دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٥٦٢
بÙقعه .
١) در لغت . به معنای «قطعه زمینی است Ú©Ù‡ به سبب اختلا٠رنگ ، یا ( وجه مشخصة دیگری ) مانند آن ØŒ از Ù…Øیط اطرا٠متمایز باشد»؛ یا «ناØیة پستی با آب راکد» ( رجوع کنید به لین ØŒ ذیل واژه ). تعبیر اخیر قطعاً در ریشة واژة بÙقاع * Ú©Ù‡ در اصل به درة باتلاقی میان رشته کوههای لبنان Ùˆ جبل الشرقی در سوریه اطلاق Ù…ÛŒ شده ØŒ Ùˆ نیز در ریشة «بÙقَیعه » نهÙته است . بقیعه نام Ù…ØÙ„ÛŒ است در نزدیکی دریاچة ØÙمص * ( رجوع کنید به لسترنج ØŒ ص ٣٥٢). پس از این معانی ØŒ بقعه معنای وسیعتر٠«ایالت ØŒ ناØیه ØŒ Ùˆ گستره ای از زمین » را یاÙته است ØŒ مثلاً در نوشته های جغراÙیانگاران قدیم مسلمان (در مقدسی ØŒ ص ٣١ØŒ بقعه Ùقط متراد٠«موضع » است )ØŒ Ùˆ ظاهراً این آخرین تØول معنایی آن در کشورهای غربی جهان اسلام بوده است ( رجوع کنید به دÙزی ØŒ ج ١ØŒ ص ١٠٣ Ú©Ù‡ Ùقط معنای اخیر را ضبط کرده است ).
در بخشهای شرقی Ùˆ مرکزی جهان اسلام Ùˆ ظاهراً در دورة سلجوقیان ØŒ کلمة بقعه معانی «خانقاه »، «مقبره » Ùˆ به طور Ú©Ù„ÛŒ «بنایی برای مقاصد عبادی ØŒ تØصیلی یا خیریه » را پیدا کرد. این تغییر معنی قطعاً ناشی از عبارت قرآنی «...اَلبÙقْعَة٠المÙبارَکَة ...» (قصص :٣٠) است Ú©Ù‡ تÙسیر آن بنابر اØادیث ØŒ درة مقدس است Ø› جایی Ú©Ù‡ در آن ØŒ خداوند از میان بوتة مشتعلی با موسی سخن Ú¯Ùت . از زمان سلجوقیان به بعد، کلمة بقعه در کتیبه نویسی به کار رÙت ØŒ Ùˆ از آن جمله کتیبه ای است از یاغی بَسان بن غازی بن دانشمند (٥٣٧ Ù€٥٦٠) در نیکسار ( قیصریة نو ) به تاریخ ٥٥٢ØŒ Ú©Ù‡ ساختمان بقعة مبارکه ای را Ø´Ø±Ø Ù…ÛŒ دهد Ùˆ منظور آن اØتمالاً خانقاه درویشان بوده است ( رجوع کنید به بÙرخÙÙ… ØŒ ص ٨٧). از زمان ایوبیان به بعد، این کلمه به همین ترتیب در منطقة سوری Ù€ Ùلسطینی به کار رÙت ØŒ برای مثال در ٥٩٥ برای معرÙÛŒ مکتبی در اورشلیم Ú©Ù‡ ØµÙ„Ø§Ø Ø§Ù„Ø¯ÛŒÙ† ایوبی وق٠کرده بود. به Ú¯Ùتة برخم ØŒ در همین شهر در جوار Øرم ØŒ جامع النسائی بود Ú©Ù‡ البÙقعَة البَیضاء (بقعة سÙید) Ù€ شاید به سبب دیوارهای سÙید Ùˆ خشن Ú¯Ú† کاری شدة آن نامیده Ù…ÛŒ شد. Øدود سه قرن Ùˆ نیم بعد، بر قلعة مرمت شده ای در اورشلیم ØŒ نام سلطان سلیم اول به عنوان خادم الØَرَمَین Ùˆ البÙقعَة٠الاقدسیَّة دیده Ù…ÛŒ شود.
در Ùرهنگ ترکی Ù€ ایرانی ØŒ ارتباط Ù„Ùظ بقعه با خانقاه درویشان Ùˆ مقابر، بخصوص آرامگاههای مشایخ صوÙیه ØŒ قطعی به نظر Ù…ÛŒ رسد. این ابنیه صر٠نظر از نقشه Ùˆ Ø·Ø±Ø Ø¯Ù‚ÛŒÙ‚ معماری آنها، در معنای قرآنی همواره «اماکن متبرّک » را تداعی Ù…ÛŒ کنند. در اسرار التوØید (نوشتة Ù…Øمدبن منوّر در ربع آخر قرن ششم ) Ú©Ù‡ Ø´Ø±Ø Øال ابوسعید ابی الخیر است ØŒ Ù„Ùظ «بقعه »، Ùˆ در یک مورد «بقعه ای از خیر»، متراد٠خانقاه * است (ص ٤٤ØŒ ١٤٦ØŒ ٣٣١Ø› قس مایر، ص ٣٠٥ØŒ Ø´ ٧٥ØŒ ص ٣١٠ØŒ Ø´ ١١٥). اÙوکین برای ابنیه ای Ú©Ù‡ در کتیبه هایشان معمولاً به عنوان بقعه معرÙÛŒ شده اند از منطقة آناطولی (برای نمونه پس از دانشمندیه Ùˆ دوره های سلاجقة روم Ùˆ «بیلیک »: امیرنشینها) Ùˆ از ایران (Ú©Ù‡ در قرون هشتم Ùˆ نهم از مشرق تا مجموعة تیموری شاه زنده * در سمرقند وسعت داشته ) نمونه هایی گرد آورده Ùˆ متذکر شده است Ú©Ù‡ Ù„Ùظ بقعه در این نواØÛŒ مقبولتر از مناطق عرب نشین بوده است (ص ٩٤Ù€٩٦).
منابع : علاوه بر قرآن Ø› Ù…Øمدبن منور، اسرارالتوØید ØŒ چاپ Ø°Ø¨ÛŒØ Ø§Ù„Ù„Ù‡ صÙا، تهران ١٣٣٢ Ø´ Ø› Ù…Øمدبن اØمد مقدسی ØŒ اØسن التقاسیم ÙÛŒ معرÙØ© الاقالیم ØŒ چاپ دخویه ØŒ لیدن ١٨٧٧Ø›
M. van Berchem, "Ù€pigraphie des Danishmendides", ZA , XXVII (١٩١٢); CIA , I. Ù€gypte , nos. ٤٤, ٤٥٩, II. Syrie du Sud, JØ¥rusalem ville, I/٢, ١١٠, ١١٢, no. ٣٩, II, ١٣٠, no. ١٧٦, III. Asie Mineure, ٢٤; R. Dozy, SupplØ¥ment aux dictionnaires arabes, Leiden ١٨٨١; E. W. Lane, An Arabic-English lexicon, London ١٨٦٣-١٨٩٣; G. Le Strange, Palestin under the Moslems, London ١٨٩٠; F. Meier, Abu  Sa Ù€ ï© ï‚¦ d-i Abu  l-Hayr (٣٥٧-٤٤٠/٩٦٧-١٠٤٩), Wirklichkeit und Legende , Tehran-LiØ©ge ١٩٧٦; B. O'Kane, "Ta  yba  d, Turbat-i Ja  m and Timurid vaulting", Iran : Jnal. of the British Institute of Persian studies , XVII (١٩٧٩); Opera minora , Geneva ١٩٧٨,  , ٧٠٣.
