٥٧، ج ٢١، ص ٥١١). استادانی نیز از نواحی بسیار دورتر استخدام شدند، از جمله یورگِ نورنبرگی (کیسلینگ ، ص ٣٣٦). از این زمان به بعد، اتکا به متخصصان اروپایی ـ که در آغاز بیشتر آلمانی و ایتالیایی بودند و سپس عدة فرانسویها و انگلیسیها و هلندیها در میان آنها افزایش یافت ـ به صورت یکی از مشخصه های دایمی و درواقع اساسی لشکریان گوناگون عثمانی که با باروت و سلاحهای آتشین سروکار داشتند درآمد.

اطلاعات جنبه های فنی انواع توپهای رایج در میان عثمانیان را در جای جای منابع غربی قرون نهم و دهم / پانزدهم و شانزدهم می توان یافت . البته توپها طبق نظام طبقه بندی رایج در اروپا (و نیز حکومت عثمانی )، یعنی بر اساس وزن یا اندازة گلوله ای که پرتاب می کردند، وصف شده اند (بابینگر، ص ٦١، ٨٥؛
بوربون ، گ ١٣ر- پ ، با اشاره به توپ آهنی و مفرغی ، مثلاً «کالوِرین »، «باسیلیسک » ، «سِیکری » و نیز خمپاره اندازهایی که گلوله هایی از سنگ مرمر یا گلوله هایی از مس با مفرغ انباشته از مواد آتشزا شلیک می کردند؛
اوفانو ، ص ٤٠ـ٤١). شرحی که یک ایتالیایی در بارة جنگ با دیو در ٩٤٤ـ٩٤٥/١٥٣٨ نوشته ، برخی از توپهای عثمانیها را وصف کرده است ( > سفر و اقدام ... دیو < ، گ ١٦٩ر و ١٧٢ر؛
نیز رجوع کنید به سوساکوتینهو ، ٥٨ر، در بارة «باسیلیسک »هایی که عثمانیان در محاصره به کار می بردند). امیران هندی برای توپچیهای عثمانی ارزش والایی قایل بودند و آنها را در سپاه خود با آغوش باز می پذیرفتند؛
مثلاً شخصی به نام مصطفی رومی در سپاه بابُر و دیگری موسوم به رومی خان در سپاه سلطان گجرات جنگیده اند.

استفادة تاکتیکی عثمانیها از توپخانه در زمان جنگ کاملاً مطالعه نشده است ، ولی آرایش معمولی آنها هنگام نبرد به صورت «طابور» بود. براساس این شیوه ، که ظاهراً از مجارها اقتباس شده بود، عرابه ها را دورتادور توپها به یکدیگر زنجیر می کردند (اینالجق ، ١٩٥٧، ج ٢١، ص ٥١٠؛
نیز رجوع کنید به فراوئن هولتس ، ص ٢٣٤؛
اوزون چارشیلی ، ١٩٤٣ـ١٩٤٤، ج ٢، ص ٢٥٥ـ٢٦٤). نوع مشابهی از آرایش جنگی نیز در ایران و هندِ اسلامی به شیوة روم ، یعنی حکومت عثمانی معروف بود (بابر تیموری ، ص ٣٤١، ٤٥٨). شیوه ای که عثمانیها برای کوبیدن دیوارِ دژها به کار می گرفتند در کتاب کولادوی اسپانیایی وصف شده است : توپهایی با اندازه ای متوسط ، مثلاً «کالوِرین »، که به نفوذ عمیق در هدف قادر بودند در امتداد قایم و مایل شلیک می شدند تا سنگهای بنا را سُست و خرد کنند، سپس از «باسیلیسک »های بزرگی استفاده می شد که گلوله هایی بزرگتر با قدرت تخریبی بیشتر به طور همزمان شلیک می کردند تا بنای صدمه دیده را فرو بریزد (گ ١٣ر، ٢٠ر، ٣٢ر؛
نیز رجوع کنید به پَچَوی ، ج ٢، ص ١٩٣).

عثمانیها برای انواع توپ و وسایل جنگی آن نامهایی داشتند (رجوع کنید به اوزون چارشیلی ، ١٩٤٣ - ١٩٤٤، ج ٢، ص ٤٨ - ٥١). علاوه بر تعبیراتی که صرفاً جنبة شاعرانه داشت (مانند «اَژدَر دهان » و «مارْتَن »، رجوع کنید به نعیما، ج ١، ص ١٤٨) و نامهایی که به توپ خاصی داده می شد (مثلاً «کُچیان » یعنی توپی که از کاتزیانر ، فرمانده سپاه امپراتوری روم ، که در ٩٤٤/١٥٣٧ از عثمانیها در نزدیکی اِشِک در کنار دانوب شکست خورد، به غنیمت گرفته شد رجوع کنید به سَلانیکی ، ص ٣١)، اصطلاحاتی نیز با معنای فنی دقیق به طور پراکنده در تواریخ و اسناد ترکی یافت می شود. انواع توپهایی که در این منابع بیشتر بدانها اشاره می شود عبارت اند از:

الف ) «بَجَلُشْقَه » یا «بَدالوشقه »، توپ قلعه کوبِ بزرگ ، که شاید همان «باسیلیسک » باشد (رجوع کنید به سلانیکی ، ص ٣٥، ٣٧ - ٣٨، ٤١؛
حاجی خلیفه ، ج ١، ص ٢٩: این نوع توپ گلوله هایی به وزن شانزده «اُقّه » شلیک می کرد، ص ٣١، ٣٣؛
کولاّ دو، گ ١٣ر، ٣٢ر؛
اوزون چارشیلی ، ١٩٤٣ - ١٩٤٤، ج ٢، ص ٤٩، ٨٠ - ٨١).

ب ) توپ «بالْیِمَز * » که نام آن شاید از «فاوْله متزه » گرفته شده باشد (کیسلینگ ؛
رجوع کنید به پچوی ، ج ١، ص ٢٠٢؛
اولیاچلبی ، ج ٨، ص ٤١٨، ٤٩١: در اینجا «مَنْزِل طوپی »، یعنی توپِ دورزن ، خوانده شده است ؛
سِلِحدار، ج ٢، ص ٤٦ـ٤٧، در این اثر توپی که گلوله اش ١٠ـ٤٠ اُقّه وزن داشته باشد «بالیمز» نامیده شده است ).

ج ) توپ «قُلُنْبُرنه » (رجوع کنید به «کولوبرینا» ی ایتالیایی )، یعنی کالْوِرین (رجوع کنید به سلانیکی ، ص ٨؛
پَچَوی ، ج ٢، ص ١٩٨؛
حاجی خلیفه ، ج ١، ص ٢٩: کالورینهایی که گلوله ای به وزن یازده اقّه شلیک می کردند، ج ١، ص ٣٣: «لُمْبُرنو»؛
سلحدار، ج ١، ص ٣٠٠، ج ٢، ص ٤٦ـ٤٧، در این منبع ، توپهایی که گلوله ای به وزن ٣ـ٩ اقّه شلیک می کردند به عنوان «قُلُنْبُرنه » طبقه بندی شده اند؛
اوزون چارشیلی ، ١٩٤٣-١٩٤٤، ج ٢، ص ٤٩، ٨١؛
> سفر و اقدام ... دیو < ، گ ١٦٩ر؛
کولاّ دو، گ ١٣ر؛
آلبری ، مجموعة ٣، ج ٢، ص ٤٣٢).

د) توپ «شَقَلُز» (قس szakؤllas مجاری ) که ظاهراً توپ سبکی بوده و گلوله های کوچکی از سنگ یا فلز شلیک می کرده است (رجوع کنید به سلانیکی ، ص ٣٧، ٤١، ١٤٥؛
پَچَوی ، ج ٢، ص ٢٤٢؛
سهیل اُنور، ج ١٦، ص ٥٦٠؛
فِکِتِه ، ١٩٥٥، ج ١، ص ٦١، ٦٩٤؛
همو، ١٩٣٠، ج ٢٦، ص ٢٦٤؛
رِدهاوْس ، ذیل «چَقَلُز»؛
در بارة توپهایی که گلوله های کوچک شلیک می کردند رجوع کنید به دوکاس ، ص ٢١١؛
ینس ، ص ٨١١؛
جوویو، ج ٢، کتاب ٣٠، گ ١٠٤ر).

و) توپ «شایْقَه » (قس sajka مجاری ) که نام نوع ویژه ای از قایق بوده ، به توپهایی که در چنین قایقهایی سوار می شده نیز اطلاق می شده است (رجوع کنید به حاجی خلیفه ، ج ٢، ص ٣٢٠؛
اولیا چلبی ، ج ٨، ص ٣٧٨: اشاره به توپهایی به نام «شایقه طوپلری » که گلوله های سنگی به وزن ٨٠ اقّه شلیک می کردند، ٣٨٢: «شایقه نام پرانقه طوپلری »؛
فوزی قورت اوغلی ، ج ٤، ص ٦٨؛
اوزون چارشیلی ، ١٩٤٣ - ١٩٤٤، ج ٢، ص ٤٩ - ٥٠، ٨١: توپهای «شایقة » بزرگ و متوسط و کوچک ؛
فکته ، ١٩٣٠، ج ٢٦، ص ٢٦٥؛
در بارة توپهایی که در قایقهای عثمانیان در دانوب به کار می رفت رجوع کنید به جوویو، ج ٢، کتاب ٣٦، گ ١٩٢ر).

٦) توپ «ضَرْبزَن » یا «ضَرْبُوزَن » که در اندازه های مختلف ریخته می شد (رجوع کنید به فکته ، ١٩٥٥، ج ١، ص ٦٩٤ - ٦٩٥: توپهای کوچک با گلوله های ٣٠٠ درهمی ، متوسط با گلوله هایی به وزن یک اقّه ، بزرگ با گلوله هایی به وزن دو اقّه و نیز نوعی به نام «ضَرْبوَزنِ شایقة بزرگ » که گلوله هایی به وزن ٣٦ اقّه شلیک می کرد، رجوع کنید به ابن کمال ، ص ٤٦٤، ٥٠٩ یا ص ٤٢٢، ٤٥٨ در طبع کتاب با الفبای جدید؛
سلانیکی ، ص ٨، ٣٥: «شاهی ضربزن طوپلری »، ص ٣٧؛
پچوی ، ج ١، ص ٩٣، ج ٢، ص ١٤٠، ١٤٧، ١٩٦؛
دولوار، ص ٢٢٦ - ٢٢٧: «شاهی ضربوزنلر»= ضربزنهای شاهی ؛
سلحدار، ج ٢، ص ٤٧، ٥٧؛
اوزون چارشیلی ، ١٩٤٣ـ١٩٤٤، ج ٢، ص ٤٩، ٥٠، ٧٦، ٧٩، ٨١؛
ایالون ، ص ٨٩، ٩٠، ١١٩، حاشیة ٩٢، ١٢٧، حاشیة ٢٢٠).

ظاهراً عثمانیها در نبردهای دریایی خود از همان نوع توپهایی استفاده می کردند که در لشکرکشیهای خود در خشکی . «قُلُنْبرنه » و «ضربزن » و «شایقه » از جمله توپهایی است که عثمانیان در ناوگان خود داشتند (باروتزی و بِرِشه ، ج ١، ص ٢٧٤، ج ٢، ص ٢٠؛
اوزون چارشیلی ، ١٩٤٨، ص ٤٦٠، ٤٦٢ـ٤٦٣، ٤٦٨ـ٤٦٩، ٥١٢ـ٥١٣. برای اطلاعات بیشتر دربارة تسلیحات دریایی عثمانیان رجوع کنید به آلبری ، مجموعة ٣، ج ١، ص ٦٨، ١٤٠، ٢٩٢ـ٢٩٣، ج ٢، ص ١٠٠، ١٥٠، ٣٤٢، ج ٣، ص ٢٢٣، ٣٥٤ـ٣٥٥؛
باروتزی و بِرِشه ، ج ٢، ص ١٦٥؛
مارسیلی ، بخش ١، فصل ٧٤، ص ١٤٢ و بخش ٢، فصل ٢٧، ص ١٧١ـ١٧٢؛
وارنری ، ص ١١٥). و نیز توپ «پْرنَغْی » یا «پْرَنقی » (تاور، ١٩٣٥، ص ١٩٥؛
ابن کمال ، ص ٥٤، متن ترکی ؛
بُمباچی ، ج ٢٠، ص ٢٩٢، ج ٢١، ص ١٩٠؛
اوزون چارشیلی ، ١٩٤٣ - ١٩٤٤، ج ٢، ص ٤٩، ٨٣؛
١٩٤٨، ص ٤٦٢، ٤٦٨ - ٤٦٩، ٥١٢ - ٥١٣).

