دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٥٦٩
بُقُوم (مفرد آن بَقْمی ) ، قبیله ای در غرب عربستان که برحسب روایات نسبشان به أَزْد * می رسد. اگر چه از قبایل حجاز به شمار رفته اند، جولانگاهشان سرزمینهایی در مشرق طائف و در جوار دشتهای حَرَّة حَضن و حرّة البقوم است که پوشیده از گدازه های آتشفشانی اند. در این ناحیه ، مرزهای حجاز و نجد به وضوح مشخص نیست . جمعیت این قبیله را نزدیک به ده هزار نفر برآورد کرده اند که تقریباً نیمی ازآنان حرانشین اند. بیشتر افراد قبیله ، دست کم از چندین قرن پیش ، در ناحیة وادی تُرَبة (یا:تَرَبة ) با شیوه های کشت معمول در واحه به کشاورزی اشتغال دارند. شهر تُربه (در ْ٢١ و ¨ ١٤ عرض شمالی و ْ٤١ و ¨ ٣٧ طول شرقی ) محلّ اصلی تجمع آنهاست . قبیلة بقوم به دو شاخة مَحامید و آلِ وازع تقسیم شده است .
در آغاز جنبش وهّابیان ، بقومیان از شریف غالب ، که با نجد در مبارزه بود، هواداری می کردند. از ١٢٢٨ در مقابل هجوم سپاهیان محمد علی ، والی عثمانی مصر، به دفاع از سرزمین خویش برخاستند. در این نبردها زنی به نام غالیه از خود دلاوری بیمانندی نشان داد. قبیلة بقوم عاقبت تسلیم شد و شهر تربه در ١٢٣٠ به اشغال دشمن در آمد. در آغاز قرن حاضر، بعضی از افراد قبیله به عبدالعزیزبن سعود و بعضی به شریف حسین اظهار وفاداری کردند، به این معنی که شاخة محامید به ولایت شریف حسین گردن نهاده و آل وازع به هواداری از ابن سعود جنگیدند. در ١٣٣٧، پس از پیروزی ابن سعود در تربه ، طایفة محامید به اطاعت او درآمدند؛ نیز برخی از خاندانهای دو شاخة بقوم در جنگهایی که ابن سعود بعدها در نواحی غربی عربستان به راه انداخت ، شرکت جستند. در ١٣٣٨ش ، حسین بن مُحیی شیخ طایفه محامید و محمدبن غَنّام شیخ آل وازع بودند.
منابع :
(١) حسین بن غنّام ، روضة الافکار والافهام ، بمبئی ( بی تا. ) ؛
(٢) احمد زینی دحلان ، خلاصة الکلام ، قاهره ١٨٨٧؛
(٣) عمررضا کحاله ، معجم قبایل العرب القدیمة والحدیثة ، دمشق ١٩٤٩؛
J. L. Burckhardt, Notes on the Bedouins and Wahabys, London ١٨٣١;
M. v. Oppenheim and W. Caskel, Die Beduinen, , Wiesbaden ١٩٥٢;
H. St. J. Philby, Arabian Highlands, Ithaca ١٩٥٢.
/ ف . س . ویدال ( د. اسلام ) /