/ ک . ا. بازورث ( د. اسلام . ضمیمه ) /
٢) تاریخچه . در سرزمینهای اسلامی ØŒ بناهایی از نوع مقبره های Ú©ÙˆÚ†Ú© Ùˆ ساده تامقبره های بزرگ Ùˆ مجلل Ú©Ù‡ مصداق بقعه اند، به تناسب Ø´Ú©Ù„ Ùˆ عملکرد، نامهایی گوناگون دارند Ú©Ù‡ مهمترین آنها عبارت است از: قبّه ØŒ Ø¶Ø±ÛŒØ ØŒ تربت (تربه )ØŒ مدÙÙ† ØŒ قبر، گور، مزار، مرقد، روضه ØŒ مشهد، مقام Ùˆ مقبره .
در کشورهای عرب زبان قبّه قیرهای گنبدپوش (گنبد) نامیده Ù…ÛŒ شوند (گرابر، ص ١٦Ø› مصطÙÛŒ ØŒ القباب ØŒ ص ١١). Ø¶Ø±ÛŒØ ØŒ تربت Ùˆ مدÙÙ† نیز با تÙاوتهایی متراد٠قبه اند. واژة مدÙÙ† معمولاً برای قبر شخصیتی دینی یا غیردینی معمولی ØŒ Ùˆ Ø¶Ø±ÛŒØ Ø¨Ø±Ø§ÛŒ شخصیتهای برجستة دینی یا غیردینی به کار Ù…ÛŒ رود. Ø¶Ø±ÛŒØ Ù…Ø¹Ù…ÙˆÙ„Ø§Ù‹ از نظر معماری Ø´Ú©Ù„ ویژه ای دارد (ابن منظور، ج ٨ØŒ ص ٤٣Ø› دهخدا، ذیل «مدÙÙ† »؛ مصطÙÛŒ ØŒ همان ØŒ ص ٢٣Ø› غالب ØŒ ذیل Â«Ø¶Ø±ÛŒØ Â»). واژة تربه (تربت = خاک ) ظاهراً Ùاقد Ù…Ùهوم ساختمان است ØŒ گرچه بسیاری از آنها نیز بنا دارند. واژة «قبّه » Ù„Ùظ «تربه » را، تا کاربرد دوبارة آن در دورة عثمانی ØŒ مدتها از رواج انداخت . قبر، گور Ùˆ الÙاظ مشابه اینها نیز Ù…ÛŒ تواند اشاره به ساختمانی نهاده بر گور باشد، هر چند به Ù„Øاظ نوع Ùˆ وسعت بنا چندان در خور توجه نباشد (هیلن برند، ١٩٩٤ØŒ ص ٢٥٧Ø› غالب ØŒ ذیل «مرقد»).
برخی از این نامها هم بیشتر برای مقابر صالØان Ùˆ زهّاد Ùˆ مقدّسان به کار Ù…ÛŒ رود، از جمله مقام Ú©Ù‡ متراد٠با مزار، Ø¶Ø±ÛŒØ Ùˆ مدÙÙ† است (همان ØŒ ذیل «مقام »). مرقد نیز Ú©Ù‡ در Ùارسی به معنای «خوابگاه » است ØŒ در بسیاری موارد به قبور مقدّسان اطلاق Ù…ÛŒ شود (هیلن برند، ١٩٩٤ØŒ همانجا). واژة عربی مزار (زیارتگاه ) نیز ظاهراً Ùاقد هر گونه Ù…Ùهوم معماری است ØŒ ولی Øاکی از آن است Ú©Ù‡ زائران بسیاری را به خود جلب Ù…ÛŒ کند Ùˆ مناسک ویژه ای در آنجا برگزار Ù…ÛŒ شود (ویلبر Ùˆ گلمبک ØŒ ص ٨٦).
روضه در لغت به معنای «باغ Ùˆ بستان » است ØŒ ولی اشاره به بهشت هم دارد، ازینرو به بسیاری از قبور مقدّسان اطلاق Ù…ÛŒ شود، از جمله Ù…Øوطة متصل به مرقد نبی اکرم صلی الله علیه وآله وسلم . همچنین به مدÙÙ†ÛŒ Ú©Ù‡ باغی آن را اØاطه کرده باشد روضه گویند Ú©Ù‡ از این نوع عمارت در هند بسیار است (همان ØŒ ص ٢٨٠Ø› هیلن برند، همان ØŒ ص ٢٥٨Ø› غالب ØŒ ذیل «روضه »). از اصطلاØات مهم Ùˆ متداول در این زمینه «مشهد» است به معنای مکانی Ú©Ù‡ Ùردی برجسته از بزرگان دین در آنجا به شهادت رسیده باشد (گرابر، همانجا). در ایران ØŒ به بقعة Ùرزندان امامان علیهم السلام ØŒ امامزاده ØŒ Ùˆ گاهی شاهزاده Ùˆ آستانه (درگاه ØŒ Øضرت ØŒ گذرگاه ) نیز Ù…ÛŒ گویند (دهخدا، همانجا؛ هیلن برند، همانجا).
Øَظیره یا مجتمع آرامگاهی ØŒ Ù…Øوطه ای است برای دÙÙ† Ú©Ù‡ با Øصاری اØاطه شده Ùˆ معمولاً Ùاقد قداست است ØŒ مانند آنچه در گازرگاه ØŒ نزدیک هرات ØŒ موجود است (ویلبر Ùˆ گلمبک ØŒ ص ٨٦ØŒ ١٣٢Ø› هیلن برند، ١٣٦٦ Ø´ ØŒ ص ٣٠).
به دلیل برخی اØادیث منسوب به پیامبر صلّی اللّه علیه وآله وسلّم در آنها هر گونه ساخت Ùˆ تزیین قبور Ùˆ توجه به آنها نهی شده است ØŒ بسیاری گمان کرده اند Ú©Ù‡ در دورة آن Øضرت به بناهای یادبود گورها عنایتی نمی شده است ØŒ اما شواهدی در منابع اهل سنّت Ùˆ شیعه ØŒ خلا٠این نظر را ثابت Ù…ÛŒ کند. این قبیل اØادیث تنها متوجه منع از اØیای برخی آداب جاهلی بوده است (مصطÙÛŒ ØŒ التراث ØŒ ص ٢٥).
زیارت قبور در زمان پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم Ùˆ پس از آن معمول بوده است ØŒ Ùˆ Øتی شخص ایشان به زیارت اهل بقیع Ùˆ قبور شهدا Ù…ÛŒ رÙته اند (امینی ØŒ ج ٥ØŒ ص ١١٣Ù€١١٤). در کتب Ùقهی Ùˆ Øدیث اهل سنّت ØŒ Ùصولی به عنوان زیارت * ØŒ زیارت قبر نبی اکرم صلی الله علیه وآله وسلم Ùˆ تبرک جستن بدان Ùˆ نذر برای اهل قبور آورده شده ØŒ Ùˆ زیارتنامه های مختلÙÛŒ ØŒ از جمله زیارتنامة شیخین ØŒ نقل شده است (همان ØŒ ج ٥ØŒ ص ١٥٦Ù€ ١٥٨Ø› سبکی ØŒ جاهای متعدد). نهادن قندیل در کنار قبر پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم ØŒ در همان سالهای پس از ÙˆÙات ایشان (امینی ØŒ ج ٥ØŒ ص ١٣٥) Ùˆ برپاکردن خیمه ای در سال ٦٨ بر قبر ابن عباس (یعقوبی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٢٠٧)ØŒ همه Ù…ÛŒ تواند مقدمة بزرگداشت قبور Ùˆ ایجاد بناهای یادبود باشد. شواهدی نیز بر وجود بنا بر قبر ابن عباس قبل از سال ٩٤ موجود است (شبلنجی ØŒ ص ٢٨٦).
