دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٦٠١
بَکَّری (بهکری) ، شیخ فرید ، دیوانی و تذکره نویس دربار بابریان. فرزند شیخ معروف «صدر» بهکر بود و در همانجا زاده شد. منابع به تاریخ تولد و مرگش اشاره ای نکرده اند ( رجوع کنید به بکری ، ج ١، مقدمة معین الحق ، ص ٦ ) و آگاهی ما دربارة او مختصر و بیشتر برگرفته از تنها اثر باقیماندة وی ، ذخیرة الخوانین ، است .
شیخ فرید نزد میرابوالقاسم نمکین عروض ، خطاطی و فن کتابت و نزد ملامحمد تتوی علم کلام آموخت . از دیگر استادانش از ملامصطفی جونپوری نام برده است . او افزون بر زبان هندی ـ سندی که زبان مادریش بود، در زبان فارسی مهارت داشت و عربی و پشتو نیز می دانست (همان ، ج ١، مقدمة معین الحق ، ص ١٠ ). شیخ فرید در سلطنت بابریان به کارها و مسئولیتهای مهم گماشته شد (نظام الدین احمد هروی ، ج ٢، ص ٤٤٦)؛
چنانکه پیش از ١٠١٥، وکیل ابوالفتح دکنی (بکری ، ج ١، مقدمة معین الحق ، ص ١٥ ) و در ١٠١٧ «بخشی * » و «امینِ صوبة » برار بود (همان ، ج ١، ص ١٥٨؛
ظهورالدین احمد، ج ٢، ص ٥٣٠). او هشت سال امین و وقایع نویس گجرات بود (بکری ، ج ١، ص ١٣٧، مقدمة معین الحق ، ص ١٥ ) و در ١٠٢٣ به خدمت در دیوان نورالنساء بیگم ، دختر جهانگیرشاه (١٠١٤ـ١٠٣٧)، پرداخت (همان ، ج ١، ص ١٢٢) و در ١٠٤٣ به جرگة ملازمان مهابت خان سپهسالار درآمد (همان ، ج ١، ص ٨٩؛
ظهورالدین احمد، همانجا). شیخ فرید پس از چندی ، وکیل مطلق العنان دولت سراندازخان قلماق شد و نظم را در آن ایالت برقرار کرد. آخرین منصب او در ١٠٥٩، امین و وقایع نویس دوازده قلعه در دکن بود که تا ١٠٦١ ادامه یافت (ظهورالدین احمد، همانجا) و از این تاریخ دیگر اطلاعی از او در دست نیست .
شیخ فرید تألیفاتی داشته که از آن میان تاریخ شاهجهانی و تحفة سراندازخانی به دست نیامده است (همانجا). او ذخیرة الخوانین (تنها اثر به جا مانده ) را در ١٠٦١ به پایان رساند.این کتاب به زبان فارسی و نخستین تذکره از رؤسا و امرای دربار در سلطنت سه پادشاه بابری ، یعنی اکبرشاه ، جهانگیرشاه و شاهجهان ، و مشتمل بر سه باب است . در هر باب ، امرای یک پادشاه آمده و در آغاز نیز اسامی آنان فهرست وار نگاشته شده است . اهمیت ذخیرة الخوانین در این است که شیخ فرید بسیاری از وقایع و جنگها را خود دیده و یا از کسانی که
شاهد آن بوده اند نقل کرده است . علاوه بر آن ، او در نگارش ذخیرة الخوانین از کتب دیگری چون طبقات اکبری نیز بهره برده است . نثر کتاب ساده و روان و بدون هرگونه تصنع و ابهام است . شیخ فرید در این اثر پاره ای اصطلاحات و کلمات محلی و هندی و اشعار هندی به کار برده است . معین الحق دو نسخة خطی از این کتاب را در کراچی ، یکی را در کتابخانة انجمن تاریخ پاکستان ، و دیگری را در انجمن ترقی اردو دیده است (بکری ، ج ١، مقدمة معین الحق ، ص ١ ) و منزوی (ج ١١، ص ٩١٢ـ٩١٣) از سه نسخة خطی یاد می کند. ذخیرة الخوانین به کوشش و تصحیح سیدمعین الحق ، توسط انجمن تاریخ پاکستان کراچی در سه مجلد در فاصلة ١٩٦١ تا ١٩٧٤ به چاپ رسیده است .
شیخ فرید شعر نیز می سرود؛
چند قطعه و رباعی ازاو در ذخیرة الخوانین آمده است (بکری ، ج ١، مقدمه ،
ص ١١ ).
منابع :
(١) ظهورالدین احمد، پاکستان مین فارسی ادب کی تاریخ ، ج ٢، لاهور ١٩٧٤؛
(٢) فریدبن معروف بکری ، ذخیرة الخوانین ، چاپ معین الحق ، کراچی ١٩٦١ـ١٩٧٤؛
(٣) احمد منزوی ، فهرست مشترک نسخه های خطی فارسی پاکستان ، اسلام آباد ١٣٦٢ـ١٣٧٠ش ؛
نظام الدین احمد هروی ، طبقات اکبری ، ج ٢، کلکته ١٩٣١.
/ شاهد چوهدری /