در منابع ، علاوه بر توپ غالباً به وسایل جنگی دیگری نیز که متضمن استفاده از باروت بوده اشاره شده است . برای مثال :

الف ) «هوایی » (سلانیکی ، ص ٨؛
هامِر ـ پورگشتال ، ج ٣، ص ٤٢٦، حاشیة ١؛
اوزون چارشیلی ، ١٩٤٣-١٩٤٤، ج ٢، ص ٤٩) و «هَوان » (اولیا چلبی ، ج ٨، ص ٤٠٧، ٤١٩، ٤٧١، ٤٧٢؛
یوسف نابی ، ص ٤٣؛
سلحدار، ج ٢، ص ٤٧)، به معنی خمپاره اندازهایی که بمب و نیز گلوله های سنگی یا فلزی شلیک می کرده اند (بابینگر، ص ٦١؛
بوربون ، گ ١٣پ ؛
> سفر و اقدام ... دیو < ، گ ١٦٩ر؛
موران ، ص ٢٠٢؛
شایتر، ص ٨١؛
مارسیلی ، بخش ٣، فصل ٩، ص ٣٠ - ٣١).

ب ) «خُمْبَرَه » یا «قُمْبَرَه »، به معنی بمب (تاور، ١٩٣٥، ص ٥٣، ٥٨؛
بخش متن فارسی ، ص ٧٩، ٨٩؛
سلانیکی ، ص ٤٠ - ٤١؛
بخش نسخه های خطّی شرقی موزة بریتانیا، ش ١١٣٧، ٧٤پ ، بمبهای ساخته شده از شیشه و مفرغ : «شیشه خُمْبَرَه »، «تُنْج خمبره »؛
اولیا چلبی ، ج ٨، ص ٤٠١، ٤١٤، ٤٣٢، ٤٨٣: «قَزان یا قزغان قُمْبَرَه »؛
نعیما، ج ١، ص ٣٠٤؛
سلحدار، ج ٢، ص ٤٧: «خُمْبَرَه ها وانلری »؛
شایتر، ص ٧٥؛
مارسیلی ، بخش ٢، فصل ٩، ص ٣٣؛
بیگ ، ص ١٥٤).

٣) «اَل خُمْبَرَه سی »، یعنی نارنجک دستی (اولیا چلبی ، ج ٨، ص ٤١٤، ٤٣٢، ٤٧١، نارنجکهای شیشه ای و مفرغی : «سِرْچَه تونْج اَل خُمْبَرَه سی »؛
سلحدار، ج ١، ص ٤٦٧، ٤٨٤، ٥٠٢؛
شایتر، ص ٧٧؛
مارسیلی ، بخش ٢، فصل ٩، ص ٣٣).

٤) «لَغِم »، یعنی انواع مینهای انفجاری با اندازه های مختلف (حاجی خلیفه ، ج ٢، ص ٢٥٥؛
نعیما، ج ٤، ص ١٤٣: مین بزرگ حاوی ١٥٠ قنطار باروت ؛
اولیا چلبی ، ج ٨، ص ٤٢٤: مین با سه دهلیز و سه مخزن باروت ، ٤٢٥، ٤٣٢، ٤٩٥؛
سلحدار، ج ٢، ص ٥٥-٥٦: مینی از نوع معروف به «پُسْکُرْمَه » و حاوی ٣٠ قنطار باروت ، ٦٦؛
شایتر، ص ٧٢ - ٧٣؛
مونته کوکولی ، ج ٣، فصل ٦٧؛
مارسیلی ، بخش ٢، فصل ١١، ص ٣٧ به بعد). در اخباری که عثمانیان از جنگ کرت (اقریطش ) در ١٠٥٥ـ١٠٨٠/ ١٦٤٥ـ١٦٦٩ نوشته اند اشاره های متعددی به مین می توان یافت (برای مثال رجوع کنید به حاجی خلیفه ، ج ٢، ص ٢٣٩ به بعد و در جاهای متعدد؛
سلحدار، ج ١، ص ٤٠٩ به بعد؛
نعیما، ج ٤، ص ١١٦ به بعد و در جاهای متعدد؛
اولیا چلبی ، ج ٨، ص ٣٩٦ به بعد؛
نیز رجوع کنید به ص ٤٦٨ به بعد که توپها و مهمات و جز آن را که پس از تسخیر دژ قندیه از مسیحیان به غنیمت گرفته شده ، برشمرده است ؛
این شرح از نظر اصطلاحات نظامی که عثمانیها در آن زمان به کار می برده اند بسیار غنی است ).

عثمانیها مواد خام مورد نیاز برای جنگ ـ از قبیل آهن و سرب و مس و نظایر آنها ـ را از ممالک تحت حکومت خود تأمین می کردند. ضمناً معدنهایی که این فلزات از آنها استخراج می شد غالباً خود مراکز تولید مهمات ، مانند گلولة توپ ، بود (آلبری ، مجموعة ٣، ج ١، ص ٦٦ - ٦٧، ١٤٦ـ١٤٧، ٤٢٢، ج ٢، ص ١٤٥، ٣٤٢، ج ٣، ص ٣٥١؛
باروتزی و برشه ، ج ٢، ص ١٦٥ـ١٦٦، ٢٢٥، ٣٣٧؛
احمد رفیق ، ١٩٣٠، اسناد شمارة ٢٧، ٣٣، ٤٢، ٤٨، ٨٦، ١٠٦، ١١٢؛
همو، ١٩٣١، اسناد شمارة ٢، ٦، ٧، ١٤، ٢١، ٢٥، ٢٧، ٣٥، ٣٦، ٥٤؛
همو، پراکنده وثیقه لر ، شمارة ٣، ٤، ٧ ، ٨؛
اَنهِگِر، ١٩٤٣ـ١٩٤٥، ج ١، ص ١٣٨ـ١٤٠، ١٤٨ـ١٤٩، ٢٠٥ـ٢٠٦، ٢١٠ـ٢١١، ج ٢، ص ٢٩٩، ٣٠٣ـ٣٠٤، ٣٠٦ـ٣٠٨، نیز تکمله ، ص ٤٩٢ـ٤٩٤؛
اوزون چارشیلی ، ١٩٤٣ـ ١٩٤٤، ج ٢، ص ٧٢ به بعد و در جاهای متعدد). بعلاوه ، عثمانیها معادن شوره و گوگرد را نیز، که برای تولید باروتِ تفنگ و باروتِ سیاه بدان نیاز بود (فکته ، ١٩٥٥، ج ١، ص ٦٩٦، حاشیة ٨) در استانبول و ولایات قلمرو خود در اختیار داشتند (اولیا چلبی ، ج ١، ص ٤٨٣، ٥٦٤ـ٥٦٥؛
اوزون چارشیلی ، ١٩٤٣ـ١٩٤٤، ج ١، ص ٢٤٧، ٣٣٥ـ٣٣٦؛
احمد رفیق ، ١٩٣٠، سند شمارة ٥٣؛
همو، ١٩٣١، اسناد شمارة ١١ـ١٣، ١٦ـ٢٠، ٢٢ـ٢٤، ٢٦، ٢٨ـ٣٠؛
آلبری ، مجموعة ٣، ج ١، ص ١٤٦، ٤٢٢، ج ٢، ص ٣٤٢، ٣٤٩ـ٣٥٠، ج ٣، ص ٣٩٨؛
باروتزی و برشه ، ج ١، ص ١٧٧، ٢٧٥؛
ج ٢، ص ١٧، ١٦٥؛
مونته کوکولی ، ج ٣، فصل ٣٢؛
مارسیلی ، بخش ١، فصل ٧٤، ص ١٤٢). از اروپا نیز مواد جنگی برای عثمانیها آورده می شد. درواقع ، ملزوماتی که از مسیحیان خریداری می شد، گاهی برای سپاه سلطان اهمیت بسیار داشت ، از جمله در ضمن جنگهای طولانی با ایران (٩٨٦ـ٩٩٩/ ١٥٧٨ـ١٥٩٠) و اتریش (١٠٠٢ـ١٠١٥/ ١٥٩٣ـ ١٦٠٦)، که یکی مستلزم استقرار و حفظ دژها و پادگانهای بیشمار در نواحی وسیع کوهستانیِ جنوبِ کوههای قفقاز بود و دیگری به درگیریها و محاصره های خشونت بار انجامیده بود، و هر دو جنگ استفادة گسترده از توپ و مهمات را ایجاب می کرد. در طی این سالها، انگلیسیها محموله هایی شامل قلع (که در ساختن توپ مفرغی بدان نیاز بود) و سرب و ناقوسها و تندیسهای شکسته (از کلیساهایی که در انگلستان طی دورة اصلاح دینی غارت شده بود) و آهن و فولاد و مس و تفنگ شمخال و تفنگ فتیله ای و تیغة شمشیر و گوگرد و شوره و باروت به عثمانیها فروختند (رجوع کنید به > تقویم اسناد دولتی ، اسپانیایی < : ١٥٦٨ـ١٥٧٩، ش ٦٠٩، ١٥٨٠ـ١٥٨٦، ش ٢٦٥؛
> تقویم اسناد دولتی ، ونیزی < : ١٦٠٣ـ١٦٠٧، ش ٤٧٠، ٤٩٤، ١٦٠٧ـ١٦١٠، ش ٨٦٠؛
برودِل ، ص ٤٧٩: در بارة قلع و ناقوس شکسته و سرب ؛
شاریر ، ج ٤، ص ٩٠٧، حاشیة ١: دربارة تندیسهای شکسته ؛
شِرلی ، ص ٧: «ینی چریها، سوای آنچه از مسیحیان مغلوب به دست می آورند یا از انگلستان برایشان می آورند، ذره ای باروت خوب در اختیار ندارند»، ص ٩، ١٠: «انگلیسیها علناً سه دکان فروش اسلحه و مهمات در قسطنطنیه دارند ... هر صد پیمانه باروت به قیمت ٢٣ یا ٢٤ چیکینو به فروش می رسد... هر قبضه تفنگ فتیله ای را پنج یا شش چیکینو می فروشند» (چیکینو= چِکین ، سِکین ، یعنی «زِکینه » ، مسکوک طلای ونیزی که با «سلطانیِ طلا»ی عثمانیها معادل بود: رجوع کنید به > سفرهای جان ساندِرسُن < : ضمیمة الف ، ص ٢٩٤ـ٢٩٥؛
> تقویم دست نوشته های سالْزْبِری < : بخش ١١، ص ١١١، بخش ١٣، ص ٦٠٦ـ٦٠٧). چندی نگذشت که هلندیها نیز سهمی از این معاملات را در اختیار گرفتند و این امر، مثلاً در جنگ کِرت ١٠٥٥ـ١٠٨٠/ ١٦٤٥ـ١٦٦٩، برای عثمانیها منافع بسیار داشت . منابع غربی متعلق به قرون یازدهم و دوازدهم / هفدهم و هجدهم ، دین عثمانیها را به این تجارت مهمات و اتکای فراوان ایشان را به فنون اروپایی استعمال سلاحهای آتشین و باروت ، و نیز تعداد بیشمار متخصصانِ مسیحی را که به عنوان مهندس و متخصص توپخانه از ایتالیا و فرانسه و آلمان و انگلستان و هلند به خدمت عثمانیها درآمده بودند تأکید کرده اند (شایتر، ص ٧٥، ٨٠؛
مونتِه کوکولی ، ج ٣، فصلهای ٢٨ و ٣٠، در بارة مس که از هلند و انگلیس و فرانسه و سوئد وارد می شد؛
باروتزی و برشه ، ج ٢، ص ١٦٦، ١٧٣، ٢٢٢، ٢٣١ـ٢٣٢؛
مارسیلی ، بخش ٢، فصل ٩، ص ٢٣: دربارة اینکه عثمانیها با اقتباس از طرحهای ساردی ، مؤلف ایتالیایی که یکی از آثارش ـ احتمالاً > فن توپسازی پیِتر و ساردیِ رُمی < ، و نیز ١٦٢١ ـ به ترکی ترجمه شده بود، توپ می ساختند، ص ٣٣؛
وارنری ، ص ٩٢ـ٩٣).