طبق منابع مکتوب ØŒ بنای مقبره از سدة دوم هجری درسرزمینهای اسلامی رایج شد (هیلن برند، همان ØŒ ص ٢٧)ØŒ چنانکه پس از ÙˆÙات امام موسی کاظم علیه السلام ØŒ ایشان را خارج از قبّة جعÙر، پسر منصور عباسی (ØÚ© :١٣٦Ù€ ١٥٨)ØŒ دÙÙ† کردند. از این روایت بر Ù…ÛŒ آید Ú©Ù‡ در اواسط قرن دوم ØŒ برخی قبور دارای بنا Ùˆ اØتمالاً گنبد بوده اند (خلیلی ØŒ ص ١٥٨)ØŒ از جمله بنایی Ú©Ù‡ هارون الرشید (ØÚ© :١٧٠Ù€١٩٣) بعد از١٧٠ بر قبر امام علی علیه السلام ساخت (امین ØŒ ج ١ØŒ ص ٥٣٦) Ùˆ بنای قبر سیده Ù†Ùیسه ØŒ از نوادگان امام Øسن علیه السلام Ùˆ عروس امام صادق علیه السلام ØŒ در قاهره (مقریزی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٤٤٢Ø› شبلنجی ØŒ ص ٣٨٨).
رواج اØداث مقابر گنبددار از قرن سوم بوده است (گرابر، ص ٢٢)Ø› Ùˆ از منابع چنین برمی آید Ú©Ù‡ از قرن چهارم به بعد، زیارت آنها معمول شده است (همان ØŒ ص ٢١Ø› مظاهری ØŒ ص ٣٧)Ø› مثلاً مقدسی (٣٤٥Ù€٣٨١) در وص٠سرزمینهای اسلامی ØŒ بخشی را به مشهدها، قبور Ùˆ رباطها اختصاص داده است (ص ١٠٢ØŒ ١٣٠ØŒ ١٤٦ Ùˆ غیره ). از قرن ششم به بعد، در سراسر جهان اسلام ØŒ انواع آرامگاهها به ÙˆÙور یاÙت Ù…ÛŒ شود (گرابر، همانجا). کثرت مقابر اهل بیت علیهم السلام ØŒ اولیاء، صØابه ØŒ علما Ùˆ غیره (برای نمونه رجوع کنید به ابن بطوطه ØŒ ج ١ØŒ ص ١٣٦ØŒ ١٦٤ØŒ ٢٢٠Ø› ابن جبیر، ص ٤٠Ù€٤٥ØŒ ٢٤٠)ØŒ Ùˆ انجام آداب خاص زیارت ØŒ دلیلی است بر اینکه آرامگاهها از نظر ساختار معماری Ùˆ آداب مذهبی تکامل یاÙته اند.
برخی پژوهشگران ØŒ قبة الصخره (٧٢) را در بیت المقدس Ù€ Ú©Ù‡ البته از نوع آرامگاهها نیست Ù€ نخستین بنای یادبود درجهان اسلام Ù…ÛŒ دانند Ú©Ù‡ شاید به مناسبت پیروزی مسلمانان بر آن سرزمین ØŒ Ùˆ اینکه اسلام خود را وارث ادیان متقدم Ù…ÛŒ شمرد Ùˆ نیز به سبب آنکه مکان معراج پیامبر اکرم بود،برپا شده باشد. این بنا Ú©Ù‡ در عین Øال نخستین قبّه (گنبد) در اسلام نیز به شمار Ù…ÛŒ آید، در Ù…ØÙ„ نخستین قبلة مسلمانان Ùˆ Ù…ØÙ„ معراج پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم ساخته شده است (گرابر، ص ٢٣)ØŒ هر چند منابع کهن (مثلاً یعقوبی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٢٠٥) هدÙهای سیاسی Ùˆ دینی خاصی را در ساخت این بنا دخیل Ù…ÛŒ دانند. بنای Ù‚Ùبَّة الصÙلیبیه در سامرا (٢٤٥) منسوب به منتصر عباسی (ØÚ© :٢٤٧Ù€ ٢٤٨) نیز از اولین بناهای یادبود شناخته شده است (مصطÙÛŒ ØŒ التراث ØŒ ص ٢٥Ø› گرابر، همانجا). بنای آرامگاه Øکیم ترمذی در ترمذ (اØتمالاً متعلق به اواخر قرن سوم Ùˆ اوایل قرن چهارم ) بقعة Øضرت معصومه سلام الله علیها در قم (متعلق به قرن سوم ) Ùˆ بقعة Øضرت علی علیه السلام در نج٠را Ù…ÛŒ توان از بناهای گنبددار کهن به شمار آورد (گرابر، ص ٢٤Ù€٢٧).
گسترش اسلام ارتباط مستقیمی با جهاد Ùˆ شهادت دارد Ùˆ بزرگداشت شهدا از صدر اسلام مستلزم تداوم خاطرة آنان Ùˆ ساخت مشهدها، بقعه ها Ùˆ روضه ها بر مدÙÙ† آنها بوده است . ازینرو در بسیاری از سرزمینهای اسلامی مجاور با دارالØرب * ØŒ اینگونه بناها برپاگشته است Ø› مثلاً آسوان در نوبه ØŒ یکی از نواØÛŒ درگیریهای مسلمانان با دشمنان ØŒ دارای آرامگاههایی از قرن چهارم Ùˆ پنجم است (مقریزی ØŒ ج ١ØŒ ص ١٩٧Ù€١٩٩)Ø› در Øالی Ú©Ù‡ در اسپانیا Ùˆ سیسیل Ú©Ù‡ آنجاها نیز نزدیک نبردگاه بوده اند، چنین آرامگاههایی دیده نمی شود (هیلن برند، ١٣٦٦ Ø´ ØŒ ص ٢٦).
بعد از قرن ششم Ú©Ù‡ تصو٠در میان مسلمانان Ù†Ùوذ بیشتری یاÙت ØŒ ساخت مقبره های صوÙیه اÙزایش پیدا کرد (بورکهارت ØŒ ١٣٦٥ Ø´ ØŒ ص ١٠٥Ø› برای نمونه رجوع کنید به ابن بطوطه ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٢٧ØŒ ٢٦١Ù€٢٦٤ØŒ ٤٧٢)ØŒ از جمله مقبرة ملاادریس در مراکش Ùˆ زیارتگاههای متعلق به خاندان چشتی در هند (هیلن برند، ١٩٩٤ØŒ ص ٢٦٧Ù€ ٢٦٨).
کثرت زیارتگاهها Ùˆ امامزاده ها در مناطق شیعی ØŒ بویژه ایران Ùˆ مصر در دورة Ùاطمیان ØŒ شایان توجه است Ùˆ شمار بسیاری از آرامگاههای اولیه Ùˆ قدیمتر نیز به شیعیان اختصاص دارد (گرابر، ص ٥٢Ø› هیلن برند، ١٣٦٦ Ø´ ØŒ ص ٢٧). Ùاطمیان به ساخت بقاع خاندان علویان توجه داشتند (ویت ØŒ ص ٥١)ØŒ ولی تأثیر مقابر امامان شیعه علیهم السلام ØŒ Ùˆ Ùرزندان آنان در کربلا، نج٠، مشهد، قم ØŒ سامرا Ùˆ کاظمین در گسترش این مقابر، Ùˆ ترویج مراسم مختل٠مخصوصاً سوگواری دهة Ù…Øرم در دیگر سرزمینها چشمگیرتر است .
علاقة Ùرمانروایان به بقای نام Ùˆ گسترش Ù†Ùوذ خاندانشان از دیگر دلایل توسعة مقبره سازی در جهان اسلام بوده است Ø› هر چند از این Ùرمانروایان ØŒ در قرون اولیه ØŒ کمتر آرامگاهی به جای مانده است ØŒ زیرا بسیاری از اینان در اماکن دیگر، مانند مساجد یا مدارس (هیلن برند، همان ØŒ ص ٢٩) یا پیرامون مزار یکی از اولیاء، مانند گورستان شاه زنده در سمرقند، گورستان ممالیک در قاهره (بورکهارت ØŒ همان ØŒ ص ١٠٥Ù€١٠٦)ØŒ به خاک سپرده Ù…ÛŒ شدند.
