دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٥٥٨
بقراط (به یونانی هیپوکراتÙس) ، نامدارترین پزشک روزگار باستان. در Øدود ٤٦٠ پیش از میلاد در جزیرة خیوس به دنیا آمد Ùˆ در Øدود ٣٧٥ در لاریسا (در ایالت تÙسالی ) درگذشت . ÙˆÛŒ از دودمان آسکلبیادس (اسقلبیاذس ) برخاست ØŒ Ú©Ù‡ خاندان Ù…ØÙ„ÛŒ قدیمی از پزشکان بود Ùˆ چندین تن از ایشان هیپوکراتس نام داشتند. از همان روزگار باستان بقراط پزشکی نمونه Ùˆ والامقام دانسته Ù…ÛŒ شد. ÙˆÛŒ این Øیثیت Ùˆ اعتبار را در وهلة نخست مدیون٠جالینوس * است Ú©Ù‡ نهضت «اØیای طب بقراطی » را Ú©Ù‡ در قرن دوم میلادی آغاز یاÙته بود، به اوج خود رسانید Ùˆ بدینسان تصویری ثابت Ùˆ قطعی از بقراط برای آیندگان پدید آورد، چنانکه هم در کشورهای اسلامی Ùˆ هم در اروپا بقراط مظهر «پزشک راستین » گردید. لذا جای Ø´Ú¯Ùتی است Ú©Ù‡ کمتر نوشته ای از تألیÙات متعدد منسوب به ÙˆÛŒ را Ù…ÛŒ توان بیقین از خود او دانست . Øجم این «مجموعة آثار بقراطی » بسته به ترتیب موضوعات ØŒ متÙاوت است ØŒ ولی دست Ú©Ù… شامل شصت نوشته است . هیپوکراتÙس در میان مسلمانان بسیار معرو٠بود Ùˆ نامش به Ø´Ú©Ù„ بÙقراط Ùˆ نیز اÙبÙقراط Ùˆ اَبÙقراط (با اسقاط هجای پایانی یونانی ØŒ همچون سÙقراط از سÙکراتÙس Ùˆ دیمÙقراط از دÙÙ…Ùکریتس ) درآمده است .
اطلاعات مربوط به زندگی Ùˆ اØوال بقراط در تألیÙات مسلمانان Ú©Ù… نیست . مشروØترین اطلاع در عیون الاَنباء ابن ابی اÙصَیبعة (ج ١ØŒ ص ٢٤Ù€٣٣ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٦Ù€١٧) یاÙت Ù…ÛŒ شود، Ú©Ù‡ پدرش ایراقلیدÙس (هراکلئیدس ) Ùˆ پدربزرگش بقراط را معلمان او ذکر کرده است . منابع قدیم ØŒ گذشته ازپدر بقراط ØŒ کسان دیگری را هم جزو معلمان او آورده اند، مانند Ù‡Ùردیکس سلومبریایی (پائولی ØŒ ج ٨ØŒ ص ٩٧٨ Ùˆ
بعد). Ú¯Ùته اند Ú©Ù‡ ÙˆÛŒ ٩٥ سال عمر کرد. همانا اطلاعات تذکره نویسان عرب دربارة او غالباً گمراه کننده است Ø› مثلاً به Ú¯Ùتة ابن ابی اصیبعة (ج ١ØŒ ص ٢٤ØŒ ج ٢ØŒ ص ٢٢Ù€٢٣) ÙˆÛŒ در رودÙس ØŒ کنیدÙس Ùˆ خیوس آموزش یاÙت ØŒ ولی به نوشتة Ù‚ÙØ·ÛŒ (ص ٩٠Ù€ ٩١) ÙˆÛŒ چندی در Ùیروها (یعنی BØ¥roia = Øَلَب ØŒ ولی در متن مطابق با شهر ØÙمْص دانسته شده است Ø› نیز رجوع کنید به ابن عÙبری ØŒ ص ٨٥) Ùˆ دمشق اقامت کرد. غرض از این دو خبر شاید تنها این باشد Ú©Ù‡ بقراط بسیار سÙر کرد ــ موضوعی