فن جنگ در اروپای قرون دهم و یازدهم / شانزدهم و هفدهم تغییرات بسیاری کرد (هِیل ، ج ٢، ص ٤٨١ به بعد؛
لاسکوفسکی ، ج ٤، ص ١٠٦ به بعد؛
رابرتز، ١٩٥٦ و نیز ١٩٥٨، ج ١، ص ٦٩ به بعد، ج ٢، ص ١٦٩ به بعد). بدین سبب ، عثمانیها همواره ناچار بودند که یا خود را با این تغییرات وفق دهند یا برای رویارویی با ابداعات اروپاییان در جنبه های علمی جنگ راههای مؤثری بیابند؛
و این روند انطباق گاه کند و دشوار بود. یکی از مسلمانان بوسنه ، کمی پس از نبرد کرزتس (١٠٠٤ـ١٠٠٥/ ١٥٩٦)، در نوشته ای حاکی از اینکه مسیحیان با استفاده از انواع جدید تفنگ و توپ ، که تا آن زمان عثمانیها بدانها توجهی نکرده بودند، بر لشکریان سلطان برتری یافتند اظهار تأسف می کند (تالوتزی ، ص ١٥٣ـ١٥٤؛
تاسی ، ج ٤، ص ٢٨٤؛
باشاگِچ ، ص ١٣؛
نسخة خطی موزة بریتانیا، هارلیان ، ٥٤٩٠، گ ٣٥٠رـ پ ). با وجود این ، پیدایش اصطلاحات جدید، یا تداول بیشتر اصطلاحاتی که قبلاً معمول نبوده است ، در تواریخ و اسناد ترکی نشان می دهد که عثمانیها آخرین وسایل و فنونی را که در این زمان در اروپا به وجود می آمده تا اندازة زیادی اخذ کرده بوده اند (بُمباچی ، ج ٢٠، ص ٣٠٣ در بارة «صاچمه طُوپلار»، یعنی توپی که نوعی گلوله های خوشه ای شلیک می کرده است و نیز حاجی خلیفه ، ج ١، ص ٣٤، ج ٢، ص ٢٤٥، ٣١٧، ٣١٩، ٣٢١؛
سلحدار، ج ١، ص ٥٩٦، ٥٩٨: در بارة «مِسْکَت »؛
پَچَوی ، ج ٢، ص ١٩٩؛
نعیما، ج ١، ص ١٦٤: در بارة تفنگهای فتیله ای که گلوله هایی به وزن ١٥ـ٢٠ درهم شلیک می کرد؛
اولیا چلبی ، ج ٧، ص ١٧٩: در بارة «مُشقات تَفَنکلَرِی » با گلوله هایی به وزن ٤٠ـ٥٠ درهم ، و «قُل تُفَنْکلری »، ج ٨، ص ٣٩٨، ٤١٠، ٤١٥ـ٤١٦، ٤٦٧: در بارة «بدالُچقه نام موشقات »؛
اینالجق ، ١٩٤٣، ج ٢، بخش ٢، ص ٣٧٧: در بارة «چِفْتِه طبانجه لی تفنک »؛
اوزون چارشیلی ، ١٩٤٣ـ١٩٤٤، ج ٢، ص ٨، حاشیة ٢: در بارة «اَتْلی تفنکلری »؛
پچوی ، ج ٢، ص ٢١٢ـ٢١٣؛
نعیما، ج ١، ص ١٩٠: در شرح ساختن یک توپ قلعه کوب ). شواهد دیگری نیز در منابع غربی یافت می شود (رجوع کنید به آلبری ، مجموعة ٣، ج ٢، ص ٤٥٢: در بارة سواره نظامِ مسلح به تفنگ شمخال ، و ج ٣، ص ٣٩١ در بارة گزارشی مورخ ١٠٠٢ـ١٠٠٣/ ١٥٩٤ مبنی بر اینکه عثمانیها هنوز از تپانچه استفاده نمی کرده اند، ص ٤٠٤: در بارة استفادة روزافزون از تفنگ شمخال در ناوگان عثمانی ؛
باروتزی و برشه ، ج ١، ص ٢٦٥: در بارة سپاهیان مزدور در اثنای جنگ مجارستان در ١٠٠١ـ١٠١٥/ ١٥٩٣ـ١٦٠٦ و شروع استفاده از تفنگ شمخال و «ترتزارولو» ، یعنی تفنگ شمخالِ لوله کوتاه ، ج ٢، ص ١٦، ١٥٨؛
ریکو ، ص ٣٤٩: در بارة اینکه سپاهیان باب عالی از تپانچه و قرابینه استفاده می کرده ولی به سلاحهای آتشین علاقة چندانی نداشته اند؛
مارسیلی ، بخش ٢، فصل ٨، ص ١٥ـ١٦: در بارة اینکه عثمانیها در ضمن جنگ کِرت از مسیحیان روشهای جدیدی آموختند، و ینی چریها و اغلب سواره نظام عثمانی به تپانچه مسلح بودند). نتیجة این تغییر و تبدیلات تدریجی در زمان وزارت کوپریلیها به بهترین وجهی پدیدار شد. اشخاصی چون شایتر و مونته کوکولی و مارسیلی ، که برای اظهارنظر در این زمینه صلاحیت کافی دارند، تسلیحات مورد استفادة عثمانیها را با ذکر جزئیات و غالباً همراه با تمجید شرح می دهند و مثلاً به کیفیت عالی خمپاره اندازها (شایتر، ص ٧٥) و تفنگهای فتیله ای (مونته کوکولی ، ج ٣، فصل ١٤) و مینها، که «لَغِمْجی »های ارمنی در تولید آنها سهم بسزایی داشتند (مارسیلی ، بخش ٢، فصل ١١، ص ٣٧ به بعد؛
وارنِروس ، ص ٦٩، ١٠١؛
اولیا چلبی ، ج ١، ص ٥١٥ به بعد) اشاره می کنند. با اینهمه ، مونته کوکولی (ج ٣، فصلهای ٣٠ و ٣١) یادآور می شود که توپخانة عثمانیها هنگامی که خوب مورد استفاده قرار می گرفته تأثیر بسزایی داشته ، ولی مصرف مهمات آن بسیار زیاد و نقل و انتقال و کاربرد آن مشکل بوده است و از نظر تحرک پذیری و کاراییِ عملیِ توپها، مسیحیان بر مسلمانان برتری داشته اند.

عثمانیان سرانجام نتوانستند پابه پای تحولاتی که در اروپا به وقوع می پیوست پیش بروند. روشهایی که در زمینة سلاحهای آتشین ، به طورکلی ، به کار می گرفتند در بخش اعظم قرن دوازدهم /هجدهم نسبت به فنون رایج در زمان نخستین وزرای کوپریلی چندان پیشرفتی نداشت (رجوع کنید به وارنری ، ص ٣٤ـ٣٥، ٤٠ـ٤١، ٥٢، ٧٠، ٧٥، ٩١ـ٩٤، ١٠٣؛
مؤلف در ص ٩٤ اظهار می دارد که در ١١٥٢/١٧٣٩ عثمانیان ، که پندپذیر نبودند، اصرار ورزیدند که محاصرة بلگراد را به شیوة قدیم خود انجام دهند). البته کوششهایی نیز برای اصلاحات به عمل می آمد، مثلاً به همّت احمد پاشا «خُمْبَرَه جی » (یعنی کنت دوبونوال رجوع کنید به اوزون چارشیلی ، ١٩٤٣ـ١٩٤٤، ج ٢، ص ١١٨ به بعد، ١٢٢ به بعد، نیز نسخة خطی بخش شرقی موزة بریتانیا به شمارة ١١٣١؛
صبحی ، گ ٦٨پ - ٦٩پ )، بارون دوتُت (اوزون چارشیلی ، همان کتاب ، ج ٢، ص ٤٠، ٥٦، ٦٧؛
تت ، ج ٢، بخش ٣، جاهای متعدد) و خلیل حمید پاشا (رجوع کنید به احمد جودت ، ج ٢، ص ٥٧ به بعد؛
همو، ج ٢، ص ٢٣٩ـ٢٤٠؛
اوزون چارشیلی ، همان کتاب ، ج ٢، ص ٦٧ـ٦٨، ٩١ـ٩٣، ١٢٠، ١٢٥ـ١٢٧؛
> مجموعه های ترکی < ، ج ٥، ١٩٣٥، ص ٢٢٥ به بعد، ٢٣٣ به بعد)، ولی توفیق این کوششها محدود بود. با اینهمه در عهد سلطان سلیم سوم (حک : ١٢٠٣ـ١٢٢٢) اقدامات اساسی برای نوسازی نیروهای مسلح حکومت عثمانی به روال غرب به عمل آمد (قارال ، ١٩٤٦، ص ٤٣ به بعد، بویژه ص ٤٥ـ٤٩، ٥٩ـ٧١). از این زمان به بعد، سلاحهای آتشین عثمانی به طورکلی صفات بارزی را که تا آن وقت ممیّز آنها بود از دست دادند و تحولات بعدی عمدتاً دنباله رو جریان کلی پیشرفتی بود که در اروپا پدیدار می شد. در اینجا اشاره به این نکته کافی است که اصلاحات نیمة اول قرن سیزدهم / نوزدهم به ظهور یک رستة توپچی کارآمد و مجهز در سپاه عثمانی انجامید که از هماوردان اروپایی خود دست کمی نداشتند (رجوع کنید به > موقعیت لشکر عثمانی < ، دفتر ٣٦، ص ٥٨٠، ٥٨٦ به بعد).

منابع :
(٥٢) ابن کمال ، مهاجنامه ، چاپ پاوه دوکورتی ، پاریس ١٨٥٩؛
(٥٣) محمدظلی بن درویش اولیا چلبی ، اولیا چلبی سیاحتنامه سی ، ج ١، چاپ احمد جودت ، استانبول ١٣١٤، ج ٧ و ٨، استانبول ١٩٢٨؛
(٥٤) بابرتیموری ، امپراتور هند، بابرنامه ، چاپ ایلمینسکی ، قازان ١٨٥٧؛
(٥٥) ابراهیم پچوی ، تاریخ ، استانبول ١٢٨١ ـ ١٢٨٣؛
(٥٦) احمد جودت ، تاریخ ، ج ٢، استانبول ١٢٩٢؛
(٥٧) حاجی خلیفه ، فَذلکه ، استانبول ١٢٨٦ ـ ١٢٨٧؛
(٥٨) مصطفی سلانیکی ، تاریخ ، استانبول ١٢٨١؛
(٥٩) سلحدار، تاریخ ، استانبول ١٩٢٨؛
(٦٠) صبحی ، تاریخ ؛
(٦١) ابوالفضل بن مبارک علامی ، آیین اکبری ، چاپ بلوخمان ، کلکته ١٨٦٧ ـ ١٨٧٧؛
(٦٢) یوسف نابی ، تاریخ وقایع قامانیچه ، استانبول ١٢٨١؛
(٦٣) مصطفی نعیما، تاریخ ، ١٢٨١ ـ ١٢٨٣؛