نوعی مجموعة متداول در ممالک اسلامی ØŒ ساختمان مقبره Ù€ مسجد است . گاه مقابر در کنار مسجد قرار داشتند مانند مجموعة سلطان قَلاوون (قرن Ù‡Ùتم Ø› دوری ØŒ ص ١٣٤Ø› میچل ØŒ ص ٢٢٥) Ùˆ گاه در داخل مسجد (غالب ØŒ ذیل Â«Ø¶Ø±ÛŒØ Â») Ú©Ù‡ اغلب بنیانگذاران مساجد در آنجا مدÙون بودند، مانند مسجد سلطان Øسن (ØÚ© :٧٥٧Ù€٧٦٤) در قاهره Ø› مسجد سلیمانیه در استانبول Ø› مسجد Ùˆ مقبرة Øموده پاشا در تونس (کونل ØŒ ص ١٢٨Ù€١٢٩Ø› غالب ØŒ ص ٣٩١ØŒ ٣٩٤Ø› میچل ØŒ ص ٢٢١) Ùˆ مسجد گوهرشاد (بنا:٨١٩) در کنار بقعة امام رضا علیه السلام (ویلبر Ùˆ گلمبک ØŒ ص ٩١).
مجموعة آرامگاه Ù€ مدرسه Ú©Ù‡ تقریباً از قرن ششم به بعد رواج یاÙت ØŒ جایگاه والای مدرسه را در جامعة اسلامی بیان Ù…ÛŒ کند (دیکی ØŒ ص ٤٣)ØŒ از آن جمله است مدرسه Ùˆ مقبرة ناصر Ù…Øمد در قاهره (قرن Ù‡Ùتم ØŒ دورة مملوک Ø› مینک Ù€ برگ ØŒ ص ٢٢٥)Ø› مدرسه Ù€ مقبره Ùˆ مسجد غازی الدین خان (متوÙÛŒ ١١٢٢) در دهلی Ú©Ù‡ هنوز به عنوان مؤسسه ای آموزشی مسلمانان از آن استÙاده Ù…ÛŒ کنند (Øسنی ØŒ ج ٦ØŒ ص ١٩٨Ù€١٩٩Ø› Ú©Ø® ØŒ ص ١٣١: قاضی الدین )Ø› مدرسة رکنیه جنب بقعة سید رکن الدین (قرن هشتم ) در یزد Ùˆ مدرسة خواجه تاج الدین جنب بقعة خواجه تاج الدین (قرن نهم ) در کاشان ( معماری ایران ،ج ٢ØŒ ص ٦٩). با اینهمه ØŒ قدیمترین نمونة مدارس Ùˆ Øوزه های علمیة اطرا٠بقعه ها از نوع Øوزه های علمیة اطرا٠مشاهد متبرکه اند Ú©Ù‡ مشهد Ùˆ قم Ùˆ نج٠مصداق آن اند (ویلبر Ùˆ گلمبک ØŒ ص ٩١ØŒ ٢٦٤).
مجموعه هایی Ú©Ù‡ Øاوی مزار صوÙÛŒ یا عارÙÛŒ بوده باشد، به صورت خانقاه Ù€ مقبره مشاهده Ù…ÛŒ شود (دیکی ØŒ همانجا)Ø› مانند خانقاه Ù€ مقبرة برقوق در قاهره (قرن هشتم ) Ùˆ خانقاه Ù€ مقبرة نصرآباد در غرب اصÙهان (گدار، ١٣٦٥Ù€ ١٣٦٨ Ø´ ØŒ ج ٤ØŒ ص ٢٣٣). کتابخانه های بسیاری نیز از جمله تشکیلات الØاقی به این بقعه ها بوده اند، از جمله کتابخانة Øیدری در نج٠که در زاویه ای از Øرم Øضرت علی علیه السلام قرار دارد Ùˆ قدمت آن Øداقل به دورة آل بویه Ù…ÛŒ رسد (عوّاد، ص ١٣١)Ø› کتابخانه ای Ú©Ù‡ خلیÙÙ‡ الّناصرلدین الله عباسی در ٥٨٤ برای مقبرة همسرش ØŒ سلجوقه خاتون ØŒ در بغداد وق٠کرده است (همانجا)Ø› Ùˆ کتابخانة آستان قدس رضوی Ú©Ù‡ سابقة بنای آن به قرن نهم Ù…ÛŒ رسد (سعیدی رضوانی ØŒ ص ٩٢).
رباط * ها Ú©Ù‡ استØکاماتی دÙاعی نزدیک مرزهای کشورهای اسلامی بودند Ùˆ در آن مجاهدان به نبرد با مشرکان Ù…ÛŒ پرداختند Ùˆ به شهادت Ù…ÛŒ رسیدند، Ùˆ همانجا نیز دÙÙ† Ù…ÛŒ شدند، غالباً مقدس Ùˆ Ù…ØÙ„ زیارت Ù…Øسوب Ù…ÛŒ شده اند (کریمی ØŒ ص ٥٠٨Ø› غالب ØŒ ذیل «رباط »)Ø› از جمله رباط عبّادان (آبادان )Ø› «منستیر» (مونیستر) در تونس ØŒ از قرن دوم هجری Ø› عباد نزدیک تلمسان در الجزایر Ú©Ù‡ قبر سیدی بن مَدْیَن در آنجاست Ø› «تاÙرطست » در مراکش Ú©Ù‡ در آن یک مسجد Ùˆ گور دو امیر از بنومرین قرار دارد؛ Ùˆ «تسکیدلت » در جنوب غرب وهران Ú©Ù‡ یکی از اولیای «بنو ازناسن » در آن مدÙون است (بدوی ØŒ ص ٤٨). سه بنای خشتی در دارزین٠بم ØŒ از نخستین استØکامات سده های اولیه است Ùˆ وضعی مشابه دارد (کریمی ØŒ ص ٥١٠).
آرامگاه به صورت زیارتگاه Ùˆ مکانی مقدس منشأ تØولات مختلÙÛŒ است Ø› مثلاً در مدینه ØŒ بیت المقدس ØŒ مشهد، کربلا، نج٠و کاظمین ØŒ زیارتگاه علت وجودی Ùˆ گسترش این شهرها شده است (سعیدی رضوانی ØŒ ص ١٢٢). زیارتگاهها پس از مساجد از Ù„Øاظ معنوی Ùˆ مذهبی جایگاه ویژه ای دارند Ùˆ از دیرباز ملجأ Ùˆ مأمن مؤمنین ( رجوع کنید به بست Ùˆ بست نشینی * ) Ùˆ Ù…ØÙ„ نذر Ùˆ نیاز (همان ØŒ ص ١٢٤) Ùˆ دعا Ùˆ عبادت بوده اند.
اغلب بقعه ها Ùˆ امامزاده ها، تولیت Ùˆ سازمان اداری Ùˆ مالی خاصی دارند Ùˆ موقوÙات مختل٠، از جمله املاک Ùˆ زمینهای کشاورزی ØŒ پشتوانه ای برای ادارة آن Ù…ØÙ„ Ùˆ انجام اعمال نیکوکارانه است (سعیدی رضوانی ØŒ ص ١٢٢Ù€١٢٤).