Ú©Ù‡ در روزگار باستان نیز Ù…ÛŒ دانستند. از سوی دیگر Ù…ÛŒ توان چنین انگاشت Ú©Ù‡ مسلمانان اطلاعات پراکنده ای دربارة زندگی بقراط ØÙظ کرده اند Ú©Ù‡ در جای دیگر یاÙت نمی شود. تذکره نویسان مسلمان درست دریاÙتند Ú©Ù‡ «مجموعة آثار بقراطی » متعلق به یک مؤل٠واØد نیست Ùˆ چندین پزشک به این نام بوده اند: ثابت بن Ù‚Ùرَّه چهار تن از «بَقارÙØ·ÙŽØ© » یا «بÙقراطون » (یعنی در واقع «آل بقراط ») را ذکر Ù…ÛŒ کند، Ú©Ù‡ نخستین آنان (ÙÛŒ الواقع دومین٠آنان ) اØتمالاً همین بقراط نامدار بوده است (ابن ندیم ØŒ ص ٢٩٣ Ùˆ بعد؛ Ù‚ÙØ·ÛŒ ØŒ ص ١٠٠). عربها با این گزارش٠نامستند جالینوس نیز آشنا بودند Ú©Ù‡ بقراط دعوت٠پÙر سود اردشیر اول (دراز دست ) برای آمدن به دربار ایران را رد کرد (باخمان ØŒ ص ٢٠ Ùˆ بعد). بارها Ø´Ùقت او Ùˆ اهتمام ÙˆÛŒ به درمان بیماران را ستوده اند. نیز Ú¯Ùته اند Ú©Ù‡ ÙˆÛŒ نخستین کسی بود Ú©Ù‡ بیمارستان تأسیس کرد (ابن ابی اصیبعة ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٧ØŒ ج ٢ØŒ ص ١Ù€٢). البته مسلمانان با «سوگندنامة بقراط » نیز آشنا بودند، ولی طبیعتاً با اندک تÙاوتی در صورت آن .
این سوگندنامه را در ابن ابی اصیبعة (ج ١ØŒ ص ٢٥ Ùˆ بعد) Ù…ÛŒ توان یاÙت Ùˆ Ù . رÙزنتال آن را در > بازماندة دوران باستان در عالم اسلام < (زوریخ ١٩٦٥ØŒ ص ٢٥٠Ù€٢٥٢) ترجمه کرده است . بقراط را نه Ùقط به عنوان طبیب کبیر بلکه به عنوان استاد کیمیا، سÙØر Ùˆ اØکام نجوم هم تØسین Ù…ÛŒ کردند (اولمان ØŒ ١٩٧٢ØŒ ص ١٥٥ØŒ ٢٨٨Ù€٢٨٩ØŒ ٣٨٩)ØŒ Ùˆ اطلاق نام او به رساله ای در سØر Ùˆ جادوگری دوران یونانی مآبی Ú©Ù‡ ( در میان مسلمانان به غایة الØکیم Ùˆ در میان اروپاییان ) به پیکاتریکس (Ù…ØرّÙ٠بÙقْراطیس ) مشهور شده ناشی از همین تبØر Ù…Ùروض اوست .
نمی توان Ú¯Ùت تا Ú†Ù‡ اندازه مجموعة عربی نوشته های بقراطی منطبق با مجموعة یونانی است . اگر رسالة گمشدة جالینوس ØŒ ï´ ï· ï® Â¨ ï ï ï¡ Â¨ ï´ ï¯ ïµ ï³ ï³ ïµ ï§ ï§ ï² ï¡ Â¨ ï² ï¡ x ï‰ ï° ï° ï¯ ' ï± ï· ï® Â¨ ï® ï¯ ï‚© ï· ï® ï« ï¡ ï© Â¨ ï® ï§ ï® ï¨ ï³ ï© ï‚¬ ï´ ï· ï‚© ï ï¥ ï² ï© ØŒ Ú©Ù‡ اسØاق بن ØÙنین تØت عنوان٠کتاب ÙÛŒ کتب بقراط الصØÛŒØØ© Ùˆ غیر الصØÛŒØØ© ترجمه کرده بود (برگشترسر ØŒ ١٩٢٥ØŒ Ø´ ١٠٤) به دست ما رسیده بود، اØتمالاً اطلاع دقیقتری در این خصوص Ù…ÛŒ داشتیم . چند Ùهرست بلند وکوتاه از