(٦٤) F. A. Abel, On the chemical composition of the Great Cannon of Muhammed II, recently presented by the Sultan Abdul Aziz Khan to the British Government, The Chemical-news, no. ٤٥٧ (٤ September ١٨٦٨), ١١١-١١٢;
(٦٥) E. Alberi, Relazioni degli Ambasciatori Veneti al-Senato, Florence ١٨٤٠-١٨٥٥;
(٦٦) R.Anhegger, Beitrage zur Geschichte des Bergbaus im osmanischen Reich (Istanbuler Schriften, nos. ٢, ١٤ and ١٤a), Istanbul ١٩٤٣- ١٩٤٥;
(٦٧) D. Ayalon, Gunpowder and firearms in the Mamluk Kingdom, London ١٩٥٦;
(٦٨) F. Babinger, "Die Aufzeichnungen des Genuesen Iacopo de Promontorio-de Campis uber den Osmanenstaat um ١٤٧٥", in SBBayr. Ak., Phil.-Hist. Kl.,١٩٥٦, Heft ٨, Munich ١٩٥٧;
(٦٩) N. Barozzi, G. Berchet, Le Relazioni degli Stati Europei lette al Senato dagli Ambasciatori Veneziani nel secolo decimosettimo, ser ٥: Turchia, Pts. I and II, Venice ١٨٦٦-١٨٧١;
(٧٠) Safvetbeg Basagic ¨ , Nizam ul Alem , Sarajevo ١٩١٩, ١-١٧;
(٧١) Belagerung und Eroberung von Constantinopel im Jahre ١٤٥٣ aus der Chronik von Zorzi Dolfin, ed. G. M. Thomas, Munich, ١٨٦٨;
(٧٢) W. Bigge, Der Kampf um Candia in den Jahren ١٦٦٧-١٦٦٩ (Kriegsgeschichtliche Einzelschriften , Bd. V, Heft ٢٦, Berlin ١٨٩٩, ١١٣-٢٢٧);
(٧٣) E. Blochet, Catalogue des manuscrits Turcs de la Bibliotheque Nationale, I, Paris ١٩٣٢, ٢٧٠-٢٧٢ (Supplement= nos. ٢٢٤, ٢٢٦, ٢٢٧);
(٧٤) A. Bombaci, "Le fonti turche della battaglia delle Gerbe (١٥٦٠)", in RSO , x Ë x, Rome ١٩٤٠-١٩٤١, ١٩٣-٢٤٨, xx, Rome ١٩٤١-١٩٤٣, ٢٧٩-٣٠٤, xxi, Rome ١٩٤٤-١٩٤٦, ١٨٩-٢١٨;
(٧٥) Jacques de Bourbon, La grande et merveilleuse et tres cruelle oppugnation de la noble cite de Rhodes , Paris ١٥٢٦;
(٧٦) A. B. de Bragan µ a Pereira, Os Portugueses em Diu , Nova Goa ١٩٣٨;
(٧٧) F. Braudel, La Mediterranee et le monde mediterraneen a l’epoque de Philippe II , Paris ١٩٤٩;
(٧٨) British Museum MSS. Or. ١١٣١, ١١٣٧ and Harleian ٥٤٩٠;
(٧٩) Calendar of state papers , Spanish : ١٥٦٨-١٥٧٩ , London ١٨٩٤, and ١٥٨٠-١٥٨٦ , London ١٨٩٦;
(٨٠) Calendar of state papers, Venetian: ١٦٠٣-١٦٠٧ , London ١٩٠٠, and ١٦٠٧-١٦١٠ , London ١٩٠٤;
(٨١) Calendar of the Salisbury MSS, pt. XI, London ١٩٠٦, and Pt. XIII, London ١٩١٥;
(٨٢) Chalcocondyles, Bonn ١٨٤٣;
(٨٣) E. Charriere, Negociations de la France dans le Levant , Paris ١٨٤٨-١٨٦٠;
(٨٤) L. Coll, Pratica Manual de Artilleria , Milan ١٥٩٢;
(٨٥) Critobulus, ed. C. Muller, in Fragmenta Historicorum Graecorum , V, Paris ١٨٧٠, ٤٠-١٦١;
(٨٦) Ducas, Bonn ١٨٣٤;
(٨٧) Du Loir, Les voyages du Sieur Du Loir , Paris ١٦٥٤, ٢١٠, ٢٢٤ff., Passim;
(٨٨) EI ٢ s.v. "Ah ¤ med Pa ¦ sha ¦ Bonneval" (by H. Bowen);
(٨٩) L. Fekete, Az Oszmanli-torok nyelv hodoltsagkori magyar jovevenyszavai , in Magyar Nyelv , XXVI, Budapest ١٩٣٠, ٢٥٧-٢٦٥;
(٩٠) idem, Die Siya ¦ qat-Schrift in der turkischen Finanzverwaltung (Bibliotheca Orientalis Hungarica, VII), I, Budapest ١٩٥٥, ٥٧-٦٥, Passim and ٦٩٢-٦٩٩, Passim;
(٩١) C. Foulkes, The ،، Dardanelles'' Gun at the Tower'', The Antiquaries Journal , X (١٩٣٠), ٢١٧-٢٢٧;
(٩٢) E. von Frauenholz, Lazarus von Schwendi , Hamburg ١٩٣٩;
(٩٣) P. Giovio, Historiarum Sui Temporis Libri XLV , Lutetiae ١٥٥٨-١٥٦٠;
(٩٤) J. R. Hale, Armies, navies and the art of war , in The New Cambridge modern history, II (The Reformation ١٥٢٠-١٥٥٩), Cambridge ١٩٥٨, chapt. XVI, ٤٨١-٥٠٩;
(٩٥) Hammer-Purgstall, GOR , Pest ١٨٢٨-١٨٣٥;
(٩٦) idem, Des osmanischen Reiches Staatsverfassung und Staatsverwaltung , Vienna ١٨١٥, pt. II, ٢٢٤-٢٣٦;
(٩٧) Das Heerwesen des osmanischen Reichs , in Unsere Tage , iii, Heft ٣٦, Braunschweig ١٨٦٢, ٥٧٧-٥٩٠;
(٩٨) P. Horn, Das Heer- und Kriegswesen des Grossmoghuls , Leiden ١٨٩٤;
(٩٩) Ibn Kema ¦ l, Teva ¦ rih-i A ¦ l-i Osman , VII Defter, ed. ì erafettin Turan (Tدrk Tarih Kurumu Yaynlnarlndan, I. Seri, no. ٥), Ankara ١٩٥٤ (Transkripsiyon, ed. ì erafettin Turan, Ankara ١٩٥٧, ٥٩٣ [index] s. v. Top);
(١٠٠) Halil I nalc â k, Fatih Devri دzerinde Tetkikler ve Vesikalar (Tدrk Tarih Kurumu Yay â nlar â ndan, xi. Seri, no. ٦), Ankara ١٩٥٤;
(١٠١) idem, Review of D. Ayalon Gunpowder and firearms in the Mamluk kingdom , London ١٩٥٦, in Belleten , xxi, Ankara ١٩٥٧, ٥٠١-٥١٢;
(١٠٢) idem, "Saray Bosna Ser ـ iye Sicillerine gخre Viyana bozgunundan sonraki harp y â llar â nda Bosna", Tarih Vesikalar i , ii/ ١١ (١٩٤٣), ٣٧٦-٣٧٧;
(١٠٣) Turgud I â í ksal," III. Selimin Tدrk top µ ulug § una dہir bir hatt-i humayunu", Tarih Dergisi , viii/١١-١٢, (١٩٥٦), ١٧٩-١٨٤;
(١٠٤) I A , s. vv. "Cebeci" (by I. H. Uzun µ ar â í l â ), "Ah ¤ med Pashsa" (Bonneval, Humbarac â Ba â í ) and "Kumbarac â " (by M. Cavid Baysun);
(١٠٥) M. Jجhns, Handbuch einer Geschichte des Kriegswesens von der Urzeit bis zur Renaissance , Leipzig ١٨٨٠;
(١٠٦) N. Jorga, Geschichte des osmanischen Reiches , Gotha ١٩٠٨-١٩١٣;
(١٠٧) Enver Ziya Karal, "Nizam-i Cedide dair Layihalar", Tarih Vesikalar i , ii/١١ (١٩٤٣), ٣٥٠-٣٥٦ and ii/١٢ (١٩٧٣), ٤٢٤-٤٢٧, ٤٣٠-٤٣١;
(١٠٨) idem, Selim III'دn Hat i Hدmayunlar i . Nizam-i Cedit. ١٧٨٩-١٨٠٧ ) Tدrk Tarih Kurumu Yay i nlar i ndan , vii. Seri, no. ١٤), Ankara ١٩٤٦, ٤٣-٩٣, Passim;
(١٠٩) H. J. Kissling, Ba ¦ ljemez , ZDMG , CI (= Neue Folge, XXVI), Wiesbaden ١٩٥١, ٣٣٣-٣٤٠;
(١١٠) Fevzi Kurtog § lu, "Atlu tدfekci zدmresi", Belleten (١٩٤٠);
(١١١) idem, "Had i m Sدleyman Pa í an i n mektuplar i ve Belgrad i n muhasaras â ", Belleten , iv (١٩٤٠), ٥٣-٨٧;
(١١٢) O. Laskowski, "Infantry tactics and firing power in the XVIth century, Teki Historyczne, IV (١٩٥٠), ١٠٦-١١٥;
(١١٣) J. H. Lefroy, "An Account of The Great Cannon of Muhammad II" , Minutes of Proceedings of the Royal Artillery Institution, Woolwich , VI (١٨٧٠), ٢٠٣-٢٢٧;
(١١٤) idem, "The Great Cannon of Muhammad II (A. D. ١٤٦٤)", The Archaeological Journal , no. ١٠٠ (١٨٦٨), ٢٦١-٢٨٠;
(١١٥) Donado da Lezze, Historia Turchesca (١٣٠٠-١٥١٤), ed. I. Ursu, Bucharest ١٩٠٩, ١٤٠ ff.;
(١١٦) K. Lokotsch, Etymologisches Wخrterbuch der europجischen Wخrter orientalischen Ursprungs , Heidelberg ١٩٢٧, no. ٢٢٠١;
(١١٧) L. F. Marsigli, Stato Militare dell' Imperio Ottomanno, The Hague and Amsterdam ١٧٣٢, pt. I, chapts, xxi, xxvi-xxvii, xxxiv, xxxvi, lxxiv and pt. II, chapts. viii-xi, xxvii;
(١١٨) J. Maurand, Itinإraire ب Constantinople (١٥٤٤), ed. L. Dorez, Paris ١٩٠١;
(١١٩) G. A. Menavino, I Cinque Libri della Legge, Religione, et Vita de' Turchi , Venice ١٥٤٨, bk. IV, chapts. xiv-xv, ١١٨ ff.;
(١٢٠) Montecuccoli, Memorie del Generale Principe di Montecuccoli , Colonia ١٧٠٤, bk. III ) Afforismi applicati alla Guerra Possibile col Turco in Un gheria), passim;
(١٢١) J. Redhouse, A Turkish and English Lexicon , Constantinople ١٨٩٠;
(١٢٢) Ahmet Refik, Anadoluda Tدrk A í iretleri (٩٦٦-١٢٠٠) , Istanbul ١٩٣٠;
(١٢٣) idem, Osmanl i Devrinde Tدrkiye Madenleri (٩٦٧-١٢٠٠) , Istanbul ١٩٣١;
(١٢٤) F. Re í it Unat, "Sadrazam Kemanke í Kara Mustafa Pa í a Layihas â ", Tarih Vesikalar i , i/٦ (١٩٤٢), ٤٥٧-٤٥٨;
(١٢٥) M. Roberts, "Gustavus Adolphus and the art of war", in Historical Studies , i (٢nd Irish Conference of Historians), ed. T. Desmond Williams, London ١٩٥٨, ٦٩-٥٨, ii, London ١٩٥٨, chapt. III, (i), ١٦٩-١٨٩;
(١٢٦) idem, The Military Revolution ١٥٦٠-١٦٦٠ , Belfast ١٩٥٦;
(١٢٧) P. Rycaut, The History of the present state of the Ottoman Empire, London ١٦٨٢, ٣٧٥-٣٧٧, ٣٨٣, ٤٠٢;
(١٢٨) P. Sardi, L'Artiglieria di Pietro Sardi Romano , Venice ١٦٢١;
(١٢٩) J. B. Scheither, Novissima Praxis Militaris , Braunschweig ١٦٧٢;
(١٣٠) ì erif Beygu, "K â g â § demir madenlerinde yap â lan top gدllelerinin Avrupa seferleri i µ in Erzurumdan gخnderilmesine ait د µ vesika", Tarih Vesikalar i , ii/١١ (١٩٤٣), ٣٣٥-٣٣٧;
(١٣١) Sir Thomas Sherley, "Discours of the Turkes", ed. E. Denison Ross, in Camden Miscellany , XVI, London ١٩٣٦;
(١٣٢) Lopo de Sousa Coutinho, Do cerco de Diu, que os Turcos poseram ب fortaliza de Diu , Coimbra ١٥٥٦;
(١٣٣) Sphrantzes, Bonn ١٨٣٨;
(١٣٤) Sدheyl غnver, "Dخrdدncد Sultan Murad â n Revan Seferi Kronolojisi (١٠٤٤-١٠٤٥= ١٦٣٥)", Belleten , xvi, (١٩٥٢), ٥٤٧-٥٧٦;
(١٣٥) Garcin de Tassy, "Principes de Sagesse, touchant l'art de gouverner", JA , iv, Paris ١٨٢٤, ٢١٣-٢٢٦, ٢٨٣-٢٩٠;
(١٣٦) F. Tauer., "Additions ب mon ouvrage Histoire de la campagne... contre Belgrade en ١٥٢١", ArO. , VII (١٩٣٥), ١٩١-١٩٦;
(١٣٧) idem, Histoire de la campagne du Sultan Suleyman I contre Belgrade en ١٥٢١ , Prague ١٩٢٤;
(١٣٨) L. Thallئczy, Eine Staatsschrift des bosnischen Mohammedaners Molla Hassan Elkja ¦ fi ،، دber die Art und Weise des Regierens", in Archiv fدr slavische Philiologie , XXXII, Heft I, Berlin ١٩١٠, ١٣٩-١٥٨;
(١٣٩) Baron de Tott, Mإmoires du Baron de Tott sur les Turcs et les Tatares , Amsterdam ١٧٨٤, ii, pt. III, Passim;
(١٤٠) The travels of John Sanderson in the Levant (١٥٨٤-١٦٠٢) , ed. Sir W. Foster (Hakluyt Society, ٢nd Ser., no. LXVII), London ١٩٣١;
(١٤١) D. Ufano, Tratado de la Artilleria , Brussels ١٦٢١;
(١٤٢) I. H. Uzun µ ar â í l â , Osmanl i Devleti te í kila ª t i ndan Kapu kulu Ocaklar i (Tدrk Tarih Kurumu Yay â nlar â ndan, viii. seri, no. ١٢), Ankara ١٩٤٣-١٩٤٤;
(١٤٣) idem, Osmanl i Devletinin Merkez ve Bah ¤ riye Te í kilہt i (Tدrk Tarih Kurumu Yay â nlar â ndan, viii. seri, no. ١٦). Ankara ١٩٤٨;
(١٤٤) idem, "Sadrہzam Hal â Hamid Pa í a" Tدrkiyat Mecmaus i , v (١٩٣٥), ٢١٣-٢٦٧;
(١٤٥) Viaggio et Impresa... di Diu in India (Printed in A. Manuzio, Viaggi fatti da Vinetia alla Tana, in Persia in India, et in Costantinopoli , Venice ١٥٤٣, ١٥٩١-١٨٠١);
(١٤٦) Levinus Warnerus, De Rebus Turcicis Epistolae Ineditae , ed. G. N. Du Rieu, Lugduni Batavorum ١٨٨٣;
(١٤٧) de Warnery, Remarques sur le militiaire des Turcs et des Russes , Breslau ١٧٧١;
(١٤٨) R. Wille, Die Riesengeschدtze des Mittelters und der Neuzeit , Berlin ١٨٧٠;
(١٤٩) P. Wittek, The earliest references to the use of firearms by the Ottomans (in Ayalon, op.cit., Appendix II, ١٤١-١٤٤);
(١٥٠) Talat Mدmtaz Yaman, "Kدre bak â r madenine dair vesikalar," Tarih Vesikalar i , i/٤ (١٩٤١), ٢٦٩-٢٧٠.