چون یکی از جنبه های معماری آرامگاهی ØŒ ایجاد ارتباط میان جهان مادی Ùˆ معنوی است ØŒ مقبره Ùˆ زیارتگاه Ùˆ اجزای آن Ù…ÛŒ تواند Ù…Ùاهیم نمادین Ùˆ رمزی داشته باشد. چنانکه گنبد * یا برجهای مقبره ای (مهمترین جزء مقابر)ØŒ نشانة صعود Ùˆ اشاره به آسمان Ùˆ بهشت است (هیلن برند، ١٣٦٦ Ø´ ØŒ ص ٢٩Ø› پوپ ØŒ ١٣٦٥ Ø´ ØŒ ص ١٣Ø› دانشوری ØŒ ص ٩)ØŒ Ùˆ Ù…ÛŒ تواند نمادی از Ùرودآیی جبروت کیهان بر زمین باشد ( هنرهای ایران ØŒ ص ٨٩). Ø´Ú©Ù„ چهارگوش اماکن دینی مبین قطعیت Ùˆ تغییرناپذیری قانون ØŒ Ùˆ Ø´Ú©Ù„ کروی آن نشانة آسمان Ùˆ Ù…Ùهوم نامØدود Ùˆ نامتناهی است ØŒ Ùˆ Ø·Ø±Ø Ø³Ø§Ø®ØªÙ…Ø§Ù†ÛŒ مرقد با سق٠گنبدی ØŒ رمز اتØاد آسمان Ùˆ زمین است (بورکهارت ØŒ ١٣٦٩ Ø´ ØŒ ص ١٨ØŒ ١٣٦).
پیشطاق * (طاق جلوی ) مقابر Ú©Ù‡ ساخت آن از Øدود قرن پنجم به بعد رواج یاÙته ØŒ با بزرگی Ùˆ زیبایی خود، بزرگی Ùˆ قداست شخصیت صاØب آرامگاه را بیان Ù…ÛŒ کند (هیل Ùˆ گرابر، ص ١٠٨Ù€١٠٩). گاهی پیشطاقها Ùˆ سردرها Ù…ÛŒ تواندکنایه از مرد مقدسی باشد Ú©Ù‡ او را باب هدایت Ù…ÛŒ دانسته اند. برای مثال ØŒ در مرو قبرهای دو تن از صØابة پیامبراکرم صلی الله علیه وآله وسلم ØŒ در جلو دو پیشطاق قرار دارد Ú©Ù‡ جزو
بنا نیستند Ùˆ اضاÙÛŒ اند (ویلبر Ùˆ گلمبک ØŒ ص ٢٧٩)ØŒ مقبرة ابوبکر تایبادی را در تایباد، با ایوان (پیشطاق ) بلند آن ØŒ Ù…ÛŒ توان از این نوع بناها شمرد. وجود نقش درختان Ùˆ گیاهان در این اماکن نیز در خور توجه است . Ø·Ø±Ø Ú¯ÛŒØ§Ù‡Ø§Ù† ساقه ای (اسلیمیها)ØŒ Ú©Ù‡ اغلب از یک گلدان یا طشت سر در آورده ØŒ Ù…ÛŒ تواند تمثیلی از بهشت باشد (همان ØŒ ص ٢٨٠Ø› پوپ ØŒ ١٣٦٥ Ø´ ØŒ ص ١٦٣). برخی نقاشیها Ùˆ تصاویر به کار رÙته در آرامگاهها، از جمله
در برج خرقان ØŒ در جادة قزوین Ù€ همدان (دورة سلجوقی )،با تصاویری از گیاهان Ùˆ پرندگان تمثیلی ØŒ Ù…ÛŒ تواند مؤیداین نظر باشد (دانشوری ØŒ ص ٩ØŒ ٣٠ØŒ ٤٠Ù€٤٦). اعداد مقدس نیز در معماری بقاع Ùˆ مقابر تأثیر نهاده است Ø› برجهای آرامگاهی دوازده ضلعی Ù…ÛŒ تواند نشانة دوازده امام شیعی علیهم السلام یا علایم بروج دوازدهگانه (ویلبر Ùˆ گلمبک ØŒ ص ٢٧٩) باشد،و مقابر هشت گوشه تمثیلی از هشت در٠بهشت Ùˆ هشت طبقة آسمان (دانشوری ØŒ ص ٣٠). در ایران ØŒ بسیاری از بقعه ها با اعداد مقدس نامگذاری شده اند، مانند بقعة دوازده امام (یزد، ٤٢٩)ØŒ چهل دختر (دامغان ØŒ قرن پنجم )ØŒ Ù‡Ùت تنان Ùˆ چهل تنان در شیراز Ú©Ù‡ بترتیب ØŒ متعلق به دوره های زندیه Ùˆ قاجاریه اند ( معماری ایران ØŒ ج ٢ØŒ ص ٨٥Ù€٨٦ØŒ ٩٢ØŒ ٩٥). خطوط به کار رÙته در آرامگاهها نیز علاوه بر وجه تزیینی Ùˆ جاودانه کردن خاطرة زهد بنیانگذاران (هیل Ùˆ گرابر، ص ١١١Ù€١١٢) به دلیل استÙاده از آیات قرآن ØŒ ادعیه ØŒ اشعار Ùˆ ذکر زهد Ùˆ تقوای بنیانگذاران ØŒ جنبة معنوی Ùˆ مقدس Ùˆ آخرت گرایی به این اماکن Ù…ÛŒ بخشد.
در ایران ØŒ پس از مساجد، بقعه ها Ùˆ امامزاده ها رایجترین بناهای دینی اند Ùˆ کمتر شهری است Ú©Ù‡ در آن مقبره ای نباشد (هیلن برند، ١٩٩٤ØŒ ص ٢٧٣). Ú¯Ùتنی است Ú©Ù‡ جز آرامگاه کوروش در پاسارگاد، تقریباً آرامگاه مهم Ùˆ مجزایی از دوران پیش از اسلام٠ایران وجود ندارد. بدین ترتیب ØŒ وقتی اسلام به ایران آمد، هیچ سنت آرامگاه سازی وجود نداشت تا الهام بخش مسلمانان باشد. شاید پس از اسلام ØŒ ایرانیان این روش را از همکیشان خود در مصر، سوریه Ùˆ عراق گرÙته باشند (هیلن برند، ١٣٦٦ Ø´ ØŒ ص ٢٧).
از بناهای یادبود سه قرن اول در ایران ØŒ آثار اندکی بر جای مانده است Ú©Ù‡ مهمتر از همه مشهد علی بن موسی الرضا علیه السلام در خراسان است . مزار Øضرت معصومه سلام الله علیها در قم نیز ظاهراً تا نیمة قرن دوم Ú©Ù‡ برای آن بنا یا گنبدی ساختند، تنها دارای سایه بانی بوده است (قمی ØŒ ص ٢١٣ØŒ ٢١٦Ø› مدرسی طباطبائی ØŒ ج ١ØŒ ص ١٨). شهر قم پس از دÙÙ† Øضرت معصومه سلام الله علیها، مقدس Ùˆ مکان برگزیده ای برای دÙÙ† بسیاری از مشاهیر علما Ùˆ مقدسان Ùˆ اعقاب امامان علیهم السلام گردید (ویلبر Ùˆ گلمبک ØŒ ص ٢٦٤).
ظاهراً در ایران ØŒ آرامگاههای دیگری نیز بوده Ú©Ù‡ از آنها اثری بر جای نمانده ØŒ ولی از آثار مکتوب شواهدی بروجود مزارها Ùˆ مشهدها به دست Ù…ÛŒ آید. به Ú¯Ùتة مقدسی (ص ٢١٠) در ری ØŒ شاهزادگان بلند پایة دیلمی گنبدهای رÙیع Ùˆ مستØÚ©Ù… ØŒ Ùˆ شاهزادگان دون پایه گنبدهای کوچکتری بر بالای مقابر خود داشتند. از پیش از عهد سلجوقیان ØŒ Ú©Ù‡ دورة رونق آرامگاه Ùˆ بقعه در ایران است ØŒ آثار معدودی باقی مانده Ú©Ù‡ عبارت است از: آرامگاه اسماعیل سامانی در بخارا (پیش از ٣٣٣)؛آرامگاه ارسلان جاذب در سنگ بست ØŒ Ú©Ù‡ تنها آرامگاه باقیمانده از دورة غزنوی است Ø› گنبد قابوس * (٣٩٧)Ø› آرامگاه عرب اتا در شهر تیم تاشکند (٣٦٧)Ø› بقعة دوازده امام در یزد (٤٢٩) Ú©Ù‡ کهنترین نمونة بناهای مرکز ایران است (گرابر، ص ٣٦).
تا دورة سلجوقی ØŒ بخش عمدة آثار معماری ایران را مساجد تشکیل Ù…ÛŒ داد، اما در این دوره شمار مقابر بر مساجد پیشی گرÙت ( هنرهای ایران ØŒ ص ٨٦). امرای ترک بیشتر علاقه داشتند Ú©Ù‡ مقابر خویش را، به تقلید از Ø´Ú©Ù„ خیمه ØŒ به Ø´Ú©Ù„ برج بسازند (کونل ØŒ ص ٧٤) ولی بندرت آرامگاه امامزادگان شیعی به Ø´Ú©Ù„ مقبرة برجی ساخته Ù…ÛŒ شد (هیلن برند، ١٣٦٦ Ø´ ØŒ ص ٣٢). دو نمونة برجستة این دوره آرامگاه سلطان سنجر در مرو (٥٥٢) Ùˆ گنبد سرخ در مراغه (٥٤٢Ø› ویلسون ØŒ ص ١٦٠ØŒ ١٦٢) است . مقارن همین دوره ،گسترش تصو٠موجب اÙزایش مقابر Ùˆ زیارتگاهها گردید، از جمله مقابر صوÙیه Ù…ÛŒ توان به مقبرة شیخ اØمد جام (٤٤١Ù€٥٣٦) در تربت جام (اØتمالاً سدة ششم ) Ùˆ بایزید بسطامی (Øدود سده هشتم ) اشاره کرد. اینگونه مقابر پس از دورة سلجوقیان اÙزایش یاÙت . بقعه های متبرک نیز در بسیاری دوره ها از Øمایت پادشاهان برخوردار Ù…ÛŒ شدند، مثلاً سلطان Øسین بایقرا (ØÚ© :٨٣٦Ù€٩١٢) بسیاری از بقعه های علوی را تعمیر کرد (ویلبر Ùˆ گلمبک ØŒ ص ٩٧).
برخی دیگر از آرامگاهها به علما Ùˆ Ùقها، شعرا Ùˆ شخصیتهای برجسته اختصاص دارد، از جمله بقعة ابن بابویه قمی Ùقیه معرو٠شیعی در شهر ری Ùˆ بقعة Øاج ملاهادی سبزواری در سبزوار (دورة قاجاریه )ØŒ Ùˆ آرامگاه شیخ Ù…ØµÙ„Ø Ø§Ù„Ø¯ÛŒÙ† سعدی در شیراز در قرن اخیر ( معماری ایران ØŒ ج ٢ØŒ ص ٧٦ØŒ ٨٧ØŒ ٨٩).
نیمی از بناهای بسیار دورة ایلخانی را مقابر تشکیل Ù…ÛŒ دهند Ùˆ ویژگی آنها پیروی از الگوهای متداول عهد سلجوقی است ( هنرهای ایران ØŒ ص ٩١Ù€٩٣). در این دوره نیز تأثیر گرایشهای عرÙانی Ùˆ تصو٠و گرایشهای شیعی در ساخت مقابر وبقاع مؤثر بوده است . مقبره های ایلخانی به پیروی از رسم گذشتگان جدا ساخته Ù…ÛŒ شد Ùˆ از همه طر٠نمایان بود. اغلب Ù…ØÙ„ قبور سلاطین در نقاطی مخصوص Ùˆ قبر اÙراد شاخص گاهی در ناØیه ای معمور در نزدیک مسجد یا زیارتگاهی انتخاب Ù…ÛŒ شد، ولی معمولاً مقبره های برجی یا زیارتگاهها در یکی از قبرستانهای Ù…ØÙ„ÛŒ قرار داشت . در قبرستانهای بزرگی Ú©Ù‡ چندین قرن مورد استÙاده بوده اند، مانند قبرستان تخت Ùولاد در اصÙهان ØŒ ساختمانهای بسیاری در میان هزارها سنگ قبر صا٠، پراکنده است . گاه یک سنگ قبر ساده چنان مورد اØترام قرار Ù…ÛŒ گیرد Ú©Ù‡ ساختمان مهمی در آن برپا Ù…ÛŒ شود.
مقبرة پیربکران * در نزدیکی اصÙهان از این نوع است (ویلبر، ص ٤١). در قم مقبره های دورة ایلخانی در قبرستان مشرق Ùˆ قبرستان مغرب شهر یاÙت Ù…ÛŒ شود. در میان بناهای متعدد این دوره نمونه های جالبی از ساختمانهای تک ایوانی با تزیین پر کار Ùˆ کاشیهای ظری٠و گچکاری Ùراوان (پوپ ØŒ ١٣٦٥ Ø´ ØŒ ص ٢٢٢) دیده Ù…ÛŒ شود. در این دوره ØŒ در شهرهای نطنزو ورامین نیز مقابر شایان توجهی ساخته شد (همان ØŒ ص ٢١٥ØŒ ٢١٩).
تیموریان نیز در گسترش انواع مقابر Ùˆ آرامگاهها تأثیر بسیاری داشتند، Ùˆ آرامگاهها Øدود چهل درصد از آثار معماری دورة آنان را تشکیل Ù…ÛŒ دهد (ویلبر Ùˆ گلمبک ØŒ ص ٨٦). بیشتر آرامگاههای این دوره ØŒ گنبددار Ùˆ بخشی از آنها زیارتگاه است Ú©Ù‡ اغلب در قم Ùˆ مازندران واقع شده Ùˆ به امامزاده شهرت دارند. درست معلوم نیست Ú©Ù‡ این قبور برای ساداتی Ú©Ù‡ در همان دوره Ù…ÛŒ زیسته اند ساخته شده یا برای گذشتگان . برخی از آرامگاهها متعلق به علما، شعرا Ùˆ شیوخ صوÙÛŒ است . مقابر مرشدان صوÙÛŒ ØŒ از قبل بقرة شیخ جام ØŒ اغلب به مرکز اجرای آیین سلسله تبدیل Ù…ÛŒ شد؛ Øتی بقعة شیخ صÙÛŒ * در اردبیل Ù€ با اینکه ÙˆÛŒ سنّی بود Ù€ کانون صوÙیان شیعی مذهب گردید. در دورة تیموریان ØŒ تا آنجا Ú©Ù‡ امکان داشت ØŒ توسعه یاÙت Ùˆ مدارس ØŒ مساجد Ùˆ خانقاههایی در اطرا٠آنها ساخته شد (همان ØŒ ص ٨٦Ù€٨٧ØŒ ١٣٢)ØŒ Ùˆ علاوه بر سمرقند، مقابری در دیگر شهرهای ناØیة جیØون بنا گردید (پوپ ØŒ ١٣٦٦ Ø´ ØŒ ص ١٩٧). در معماری بناهای یادبود دورة تیموری ØŒ گورستان معرو٠به شاه زنده * (شاه زندگی ) ممتاز است . این مجموعه نمایندة نوعی معماری مذهبی Ù€ دنیوی است ØŒ Ùˆ اغلب مقابر آن به دستور اÙرادی غیر از سلاطین بنا شده است ( هنرهای ایران ØŒ ص ٩٥ØŒ هیل Ùˆ گرابر، ص ٦٩Ù€٧٠). از معروÙترین بناهای تیموری گور میر * (٨٠٨)ØŒ یعنی مقبرة تیمور (ØÚ© :٧٧١Ù€٨٠٧) با گنبد پیازی Ø´Ú©Ù„ Ùˆ تَرکداری است Ú©Ù‡ بعد به صورت مقبرة خانوادگی در آمد Ùˆ بیشتر سلاطین مشهور تیموری در آن دÙÙ† شدند (هیل Ùˆ گرابر، ص ٦٧). یکی از زیارتگاههای عجیب با منشائی تخیلی در این دوره ØŒ مزار شری٠* در شمال اÙغانستان است . Ú¯Ùته Ù…ÛŒ شود Ú©Ù‡ در قرن ششم ØŒ ظاهراً قبر Øضرت علی علیه السلام در آن Ù…ØÙ„ کش٠شد Ùˆ در تذکره ای به ثبت رسید Ùˆ در ٨٨٥ سلطان Øسین (ØÚ© : ٨٦٣Ù€٩١٢) Ùرمان داد تا بر آن قبر بقعه ای بسازند Ùˆ تسهیلات لازم را از جمله بازار، Øمام Ùˆ مسجد برای آن Ùراهم آورند Ùˆ بدین ترتیب به صورت شهری کامل در آمد (ویلبر Ùˆ گلمبک ØŒ ص ٨٨).