) / د. اسلام / پری (

٥) در هند. در نبرد محمدبن قاسم در ٩٣ با راجه داهِر در هند، مسلمانان از «نفط » استفاده کردند. در اوایل قرن هفتم ، «تیر آتشین » ساده ترین نوع موشکهای آتشزا بود که حکمرانان مسلمان هند به کار می بردند. دایرة «آتش بازی » زیر نظر «میرآتش » قرار داشت . این گفتة مولفِ تاریخ فرشته که سلطان محمود غزنوی در نبرد با اَنَبْدپال ، که در ٣٩٩ درنزدیکی پیشاور روی داد، از «توپ » و «تفنگ » استفاده کرده است خطای تاریخی آشکاری است ، ولی احتمالاً منظور او «قارورة نفط » است که ، به گفتة خودش در جای دیگر همان کتاب ، سلطان محمود از آن در لشکرکشی به هند استفاده کرده است . شوره ، که از مواد لازم برای ساختن باروت است ، در هند فراوان یافت می شود. واژة «کُشْک انجیر»، که در آداب الملوک (گ ١١٨ پ ) و تاج المآثر (گ ٣ر)، دو نسخة خطی متعلق به قرن هفتم ، یافت می شود، به بررسی دقیق نیاز دارد. فرهنگ شرفنامة احمد منیری (تألیف ٨٧٥) آن را چنین تعریف می کند: «نوعی از آلات جنگ چون منجنیق ». استینگاس آن را توپ یا گلولة توپ تعریف می کند و بهارعجم آن را به معنای آلتی جنگی که با باروت کار می کند آورده است . از این مطلب چنین برمی آید که ، در ٦٢٨، وسیله ای که با نوعی نیروی انفجاری ، گلوله پرتاب می کرده در هند وجود داشته است . «سنگ مغربی » را که به گفتة بَرَنی و امیرخسرو (ص ٥١، ٧٠، ٩٠) در زمان علاءالدین خَلْجی (حک : ٦٩٥ ـ ٧١٥) به کار می رفته است نمی توان به معنای توپ گرفت . این وسیلة جدید از اسپانیا و شمال افریقا ـ یعنی ممالکی که در عربی آنها را «مغرب » می خواندند ـ آمده بود. معمولاً محاصره کنندگان از این وسیله برای گلوله باران کردن قلعه استفاده می کردند. چگونگی پرتاب سنگ دقیقاً ذکر نشده ، ولی همین قدر معلوم است که این گلوله های سنگی را با نیرویی که از باروت به وجود می آمد پرتاب می کردند.

اصطلاح «آتش بازی »، علاوه بر توپخانه ، به نمایشهای معمول نیز اطلاق شده و بدین ترتیب معنای متون را مبهم ساخته است ، بنابراین تعیین ماهیت واقعی سلاحهای آتشینی که در قرن هفتم یا آغاز قرن هشتم در هند به کار می رفته بسیار دشوار است . به هر حال ، در متون به استفادة مکرر از «توپ » و «تفنگ » از اواسط قرن هشتم به بعد اشاره شده است . در نبردی که در ٨٠٠ در دهلی میان سلطان محمود و تیمور رخ داد، فیلهای سلطان محمود هودجهایی را حمل می کردند که حاوی «رعدانداز» (پرتاب کنندة نارنجک ) و «تَخش انداز» (پرتاب کنندة موشک ) بود. در زمان فرمانروایی لودیان (٨٥٥ ـ ٩٣٢) وضع توپخانه بهبود یافت . ابراهیم لودی در جنگ پانی پت با بابُر (٩٣٢) از «توپ » و «ضربزن » استفاده کرد.

در نیمة دوم قرن هشتم و آغاز قرن نهم ، استفاده از توپ در دکن رایج شد. علت اصلی آن بود که ولایات دکن از طریق دریا با جزیرة العرب و ایران و عثمانی مراوده داشتند و توپخانه و مهندسانی از این کشورها فراهم می آوردند. بنابر مطالب تاریخ فرشته ، سلطان محمودشاه بهمنی ، نخستین فرمانروای مسلمان دکن بود که در ٧٦٧ یک کارخانه اسلحه سازی تأسیس کرد. سلطان محمود بایقرا، با توپها و به کمک توپچیانِ ترکِ خود، در ٩١٥ یک کشتی بزرگ پرتغالی را در دیو غرق کرد. بهادرشاه گجراتی از لحاظ توپخانه بر معاصران خود برتری داشت و رومی خان ، استاد توپچی او، تعداد زیادی توپ ریخت و یکی از دلایل پیروزی او بر پرتغالیان برتری توپخانه اش بود. همة این شواهد دال بر آن است که مدتها پیش از آنکه بابر در ٩٣٢ در پانی پت از توپ استفاده کند، این سلاح در هند به کار می رفته است .

مغولانِ هند به فن توپخانه بسیار توجه می کردند. بابر در جنگ پانی پت معدودی توپ سنگین داشت . او واژه های «دِغْ» و «فِرِنگی » و «ضربزن » را به کار می بَرَد ولی تعداد آنها را ذکر نمی کند. بابر توپهای خود را هنگام استفاده «به شیوة رومیان (عثمانیان ) با پوست تابیدة گاو به یکدیگر متصل می کرد». توپ بابر را روزانه فقط هشت تا شانزده بار می توانستند شلیک کنند و اگر اصلاحاتی در آن صورت می گرفت ، می توانست تا ١٦٠٠ پرتاب داشته باشد. موشک پس از ٩٤٧ در هند رایج شد. لولة تفنگهای فتیله ای اکبرشاه (٩٦٣ـ١٠١٤) در دو اندازة ٦٥ر١ متر و ٠٢ر١ متر بود. این تفنگها را از نوارهای لوله شدة فولادی که دو لبة آنها به هم جوش داده شده بود می ساختند. تفنگ درازتر را فقط افراد پیاده می توانستند به کار برند. مغولها با تفنگ چخماقی چندان آشنایی نداشتند. در دوران سلطنت اورنگ زیب (١٠٦٨ ـ ١١١٨) وضع توپخانه بهبود یافت و به تعداد توپها نیز افزوده شد. وی علاوه بر هندیها و ترکها و عربها و پرتغالیها، هلندیها را نیز به استخدام درآورد. یک مهندس توپخانة هلندی شانزده سال به اورنگ زیب خدمت کرد و در ١٠٧٧ به موطن خویش بازگشت .

هم مغولها و هم دکنیها از توپهای صحرایی سنگین استفاده می کردند. در ٩٧٧ توپ «هفت گزی » به طول ٣٠ر٩ متر در بیدر ساخته شد. در ٩٥٧ برهان نظام شاه «مَلِک میدان » را ساخت که همبسته ای مرکّب از ٤٢٧ر٨٠ قسمت مس و ٥٧٣ر١٩ قسمت قلع بود. وزن آن ٤٠٠ مَنِ اکبرشاهی (حدود چهارده تن ) و درون لوله اش چندان وسیع بود که شخص می توانست در آن بنشیند و براحتی حرکت کند. وزن گلوله های آهنی آن ده من اکبرشاهی (حدود ٣٥٠ کیلوگرم ) بود. توپ «قلعه گشا»، که داراشکوه آن را در ١٠٦٨ در ساموگره به کار برد، از ٨٠% قلع ساخته شده و طول آن ٥ر٧ متر بود. در ١١٢٣ که پسران بهادرشاه بر سرتاج و تخت در کشمکش بودند، سه توپ بزرگ از دژِ لاهور انتقال داده شد. هر یک از این توپها را ٢٥٠ گاو نر با کمک پنج یا شش فیل می کشیدند و، گرچه فاصله تا اردو بیش از پنج یا شش کیلومتر نبود، این کار ده روز به طول انجامید.

«توپخانة زره » یا «توپخانة جَمْبِشی » ( جُنبشی ؟ ) به توپخانة سبک یا متحرک اطلاق می شد. «گَجنال » یا «هَتْهنال » را از روی فیلِ شلیک می کردند. توپهایی را که قابلیت چرخش داشت «شُترنال » یا «شاهین » می نامیدند. به گفتة بَرَنی ، «زنبورک » توپ صحرایی کوچکی به اندازة تفنگ فتیله ای دو لول بود و گلوله ای که شلیک می کرد و در حدود یک کیلوگرم وزن داشت . «ذَماکَه » و «زَهْکالَه » توپهای صحرایی کوچکی بودند. «اَرغون » مشتمل بر حدود ٣٦ لولة متصل به یکدیگر بود که در آنِ واحد شلیک می شد. تپانچه هایی که چهار خزانه داشت فقط در اختیار اشراف بود.