با ظهور صÙویه معماری آرامگاهی دچار نوعی انØطاط گردید (هیلن برند، Ø´ ØŒ ص ٣٥) گرچه در Øدود Ù‡Ùتادسال اول آثار معماری شایان ذکری ساخته شد ( هنرهای ایران ØŒ ص ١٠٢). در ٩١٨ØŒ به Ùرمان شاه اسماعیل (ØÚ© : ٩٠٧Ù€٩٣٠)ØŒ مقبرة هارون ولایت Ù€ آرامگاه مرد مقدسی Ú©Ù‡ مسلمانان ØŒ یهودیان Ùˆ مسیØیان او را از آن٠خود Ù…ÛŒ دانند Ù€ با کاشیکاری زیبایی ساخته شد. در ٩٢٥ØŒ جبهة شمالی آستانة Øضرت معصومه سلام الله علیها در قم بنا گردید (گدار، ١٣٥٨ Ø´ ØŒ ص ٤٦٠). در زمان شاه طهماسب (ØÚ© :٩٣٠Ù€٩٨٤) بازسازی مقبرة شیخ صÙÛŒ الدین با تغییرات Ùˆ اضاÙات بسیار صورت گرÙت (پوپ ØŒ ١٣٦٦ Ø´ ØŒ ص ٢٠٧). برخلا٠هیلن برند (همانجا)ØŒ پوپ معتقد است Ú©Ù‡ با ظهور شاه عباس اول (ØÚ© :٩٨٩Ù€١٠٨٣) عصر زرین معماری صÙÙˆÛŒ آغاز شد (پوپ ØŒ همانجا) Ùˆ بخش مهمی از معماری به ساخت بقعه Ùˆ مزار اختصاص یاÙت ( هنرهای ایران ØŒ ص ١٠٢) Ùˆ بسیاری از ابنیة مذهبی ایران با کاشیکاری تزیین شد (گدار، ١٣٥٨ Ø´ ØŒ ص ٤٦١). از اقدامات او تجدید بنا Ùˆ مرمت بقعة امام رضاعلیه السلام است Ú©Ù‡ بدون این اقدامات شاید این بنا Ùاقد شکوه Ùˆ جلال Ùعلی Ù…ÛŒ شد (پوپ ØŒ ١٣٦٥ Ø´ ØŒ ص ٢٦٧). از دیگر بناهای یادبود این دوره ØŒ اینهاست : بقعة قدمگاه (١٠٩١) با بنای هشت گوش گنبددار در نزدیکی نیشابور Ú©Ù‡ به منظور در برگرÙتن دو قطعه سنگ Ú©Ù‡ اثر پای امام رضاعلیه السلام بر روی آنها نقش بسته ØŒ بنا شده است (همان ØŒ ص ٢٧٦) Ùˆ مقبرة خواجه ربیع در مشهد ( هنرهای ایران ØŒ همانجا). در این دوره بنای مشاهد متبرکة کربلا، نج٠و سامره نیز تجدید شد Ú©Ù‡ سبک معماری صÙویه در آنها آشکار است (کونل ØŒ ص ١٨٤Ø› مدرسی طباطبائی ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٢). بسیاری از پادشاهان صÙویه در جوار مشاهد متبرکه دÙÙ† شده اند، از جمله شاه عباس دوم ØŒ شاه صÙÛŒ ØŒ شاه سلیمان . عده ای از شاهزادگان صÙÙˆÛŒ نیز در جوار Øرم مطهر Øضرت معصومه سلام الله علیها به خاک سپرده شده اند (مدرسی طباطبائی ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٤Ù€٢٦).
بناهای یادبود باقیمانده از عهد زندیه اندک است . مقبرة بزرگ کلات نادری Ú©Ù‡ اکنون رو به ویرانی است از مقابر برجی چند ضلعی متعلق به دورة نادرشاه (قرن دوازدهم ) است . نادر نیز گنبد Ùˆ مناره ای طلاپوش بر Øرم امام رضاعلیه السلام در مشهد اÙزوده است ( هنرهای ایران ØŒ ص ١٠٦).
در دورة قاجاریه ØŒ هر چند امامزاده های Ú©ÙˆÚ†Ú© با گنبدهای آبی در سراسر کشور پدیدار شد، اما هیچ اثر معماری مهمی به وجود نیامد (پوپ ØŒ ١٣٦٦ Ø´ ØŒ ص ٢٣١). در این دوره آیینه کاری * در بناها رایج شد Ú©Ù‡ از نمونه های عالی آن آیینه کاری مرقد مطهر امام رضا علیه السلام است ( هنرهای ایران ØŒ ص ١٠٧). علاوه بر این ØŒ سلاطین قاجار چند گنبد طلا در بعضی اماکن مقدس عراق Ùˆ مقبرة Øضرت معصومه سلام الله علیها در قم ساختند (ویلسون ØŒ ص ٢١٨).
هم اکنون استانهای گیلان Ùˆ مازندران در ایران دارای بیشترین تعداد بقعه Ù€ امامزاده است . تهران Ùˆ Øومه با بیش از یکصد، Ùˆ کاشان با ٨٦ بقعه در مکانهای بعدی قرار دارند ( دایره المعار٠تشیع ØŒ ج ٣ØŒ ص ٣٠٢).