منابع :
(١٥١) خسروبن محمود امیر خسرو، خزاین الفتوح ، چاپ محمد وحید میرزا، لاهور ١٩٦٧؛
(١٥٢) بابر تیموری ، امپراتور هند، توزَک بابُری ، نسخة خطی موزة بریتانیا، ش ٢٤٤١٦؛
(١٥٣) ضیاءالدین بَرَنی ، تاریخ فیروزشاهی ، کلکته ١٨٦٢؛
(١٥٤) محمد ساقی ، مآثر عالمگیری ، کلکته ١٨٧١؛
(١٥٥) شرف الدین علی یزدی ، ظفرنامه ، نسخة خطی موزة بریتانیا، ش ٢٥٠٢٤؛
(١٥٦) ابوالفضل بن مبارک علاّ می ، آیین اکبری ، ج ٢، کلکته ١٨٧٩؛
(١٥٧) محمدبن منصور فخر مدبّر، آداب الملوک ، نسخة خطی کتابخانة دیوان هند، ش ٦٤٧؛
(١٥٨) قاسم بن غلامعلی فرشته ، تاریخ فرشته ، نسخة خطی کتابخانة دیوان هند، ش ١٢٥١؛
(١٥٩) علی بن حمید کوفی ؛
(١٦٠) چچ نامه ، نسخة خطی موزه بریتانیا، ش ١٧٨٧؛
(١٦١) عبدالحمید لاهوری ، پادشاه نامه ، چاپ کبیرالدین احمد و عبدالرحیم ، کلکته ١٨٦٧ ـ ١٨٦٨؛
(١٦٢) حسن نظامی ، تاج المآثر ، نسخة خطی مدرسة مطالعات شرقی و افریقایی لندن ، ش ١٨٩٦٧؛


(١٦٣) Sir Henry Eliot, Bibliographical index to the histories of Muhammadan India, I, Calcutta ١٨٤٩, ٣٤٠-٣٥٨;
(١٦٤) Encyclopaedia Britannica, IIth ed. (G.), ٤;
(١٦٥) W. Irvine, The army of the Indian Moghuls, London ١٩٠٣, ١١٣-١٥٠;
(١٦٦) Islamic Culture, xii (١٩٨٣), ٤٠٥-٤١٨;
(١٦٧) Journal of Indian history, (١٩٣٧), ١٨٥-١٨٨.

/ د. اسلام / یارمحمدخان

٦) در ایران (نیز «باروط » و «بارود»). که از طریق ترکی وارد فارسی شده است . این امر از متردافِ کم استعمال عربی آن یعنی «دوا» نیز روشن می شود که در واقع نخستین لفظی است که در عربی به معنای باروت به کار می رفته است . در هند و افغانستان ، که کلمة باروت را از فارسی اخذ کرده اند، واژة «دارو» نیز به این معنی به کار می رود. چنین کاربردی را در ایران هم می توان یافت : به طور مثال ، قبیلة جَفت در کردستان واژة «درمان » را به معنای باروت به کار می برند؛
و بلوچها نیز این کلمه را به همین معنی استعمال می کنند (شلیمر ، ص ٤٦٩ـ ٤٧٠). مؤلف برهان قاطع (ذیل «بارود») توضیح می دهد که باروت یا نمکِ چینی داروی تفنگ است ، و می افزاید که «به لغت سریانی شوره را گویند که جزو اعظم باروت باشد».

نخستین کاربرد این کلمه در فارسی احتمالاً به ربع آخر قرن نهم باز می گردد. طبق یکی از متون قرن یازدهم ، در ٩٠٨ باروت و تجهیزات جنگی در قلعه ها نگهداری می شده است ( عالم آرای صفوی ، ص ٨٨). در همین متن اشاره شده است که ، سال بعد، باروت در قلعة شوشتر انبار می شد (ص ٩٠). شبیه همین مطلب را لاهجی (ص ٧٨) و میرتیمور مرعشی (ص ٦٤) نیز آورده اند. با اینهمه ، باروت کلمه ای نیست که در متون تاریخی ، بوفور به کار رفته باشد. همین مطلب دربارة سلاحهایی که از باروت به طرز مؤثّر استفاده کرده باشند نیز صادق است .

توپ و تفنگ ، و به تبع آن ، باروت احتمالاً نخستین بار در عهد سلطنت اوزون حسن آق قوینلو شناخته شد. در ٨٧٨، وی از ونیز «توپ ، تفنگ شمخال ، و توپچی » درخواست کرد (وودز ، ص ١٢٨). بر اساس یکی از منابعِ اوایل قرن یازدهم /هفدهم ، نیروی نظامی و سلاحهای درخواستی فرستاده شد؛
ونیزیها «یکصد توپچی مجرّب و ماهر» فرستادند، «زیرا توپخانة ایران در اثر کمبود توپ بسیار در مضیقه بود، و حال آنکه قشون عثمانی در آسیا از این لحاظ کاملاً مجهّز بود، و می توانست در حمله های خود خسارات فراوانی به بار آورد» (رجوع کنید به > دون ژوان ایرانی < ، ص ٩٨).

امّا مینورسکی (ص ٨٩، ١١٥ـ١١٦) مطمئن نیست که در عهد آق قوینلو سلاح آتشین به کار رفته باشد، هرچند در ضمیمة دوم کتابش وجود آن را می پذیرد. احتمالاً در اواخر قرن نهم ، تنها افراد قشون شخصیِ سلطان ، به استفاده از سلاح آتشین مجاز بوده اند (وودز، ص ٨). دو رویداد حاکی از این است که آق قوینلوها ظاهراً از توپ استفاده کرده اند. بر اساس منابع ونیزی ، آق قوینلوها در ٩٧٧ بر توپخانة عثمانیها دست یافتند. سلاحهای آتشینی که به این ترتیب به غنیمت گرفته شده بود بعدها در نبرد زمستانی با ممالیک به کار رفت (وودز، ص ١٢٩، ٢٧٠، حاشیة ١٠٩). در ٨٩٠/١٤٨٥، آق قوینلوها در مقابله با زمسخه ، که در گرجستان سربرداشته بود، از توپ استفاده کردند. متنی فارسی که به ذکر وقایع این جنگ پرداخته دربارة نوع این توپها آگاهی روشنی نداده است ؛
مؤلّف تنها یک بار کلمة «توپ » را به کاربرده ، ولی چندبار به «رعد» («استادرعد»؛
«دیگ رعد») که اژدهاوار آتش بیرون می داده اشاره کرده است . «رعد» معمولاً به نوعی آتش افکن یا وسیلة آتش افروزی گفته می شد که برای پرتاب مواد آتشزا به سوی سپاه دشمن به کار می رفت . امّا این متن به پرتاب سنگ به طرف قلعة دشمن نیز اشاره می کند که در واقع اشاره به نوعی توپ است (ابیوردی ، ص ٥١، ٥٣ ـ ٥٤). مورد دیگری که از استفادة آق قوینلوها از توپ حکایت می کند، در ٨٩٤/١٤٨٩ در تفلیس روی داده است (وودز، ص ٢٨٥، حاشیة ٧٥). سرانجام ، صفویان در ٩١٣، طی محاصرة حصن کیفا در دیاربکر، از «نوعی زنبورک مفرغی به قطر چهار وجب ، که از مِردِن ( ماردین ) آورده بودند، استفاده کردند... این توپ در زمان یعقوب سلطان آق قوینلو (متوفی ٨٩٦) در آن کشور ریخته شد» ( > ماجرای سیّاحان ایتالیایی در ایران < ، ص ١٥٣).

پیش از ٩٠٥، احتمالاً از باروت و سلاح آتشین استفاده می شده است ؛
زیرا شاه اسماعیل صفوی برای دست یافتن به تخت سلطنت از تفنگ و توپ استفاده کرد. قاضی احمد قمی (به اشتباه ) اظهار می کند که در اثنای نبرد میان الوندشاه آق قوینلو و شاه اسماعیل (٩٠٧) نخستین بار صدای تفنگ شنیده شد (گلاسن ، ص ٢١٢)، هرچند او به مورد قدیمتر دیگری در ٩٠٥ نیز اشاره می کند (گلاسن ، ص ١٨٣؛
«تفنگِ رعد آهنگ »). این نکته در تاریخ عالم آرای صفوی (تألیف قرن یازدهم ، ص ٦٨) نیز تأیید می شود. پس از آن ، به استفاده از تفنگ در چندین منبع اشاره شده است (روملو، ص ١٧١، ١٨٦، ٢٠٦، ٢١٢، ٢٢١؛
عالم آرای صفوی ، ص ٩٦، ١٠٢، ٢٧٢، ٢٩٠، ٣٣٥، ٤٨٣، ٤٩٣، ٥١٩).

انواع مختلف باروت در بسیاری از شهرهای ایران تولید می شد. دراصفهان ، چندین «باروت ساز» در «توپخانه » کار می کردند (میرزا سمیعا، ص ٩٥). به گفتة تِونِوت (ج ٢، ص ١٣٢)، باروتی که در لار تولید می شد مرغوب بود؛
امّا به گفتة دومان (ص ٢٠٨) باروت سازها شوره یا گوگرد را درست تصفیه نمی کردند یا به نسبت صحیح با زغال نمی آمیختند.

در ایران ، باروت در استخراج سنگ معدن به شیوة سنتی نیز استعمال می شد. «کوه بُر» یا «سنگ شکن » باروت معمولی را در حفره ای که بر سطح سنگ تعبیه شده بود می ریخت و آن را با کهنه (پارچه )ای مسدود می کرد. سپس آن را با فتیله ای از گوگرد مشتعل می ساخت ، در نتیجه لایه های فوقانی سنگها منفجر و بخش با ارزش تحتانی آشکار می شد (وولف ، ص ١٢٧).

بررسی استفاده از سلاحهای آتشین در ایرانِ عهدِ صفوی به دو بخش تقسیم می شود: توپخانه (زیر اسم عامِ «توپ ») و تفنگ . سلاح اخیر که سواره نظام و پیاده نظام از آن استفاده می کردند شامل تفنگهای شمخال و فتیله ای و قرابینه بود که جملگی را بی هیچ گونه تمایزی «تفنگ » می نامیدند.

چنانکه در آثار نویسندگان اروپایی آمده است ، دو سرباز مزدور انگلیسی به نامهای سرآنتونی شِرلی و برادرش سررابرت شِرلی ، که در جمادی الاولی ١٠٠٧/ دسامبر ١٥٩٨ به قزوین وارد شدند، نخستین کسانی بودند که در زمان سلطنت شاه عباس اول توپخانه را به ایرانیان شناساندند. از جملة ٢٦ تن همراهان سرآنتونی (دنیسن راس ، ص ١٣، حاشیة ٣) «دست کم یک نفر توپ ریز» بود (براون ، ج ٤، ص ١٠٥). بنا به اظهار ابل پنسون ، مباشر سرآنتونی ، در آن زمان ایرانیان فاقد توپخانه بوده اند (دنیسن راس ، ص ١٦٣)، ولی آنجلو ، مترجم گروه ، تأکید کرده است که شاه عباس «تعداد زیادی توپ از تاتارها به غنیمت گرفته است و چندتای آنها را در اختیار دارد؛
ضمناً برخی از استادان توپ ریز که عثمانیان را رها کرده به خدمت شاه ایران درآمده اند می توانند توپهای دیگری برای او بسازند» (رجوع کنید به دنیسن راس ، ص ٢٩٩). پرچس در ١٠٣٣/١٦٢٤ ادعا کرده است که به راهنمایی برادران شرلی پیشرفتهایی حاصل شد و «فرمانروای ایران فنون جنگ را فرا گرفته است و، او که در گذشته با طرز استفاده از توپخانه آشنایی نداشت ، اکنون دارای ٥٠٠ عراده توپ برنجی است » (دنیسن راس ، ص ٢١).

به هر تقدیر، شواهد بسیار در منابع اروپایی و ایرانی دال بر این است که ایرانیان مدتها قبل از دوران شاه عباس اول با طرز استفاده از توپخانه آشنا بوده اند. دالِسّاندری ، سفیر ونیز، که در ٩٧٩/١٥٧١ به ایران آمد گفته است که بایزید، شاهزادة عثمانی ، که در ٩٦٦/١٥٥٩ به شاه طهماسب پناهنده شد، سی عراده توپ نیز همراه خود آورد ( > ماجرای سیاحان ایتالیایی در ایران < ، ص ٢٢٨). به گفتة هربرت (ص ٢٩٨) «طرز استفاده از توپ را ایرانیان از پرتغالیهای مغلوب فرا گرفتند»، و فیگه روآ گفته است که اروپاییان «و بویژه پرتغالیها» توپخانة ایران را اداره می کردند (میرزا سمیعا، ص ٣٣). در زمان دومین حملة سلطان سلیمان عثمانی به ایران (٩٥٥)، پرتغالیان ٠٠٠ ، ١٠ سرباز و بیست عراده توپ در اختیار شاه طهماسب قرار دادند ( > وقایعنامة کشیشان کرملی در ایران < ، ج ١، ص ٢٩). شاهد بارزی مبنی بر اینکه حتی پیش از این تاریخ نیز لشکریان ایران از توپخانه استفاده می کرده اند در احسن التواریخ روملو که در همان زمان نوشته شده است یافت می شود. در سپاه صفویان که در ٩٣٥ دامغان را محاصره کرد، شخصی به نام استاد شیخی توپچی نیز بود (روملو، ص ٢١٢). در نبرد سختی که کمی بعد در همان سال در نزدیکی مشهد با ازبکان درگرفت ، شاه طهماسب عرابه هایی را پیشاپیش سپاه خود مستقر کرد که محتوی «ضربزن » (احتمالاً نوعی توپ سبک ، مشابه «ضربزانه » نزد ممالیک ؛
رجوع کنید به ایالون ، ص ١٢٧، حاشیة ٢٢٠) و «(توپِ) فرنگی » بود (روملو، ص ٢١٤)؛
ولی «توپچیان و تفنگچیان » نتوانستند از سلاحهای خود استفاده کنند، زیرا ازبکان از روبرو حمله نکردند (همان ، ص ٢١٧). در ٩٤٥ نیز سپاهیان صفوی ، که بیقْرِد را در شیروان محاصره کرده بودند، برجهای دژ را با توپخانه ویران کردند (همان ، ص ٢٨٧). در جنگی که در ٩٤٦ با اَمیره قباد، حاکم یاغی آستارا، درگرفت ، نخستین بار به اصطلاحِ «توپچی باشی » برمی خوریم (همان ، ص ٢٩٣). از این زمان به بعد، صفویان در محاصره ها، مثلاً در گلستان و دربند (٩٥٤)، بدفعات از توپخانه استفاده کردند (همان ، ص ٣٢١ ـ ٣٢٢). در محاصرة کیش در نزدیکی شَکّی ، که در ٩٥٨ روی داد، صفویان علاوه بر «توپِ فرنگی »، از نوعی توپ به نام «بادلیج » (هرن ، ص ٢٩) و «قَزْقان » (خمپاره انداز)، که نخستین بار از آنها یاد شده است ، استفاده کردند. برجهای دژ پس از بیست روز گلوله باران ویران شد (روملو، ص ٣٥٠).

پس این ادعا که ایرانیان به راهنمایی برادران شِرلی با توپ و توپخانه آشنا شدند بکلی بی پایه است . در واقع ، دست کم در ٩٣٥، یعنی چند سالی پس از جلوس شاه طهماسب و پانزده سال پس از شکست صفویان در چالدران * ـ شکستی که بیشتر معلول توپخانة عثمانیان بود ـ در سپاه ایران از توپخانه استفاده می شد. ولی باید تأکید کرد که حتی پیش از چالدران نیز صفویان با طرز استفاده از توپخانه آشنا بودند و درنتیجه ، فقدان آن در چالدران صرفاً مبتنی بر سیاست ایشان در استفاده نکردن از سلاحهای آتشین در سپاه ایران بوده است . ایرانیان ذاتاً به سلاح آتشین بیعلاقه بودند و استفاده از آن را ناجوانمردانه و ناشی از جبن می دانستند (فلسفی ، ١٣٣٢ ش ، ص ٩٣) و بویژه ، چون توپخانه تحرک سواره نظام را محدود می کرد، آن را خوش نداشتند (میرزا سمیعا، ص ٣٣). هر چند کراراً به مواردی از استعمال توپخانه در محاصره ها برمی خوریم ، ظاهراً چندان کوششی نشده است تا به پیروی از عثمانیان آن را در جنگهای صحرایی نیز به کار بندند. در جنگ مشهد، که در ٩٣٥ اتفاق افتاد (رجوع کنید به سطور پیشین ) و تنها موردی است که در منابع از استفادة شاه طهماسب از توپخانه در جنگ صحرایی ذکری به میان آمده است ، عدم تحرک توپخانه باعث شد که مؤثر واقع نشود و از آن به بعد، تا زمان شاه عباس اول ، دیگر از توپخانة صحرایی ذکری نمی شود. حتی در دوران شاه عباس نیز استفاده از توپخانه بیشتر به محاصره ها محدود می شد (فلسفی ، ١٣٣٤ ش ، ص ٤٠٣).

ظاهراً دربارة استفاده از توپخانه نیز، نظیر بسیاری از موارد دیگر، صفویان وارث آق قوینلوها بوده اند. مدتها پیش از تأسیس سلسلة صفوی ، فرمانروایان آق قوینلو در دیاربکر و آذربایجان در پی مجهز کردن سپاه خود به توپخانه بوده اند: ونیزیان برای اوزون حسن (متوفی ٨٨٢) «١٠٠ نفر توپچیِ مجرّب و کارآمد فرستادند که بلافاصله به ایران گسیل شدند، زیرا توپهای سپاه ایران بسیار اندک بود، در حالیکه سپاهیان عثمانی در آسیا از این نظر کاملاً مجهز بودند و در حملات خود می توانستند خسارات سنگینی به دشمن وارد کنند» (رجوع کنید به > دون ژوان ایرانی < ، ص ٩٨). هنگامی که ٠٠٠ ، ١٠ تن از سپاهیان صفوی به فرماندهی محمدبیگ اُستاجلو، در حدود ٩١٣، حصن کیفا را در دیاربکر به محاصره درآوردند، از «یک خمپاره انداز مفرغی که قطر دهانة آن چهار وجب بود و آن را از ماردین آورده بودند استفاده کردند... این خمپاره انداز در زمان سلطان یعقوب آق قوینلو (متوفی ٨٩٦) و به دستور او در آن سرزمین ساخته شده بود... و ارمنیِ جوانی به دستور محمدبیگ اُستاجلو، خمپاره انداز بزرگتری به شیوة ترکان ساخت ، یعنی آن را یکپارچه از فلز ریخت . طول قسمت انتهایی خمپاره انداز به اندازة نیمی از کل درازای آن و قطر داخلی دهانة خمپاره انداز پنج وجب بود» ( > ماجرای سیاحان ایتالیائی در ایران < ، ص ١٥٣). در همین ایام (احتمالاً در ٩١٢)، شاه اسماعیل نیرویی ٠٠٠ ، ١٠ تنی را به فرماندهی بیرام بیگ (قره مانلو؟)، برای محاصرة وان فرستاد. بیرام بیگ که «دو عراده توپ متوسط در اردوی خود داشت به کوبیدن قلعه پرداخت ، ولی چون دیوارها بسیار محکم بود و توپچیان مهارت کافی نداشتند، نتوانستند آسیبی به قلعه وارد کنند». با اینهمه ، پس از سه ماه که از محاصرة قلعه گذشت ، توپچیان موفق شدند منبع تأمین آب مدافعان را ویران کنند، و بدین ترتیب قلعه دراختیار ایشان قرار گرفت (همان ، ص ١٦١ ـ ١٦٣). گفته شده است که در ٩١٦ شاه اسماعیل پس از پیروزی بزرگی که در مرو کسب کرد، چهار عراده توپ از ازبکها به غنیمت گرفت (قوزانلو، ج ١، ص ٣٧٢، منبعی برای این گفته ذکر نشده است ). بنابراین از شواهد موجود چنین بر می آید که ، هر چند صفویان در دهة اول سلطنت شاه اسماعیل اول در محاصره از توپ استفاده کرده اند، تعداد توپهای آنها اندک بوده است و توپچیانشان نیز مجرّب نبوده اند.

تشکیل رسته ای از تفنگچیان در زمان شاه عباس اول نیز به سِر آنتونی شرلی نسبت داده شده است . پیترو دلاّ والّة سیّاح ، در نامه ای مورّخ ١٦ جمادی الا´خرة ١٠٢٨/٢٢ آوریل ١٦١٩، اظهار می دارد که این رسته را «چند سال قبل » شاه عباس به توصیة سِر آنتونی شرلی ایجاد کرده است (میرزاسمیعا، ص ٣١). ولی آنجلو، مترجم سرآنتونی ، در ٢٠ جمادی الاولی ١٠٠٨/٢٨ نوامبر ١٥٩٩، در رم اظهار داشت که شاه عباس قادر است برای ٠٠٠ ، ١٠٠ سرباز مسلح به تیروکمان و شمشیر، اسب فراهم آورد و علاوه بر این ، ٠٠٠ ، ٥٠ تفنگچی نیز دارد، «زمانی پادشاه تفنگچیان را به کار نمی گرفت ، ولی اکنون به اینان توجه بسیار دارد» (دنیسن راس ، ص ٢٩). سر آنتونی و همراهانش در اواسط شوال ١٠٠٧/ آغاز مه ١٥٩٩ اصفهان را ترک گفتند (رجوع کنید به همان ، ص ٢٢)، و بعید می نماید که در طی پنج ماه اقامت سر آنتونی در پایتخت ایران توانسته باشند یک رستة ٠٠٠ ، ٥٠ نفری را سازمان دهند. از همراهان سرآنتونی که گزارشی از سفرهای خود بر جای گذاشته اند کسی مدعی نشده که تشکیل این رسته کارِ سر آنتونی بوده است ، و خودِ وی نیز در شرح سفرش به ایران ، دربارة پیروزی شاه عباس بر ازبکان در خراسان در ٩ محرم ١٠٠٧، می گوید که «پادشاه در این جنگ ٠٠٠ ، ٣٠ سرباز همراه خود برد، از جمله ٠٠٠ ، ١٢ تفنگچی که تفنگهایشان پانزده سانتیمتر از تفنگهای فتیله ای ما بلندتر بود و ماهرانه ساخته شده بود... و سربازان آنها را بخوبی و با نشانه گیری دقیق به کار می بردند» (رجوع کنید به > سفرهای پرچس < ، ص ٤٠٩ ـ ٤١٠).