منابع : ابن بطوطه ØŒ سÙرنامة ابن بطوطه ØŒ ترجمة Ù…Øمد علی موØد، تهران ١٣٧٠ Ø´ Ø› ابن جبیر، رØلة ابن جبیر ØŒ چاپ Øسین نصّار، قاهره ١٩٩٢Ø› ابن منظور، لسان العرب ØŒ چاپ علی شیری ØŒ بیروت ١٤١٢/ ١٩٩٢Ø› Ù…Øسن امین ØŒ اعیان الشیعة ØŒ چاپ Øسن امین ØŒ بیروت ١٤٠٣/ ١٩٨٣Ø› عبدالØسین امینی ØŒ الغدیر ÙÛŒ الکتاب Ùˆ السنة Ùˆ الادب ØŒ ج ٥ØŒ بیروت ١٣٨٧/١٩٦٧Ø› عبدالرØمان بدوی ØŒ تاریخ تصو٠اسلامی : از آغاز تا پایان سدة دوم هجری ØŒ ترجمة Ù…Øمود رضا اÙتخارزاده ØŒ قم ١٣٥٧ Ø´ Ø› تیتوس بورکهارت ØŒ هنر اسلامی : زبان Ùˆ بیان ØŒ ترجمة مسعود رجب نیا، تهران ١٣٦٥ Ø´ Ø› همو، هنر مقدس : اصول Ùˆ روشها ØŒ ترجمة جلال ستاری ØŒ تهران ١٣٦٩ Ø´ Ø› آرتور اپهام پوپ ØŒ معماری ایران ØŒ ترجمة غلامØسین صدری اÙشار، ارومیه ١٣٦٦ Ø´ Ø› همو، معماری ایران : پیروزی Ø´Ú©Ù„ Ùˆ رنگ ØŒ ترجمة کرامت الله اÙسر، تهران ١٣٦٥ Ø´ Ø› عبدالØÛŒ Øسنی ØŒ نزهة الخواطر Ùˆ بهجة المسامع Ùˆ النواظر ØŒ Øیدرآباد دکن ١٣٨٢Ù€١٤١٠/١٩٦٢Ù€١٩٨٩Ø› جعÙر خلیلی ØŒ المدخل الی موسوعة العتبات المقدسة ØŒ بغداد ١٩٦٥Ø› دایرة المعار٠تشیع ØŒ زیر نظر اØمد صدر Øاج سیدجوادی ØŒ کامران Ùانی ØŒ Ùˆ بهاءالدین خرمشاهی ØŒ تهران ١٣٦٦ Ø´ کارل . جی . دوری ØŒ هنر اسلامی ØŒ ترجمة رضا بصیری ØŒ تهران ١٣٦٣ Ø´ Ø› علی اکبر دهخدا، لغت نامه ØŒ زیر نظر Ù…Øمد معین ØŒ تهران ١٣٢٥Ù€١٣٥٩ Ø´ Ø› علی بن عبدالکاÙÛŒ سبکی ØŒ Ø´Ùاء السّقام ÙÛŒ زیارة خیر الانام ØŒ بیروت ١٤١١/١٩٩١Ø› عباس سعیدی رضوانی ØŒ بینش اسلامی Ùˆ پدیده های جغراÙیایی : مقدمه ای بر جغراÙیای سرزمینهای اسلامی ØŒ مشهد ١٣٦٨ Ø´ Ø› مومن شبلنجی ØŒ نور الابصار ÙÛŒ مناقب آل بیت النبی المختار ØŒ بیروت ١٤٠٩/١٩٨٩Ø› کورکیس عوّاد، خزائن الکتب القدیمة ÙÛŒ العراق ØŒ بیروت ١٤٠٦/١٩٨٦Ø› عبدالرØیم غالب ØŒ موسوعة العمارة الاسلامیة ØŒ بیروت ١٤٠٨/١٩٨٨Ø› Øسن بن Ù…Øمد قمی ØŒ کتاب تاریخ قم ØŒ چاپ جلال الدین طهرانی ØŒ تهران ( تاریخ مقدمه ١٣١٣ Ø´ ) Ø› اÙبا Ú©ÙØ® ØŒ معماری هند در دورة گورکانیان ØŒ ترجمة Øسین سلطان زاده ØŒ تهران ١٣٧٣ Ø´ Ø› Ùاطمه کریمی ØŒ «مقدمه ای بر شناخت رباط در ایران »، در مجموعه مقالات کنگرة تاریخ معماری Ùˆ شهرسازی ایران ØŒ ج ٣ØŒ تهران ١٣٥٧ Ø´ Ø› ارنست کونل ØŒ هنر اسلامی ØŒ ترجمة هوشنگ طاهری ØŒ تهران ١٣٦٨ Ø´ Ø› آندره گدار، هنر ایران ØŒ ترجمة بهروز Øبیبی ØŒ تهران ١٣٥٨ Ø´ Ø› آندره گدار، Ùˆ دیگران ØŒ آثار ایران ØŒ ترجمة ابوالØسن سروقد مقدم ØŒ مشهد ١٣٦٥Ù€ ١٣٦٨ Ø´ Ø› اولگ گرابر، «اولین بناهای یادبود اسلامی »، ترجمة کلود کرباسی ØŒ اثر ØŒ Ø´ ٢٦Ù€٢٧ (١٣٥٧ Ø´ )Ø› Øسین مدرسی طباطبائی ØŒ تربت پاکان ØŒ قم ١٣٥٥ Ø´ Ø› ØµØ§Ù„Ø Ù„Ù…Ø¹ÛŒ مصطÙÛŒ ØŒ التراث المعماری الاسلامی ÙÛŒ مصر ØŒ بیروت ١٤٠٤/١٩٨٤Ø› همو، القباب ÙÛŒ العمارة الاسلامیة ØŒ بیروت ( بی تا. ) Ø› علی مظاهری ØŒ زندگی مسلمانان در قرون وسطا ØŒ ترجمة مرتضی راوندی ØŒ تهران ١٣٤٨ Ø´ Ø› معماری ایران : دورة اسلامی ØŒ ج ٢: Ùهرست بناها ØŒ چاپ Ù…Øمد یوس٠کیانی ØŒ تهران ١٣٦٨ Ø´ Ø› Ù…Øمدبن اØمد مقدسی ØŒ کتاب اØسن التقاسیم ÙÛŒ معرÙØ© الاقالیم ØŒ چاپ دخویه ØŒ لیدن ١٩٦٧Ø› اØمدبن علی مقریزی ØŒ کتاب المواعظ Ùˆ الاعتبار بذکر الخطط Ùˆ الا´ثار ØŒ قاهره ( بی تا. ) Ø› گاستون ویت ØŒ قاهره شهر هنر Ùˆ تجارت ØŒ ترجمة Ù…Øمود Ù…Øمودی ØŒ تهران ١٣٦٥ Ø´ Ø› دونالد نیوتن ویلبر، معماری اسلامی ایران در دورة ایلخانان ØŒ ترجمة عبدالله Ùریار، تهران ١٣٦٥ Ø´ Ø› دونالد ویلبر Ùˆ لیزا گلمبک ØŒ معماری تیموری در ایران Ùˆ توران ØŒ با همکاری تری الن ... ( Ùˆ دیگران ) ØŒ ترجمة کرامت الله اÙسر Ùˆ Ù…Øمد یوس٠کیانی ØŒ تهران ١٣٧٤ Ø´ Ø› ج .کریستی ویلسون ØŒ تاریخ صنایع ایران ØŒ ترجمة عبدالله Ùریار، تهران ١٣٦٦ Ø´ Ø› هنرهای ایران ØŒ زیر نظر Ùریر، ترجمة پرویز مرزبان ØŒ تهران ١٣٧٤ Ø´ Ø› درک هیل Ùˆ اولگ گرابر، معماری Ùˆ تزئینات اسلامی ØŒ ترجمة مهرداد ÙˆØدتی دانشمند، تهران ١٣٧٥ Ø´ Ø› رابرت هیلن برند، «مقابر»، ترجمة کرامت الله اÙسر، در معماری ایران : دورة اسلامی ØŒ ج ١ØŒ چاپ Ù…Øمد یوس٠کیانی ØŒ تهران ١٣٦٦ Ø´ Ø› اØمدبن اسØاق یعقوبی ØŒ تاریخ یعقوبی ØŒ ترجمة Ù…Øمد ابراهیم آیتی ØŒ تهران ١٣٥٦ Ø´ Ø›
Abbas Daneshvari, Medieval tomb towers of Iran, Lexington ١٩٨٦; James Dickie, "Allah and eternity: mosques, madrasas and tombs" in Architecture of the Islamic world, ed. George Michell, London ١٩٨٤; Robert Hillenbrand, Islamic architecture: form, function and meaning, Edinburgh ١٩٩٤; Viktoria Meineck-Berg, "Egypt", in Architecture of the Islamic world, ed. George Michell, London ١٩٨٤; George Michell, "North Africa and Sicily", in Architecture of the Islamic world, ed. George Michell, London ١٩٨٤.
/ اکرم Ø§Ø±Ø¬Ø /