گذشته از اظهارات سرآنتونی دربارة وجود عدة کثیری تفنگچی کارآمد در سپاه ایران قبل از ورود او به ایران ، در این زمینه نیز شواهد قاطع ، چه در منابع ایرانی و چه در منابع اروپایی ، دالّ بر این است که مدتها قبل از فرمانروایی شاه عباس اول ، سربازان ایرانی به تفنگ مسلح بوده و در کاربرد آن نیز مهارت داشته اند. مَنوارینگ ، یکی از همراهان سرآنتونی ، بصراحت اظهار می دارد که هنگام ورود ایشان ، ایرانیان «در استعمال سلاحهای آتشین یا تفنگهایِ خود بسیار ماهر بوده اند؛
گرچه برخی اخیراً در نوشته های خود گفته اند که ایرانیان تا قبل از ورود ما از تفنگ استفاده نمی کردند، همین قدر باید در ستایش ایشان بنویسم که لولة تفنگی به خوبی آنچه در آنجا دیدم هرگز مشاهده نکرده ام ؛
و شاه نیز در نزدیکی دربار خود در اصفهان متجاوز از ٢٠٠ نفر را فقط به کار ساختن تفنگ و تیر و کمان و شمشیر و سپر گماشته است » (دنیسن راس ، ص ٢٢٢). وصف گرانقدر دالِّساندری حتی مقدّم بر این است (ح ٩٧٩/١٥٧١): «تسلیحات ایشان عبارت است از شمشیر و نیزه و تفنگ شمخال ، که همة سربازان با نحوة استفاده از آنها آشنایی دارند؛
سلاحهای ایشان نیز از آنچه ملل دیگر در اختیار دارند بهتر و فلز آن سلاحها آبداده تر است . طول لولة تفنگهای شمخالِ ایشان عموماً شش وجب است (در > وقایعنامة کشیشان کرملی در ایران < ، ج ١، ص ٥٣، «هفت کف دست »، یعنی ٧٥ر١ متر آمده است ؛
ضمناً این نسخه حاوی نکته ای است که کاملاً اشتباه ترجمه شده است )، و گلوله ای به وزن تقریباً هشتاد گرم را شلیک می کند. سربازان با سهولت از این تفنگها استفاده می کنند به طوری که در کمان کشیدن یا شمشیر زدن به هیچ وجه بر ایشان دست و پا گیر نیست ؛
شمشیر خود را تا زمانی که به آن نیاز پیدا نکرده اند به قربوس زین آویزان می کنند. در این مواقع ، تفنگ را به پشت خود می آویزند تا یک سلاح مانع استفاده از سلاح دیگر نشود» (رجوع کنید به > ماجرای سیاحان ایتالیایی در ایران < ، ص ٢٢٧). هربرت (ص ٢٩٨) می نویسد که ایرانیان «از زمانی که پرتغالیها به شاه طهماسب کمک کردند و در جنگ با عثمانیها (احتمالاً در ٩٥٥) تعدادی نیروی کمکیِ مسیحی در اختیار او قرار دادند از تفنگ فتیله ای استفاده می کنند، به طوری که اکنون (١٦٢٧) تیراندازان بسیار ماهری شده اند». ولی در احسن التواریخ ، که در زمان صفویه نوشته شده است ، مدرکی قطعی وجود دارد دال بر اینکه پیش از مرگ شاه اسماعیل اول سپاهیان ایران از تفنگ استفاده می کرده اند. در ٩٢٧، عده ای از نیروهای صفوی مستقر در پادگان هرات نیروهای عبیدالله خان ازبک را با «تیر و تفنگ » عقب نشاندند (روملو، ص ١٧١). این اولین بار است که در این کتاب به تفنگ اشاره شده است ، ولی از آن پس کراراً بدان اشاره می شود. در ٩٣٠، سال درگذشت شاه اسماعیل و جلوس شاه طهماسب ، «پیادگان تفنگ انداز» بخشی از پادگان صفوی را در هرات تشکیل می دادند و به دو نبرد فاتحانه با ازبکها که در آنها تفنگ به کار رفته اشاره شده است (همان ، ص ١٨٦). هنگامی که در ٩٣٤ هرات به مدت چهار ماه در محاصرة ازبکان بود، یاری بیگ ، امیرالامرای ازبکها، با گلوله ای که از تفنگ یکی از مدافعان شلیک شده بود به قتل رسید (همان ، ص ٢٠٦). در ٩٣٥، لشکری که به فرماندهی شخصِ شاه طهماسب به مقابله با ازبکان به خراسان رفت و دامغان را محاصره کرد شامل گروهی از تفنگچیان روملو بود (همان ، ص ٢١٢). چند ماه بعد که ازبکان مشهد را محاصره کردند، بخشی از نیروی صفوی مستقر در پادگان آن شهر مرکب از تفنگچیان بود (همان ، ص ٢٢١). در حالیکه احسن التواریخ شواهد قاطعی مبنی بر استفاده از تفنگ در سپاه ایران از ٩٢٧ به بعد دست می دهد، > ماجرای سیاحان ایتالیایی در ایران < حاوی مطالبی دالّ بر این است که به احتمال زیاد، حتی پیش از جنگ چالدران ، ایرانیان از تفنگ استفاده می کرده اند. در شرح محاصرة حصن کیفا توسط صفویان ، (ح ٩١٣)، به سلاحی آتشی اشاره شده که با درنظر گرفتن مضمون کلی مطلب ، معنایی جز تفنگ نمی تواند داشته باشد. ضمناً در این متن گفته شده است که مدافعان سه یا چهار تفنگ از نوع «اَزِمی » یعنی «عجمی » یا ایرانی در اختیار داشته اند. این تفنگها دارای لوله ای کوتاه بود و با کمک «وسیله ای به اندازة یک تفنگ شمخال که به قنداقة آن متصل می شد» بُرد خوبی پیدا می کرد (همان ، ص ١٥٣).

بنابراین ، این ادعا که برادران شرلی پایه گذار رستة تفنگچیان بوده اند، اگر مبنای تاریخی هم داشته باشد، تنها به این اعتبار پذیرفتنی است که شاه عباس نخستین کسی بود که به تشکیل رستة «منظمی » از تفنگچیان پرداخت ؛
این رسته که بخشی از لشکر دایمی به شمار می رفت ، مخارج خود را از محل درآمدهای «خاصه » تأمین می کرد، و حال آنکه واحدهایی که در زمان شاه اسماعیل اول و شاه طهماسب وجود داشتند مانند دیگر سپاهیان آن زمان احتمالاً بر مبنای عشیره ای ایجاد شده بودند و مواجب خود را از «دیوان ممالک » دریافت می کردند. با اینهمه ، شکی نیست که راهنماییهای عملی برادران شرلی برای شاه عباس بسیار مغتنم بود، و سر رابرت نزد او چنان قرب و منزلتی داشت که پس از رفتن برادرش سر آنتونی ، او را به سمت «فرمانده کل عملیات در مقابل ترکان » منصوب کرد (کرزن ، ج ١، ص ٥٧٤). علاوه بر رستة «تفنگچیان »، که عده شان به ٠٠٠ ، ١٢ تن بالغ می شد (شاردن ، ج ٥، ص ٣٠٥) و نخست قرار بود به صورت پیاده نظام عمل کنند ولی بتدریج اسب نیز در اختیار ایشان قرار گرفت ، شاه عباس دو رستة جدید نیز تشکیل داد که بخشی از نیروهای دایمی به شمار می آمدند. این دو رسته عبارت بودند از «توپچیان »، که عدة ایشان نیز به ٠٠٠ ، ١٢تن بالغ می شد (همان ، ج ٥، ص ٣١٢ ـ ٣١٣) و «غلامان » («قولّلر»، «غلامان خاصة شریفه »)، که هنگی از سواره نظام گرجی و چرکسی نیز مسلح به تفنگ بودند و عدة ایشان به ٠٠٠ ، ١٠ تا ٠٠٠ ، ١٥ تن می رسید (میرزا سمیعا، ص ٣٣). ارتش صفوی در زمان شاه عباس اول به اوج قدرت خود رسید. در زمان جانشین وی شاه صفی (متوفی ١٠٥٢)، عدة سربازان رو به کاهش نهاد، و در عهد شاه عباس دوم (متوفی ١٠٧٧)، که بیمحابا سپاهِ توپخانه را منحل کرد، عدة آنها باز هم کمتر شد. پس از درگذشت حسینقلی خان توپچی باشی در ١٠٦٥، کسی جانشین او نشد (شاردن ، همانجا)، و ظاهراً تا زمان شاه سلطان حسین (حک : ١١٠٥ ـ ١١٣٥) برای توپخانه سازمانی وجود نداشت (میرزا سمیعا، ص ٣٣). در جنگ گلناباد با افغانها (اول جمادی الا´خره ١١٣٤)، ایرانیان ٢٤ عراده توپ داشتند که به فرماندهی احمدخان توپچی باشی و زیر نظر فیلیپ کلمب ، توپچی ماهر فرانسوی ، اداره می شد (لاکهارت ، ص ١٣٥، که انتقادات تند کرسینسکی را دربارة بیکفایتی توپچی باشی نقل می کند)؛
افغانها با پیشروی سریع خود توپخانه را درهم ریختند و توپچی باشی و فیلیپ کلمب را کشتند (همان ، ص ١٤٢). می توان گفت که صفویان هرگز نتوانستند در جنگ صحرایی از توپخانه استفادة مؤثر بکنند.

منابع :
(١٦٨) حسین ابیوردی ، «چارتخت »، چاپ ایرج افشار، فرهنگ ایران زمین ، ج ١٥ (١٣٤٧ ش )؛
(١٦٩) محمدحسین بن خلف برهان ، برهان قاطع ، چاپ محمد معین ، ج ١، تهران ١٣٣٠ ش ؛
(١٧٠) حسن روملو، احسن التواریخ ، چاپ سیدن ، بارودا ١٩٣١؛
(١٧١) عالم آرای صفوی ، چاپ یداللّه شکری ، تهران ١٣٥٠ ش ؛
(١٧٢) نصرالله فلسفی ، «جنگ چالدران »، مجلة دانشکدة ادبیات دانشگاه تهران ، ج ١، ش ٢ (١٣٣٢ ش )؛
(١٧٣) همو، زندگانی شاه عباس اول ، ج ٢، تهران ١٣٣٤ ش ؛
(١٧٤) جمیل قوزانلو، تاریخ نظامی ایران ، ج ١، تهران ١٣١٥ ش ؛
(١٧٥) علی بن شمس الدین لاهجی ، تاریخ خانی ، چاپ منوچهر ستوده ، تهران ١٣٥٢ ش ؛
(١٧٦) میرتیمور مرعشی ، تاریخ خاندان مرعشی مازندران ، چاپ منوچهر ستوده ، تهران ١٣٥٦ ش ؛
(١٧٧) میرزا سمیعا، تذکرة الملوک ، چاپ محمددبیرسیاقی ، ١٣٣٢ ش ؛


(١٧٨) D. Ayalon, Gunpowder and firearms in the Mamlدk kingdom , London ١٩٥٦;
(١٧٩) E. G. Browne, A history of Persian literature , iv, Cambridge ١٩٢٤;
(١٨٠) Chardin, Voyages du Chevalier Chardin en Perse , ed. Langlةs, Paris ١٨١١;
(١٨١) A Chronicle of the Carmelites in Persia , London ١٩٣٩;
(١٨٢) G. N. Curzon, Persia and the Persian question, London ١٨٩٢;
(١٨٣) Sir E. Denison Ross, ed. Sir Anthony Sherley and his Persian adventure , London ١٩٣٣;
(١٨٤) Don Juan of Persia , ed. and tr. G. Le Strange, London ١٩٢٦;
(١٨٥) R. Du Mans, Estat de la Perse , Paris ١٨٩٠;
(١٨٦) E. Glassen, Die frدhen Safawiden nach Qa ¦ z ¦ â Ah ¤ mad Qum i ¦ , Freiburg ١٩٧٠;
(١٨٧) Herbert, A relation of some years travaile etc , London ١٩٣٤;
(١٨٨) P. Horn, Das Heer-Und Kriegs wesen des Grossmoghuls , Leiden ١٨٩٤;
(١٨٩) L. Lockhart , The fall of S ¤ afav â dynasty and the Afghan occupation of Persia , London ١٩٥٨;
(١٩٠) V. Minorsky, Persia in A. D. ١٤٧٩: An abridged translation of Fad ¤ lullah B. Ru ¦ zbiha ¦ n Khunj i ¦ 's Ta ¦ r i ¦ k-i ، A ¦ lama ¦ ra ¦ -yi Am i ¦ n i ¦ , London ١٩٥٧;
(١٩١) A Narrative of Italian travels in Persia in the ١٥th. and ١٦th. centuries , London ١٨٧٣;
(١٩٢) Purchas His Pilgrimes, VIII, London ١٩٠٥;
(١٩٣) J. L. Schlimmer, Terminologie medico-Pharmaceutique , Tehran ١٣٤٩ s;
(١٩٤) P. de Thevenot, The travels of Monsieur de Thevenot into the Levant , London ١٦٨٦;
١٩٥- J.Woods, The Aqqoyunlu:Clan,confederation, empire, Chicago ١٩٧٦;
(١٩٦) H. E. Wulff. The Traditional crafts of Persia , Cambridge, Mass. ١٩٦٠.

(١٩٧) / د. اسلام ؛
سیوری ایرانیکا / فلور



تصاویر این مدخل:
حمله عثمانیهابه مجارستان در ٩٢٨ منبع :جهان اسلام
توپ هایی برای دفاع از تنگه (احتمالا داردانل) منبع :جهان اسلام
افسران ایرانی با زنبورک و زنبورک چی منبع:یحیی ذکا