نوشته های بقراط Ù…ÛŒ شناسیم . آن Ú©Ù‡ اول از همه شایان ذکر است گزارش اجمالی ارزشمندی است Ú©Ù‡ یعقوبی٠مورّخ (ج ١ØŒ ص ١٠٧Ù€١٢٩) در Øدود ٢٥٩/٩٧٢ از این ده اثر Ùراهم کرده است : کتاب الÙصول ( ï ïª ï¯ ï² ï© ï³ ï ï¯ ï© )ØŒ کتاب البÙلدان والمیاه Ùˆ الاَهویة ( ï° ï· ï® Â¨ ï´ ï· ï® ï´ ï¯ Â¨ ï² ï· ï® ïµ ï¤ ï¡ Â¨ ï¡ ï¥ ï‚© ï ï¥ ï² ï© )ØŒ کتاب ماء الشَعیر ( ï® ï¨ ï³ Â¨ ï° ï´ ï© ï³ ï¡ ï‚© ï ï¥ ï² ï© )ØŒ کتاب تَقدÙمة المَعرÙÙØ© ( ï® Â¨ ï¯ x ï ï² ï¯ ï§ ï® ï· ï³ ï´ ï© )ØŒ کتاب الجَنین ( ï¯ ï³ Â¨ ï³ ï© Â¨ ïª ïµ Â¨ ï³ . ï ï¥ ï² ï© ï‚¬ ï§ ï¯ ï® ï¨ Â¨ ï ï· ï² ï© ï° ï¡ ï© ï¤ ï© ï¯ ï® )ØŒ کتاب الاَرکان (یا کتاب طبیعة الانسان ) ( ï³ ï© ï¯ ï³ Â¨ ïª ïµ ï‚© ï ï¥ ï² ï© ï° ï¯ ïµ Â¨ ï® ï± ï² ï· Â¨ ï¡ )ØŒ کتاب الغÙذاء ( ï³ ï‚¬ ï´ ï² ï¯ ïª ï¨ ï‚© ï ï¥ ï² ï© )ØŒ کتاب الاَسابیع ( ï‚© ï ï¥ ï² ï© ï¤ ï· ï® Â¨ ï¢ ï¤ ï¯ ï ï¡ ï‚© ï¥ )ØŒ کتاب اَوجاع النÙساء ( ï¡ ï‚¬ ï¥ ï© x ï‡ ïµ ï® ï¡ ï© Ø› مع ذلک ØŒ رجوع کنید به اولمان ØŒ ١٩٧٧ØŒ ص ٢٤٥Ù€٢٦٢)ØŒ کتاب اَبیذیمیا ( ï¡ ï© Â¨ ï… ï° ï© ï¤ ï¨ ï ï© ).
این گزارش یعقوبی از این Ù„Øاظ ارزش ویژه ای دارد Ú©Ù‡ ÙˆÛŒ خلاصة کمابیش Ù…Ùصّلی از مطالب شش عنوان از آنها را ذکر کرده است به طوری Ú©Ù‡ Ù…ÛŒ توان این آثار را از طریق مقایسه با متنهای Ù…ØÙوظ مانده با اطمینان بازشناخت ( رجوع کنید به کلامروت ØŒ ص ١٨٩Ù€ ٢٠٣).
ابن ندیم (ص ٢٨٨) مجموعة دیگری شامل ده کتاب Ú©Ù‡ جالینوس بر همة آنها Ø´Ø±Ø Ù†ÙˆØ´ØªÙ‡ ØŒ با ذکر نام مترجمان ØŒ آورده است . بخشی از این ده کتاب با آثاری Ú©Ù‡ پیش از این ذکر شد منطبق است ØŒ ولی به جای کتاب ماء الشعیر ØŒ کتاب الجنین ØŒ کتاب الغذاء ØŒ کتاب الاَسابیع Ùˆ کتاب اوجاع النساء در اینجا این عنوانها را داریم : کتاب العَهد ( ï¯ ï³ x ï ï² )ØŒ کتاب الامراض الØادّة ( ï· ï® Â¨ ï¸ ï¥ ï‚© ï´ ï¨ ï³ ï¯ Â¨ ï¤ ï© ï¡ ï© ï‚© ï ï¥ ï² ï© )ØŒ کتاب الکَسر ( ï® ï‚¬ ï§ ï ï· ï‚© ï¡ ï‚© ï ï¥ ï² ï© )ØŒ کتاب الاخلاط ( ï® ï‚¬ ïµ ï ï· x ï‚© ï© p ï ï¥ )ØŒ Ùˆ کتاب قاطاطیون (یعنی : کاطْیَطْریون ) ( ï¯ ï® ï‚¬ ï¨ ï´ ï² ï¥ ï© ï‚© ï‹ ï¡ ï´ ï© ). ابن عبری (ص ٣٥) Ù†ÙÙ‡ نوشتة بقراطی را ذکر Ù…ÛŒ کند Ú©Ù‡ همة آنها در دو Ùهرست یاد شده یاÙت Ù…ÛŒ شود، به اضاÙØ© کتاب Ø´Ùجاج الرأس ( ï´ ï· ï® Â¨ ï´ ï² ï· ï ï¡ ï‚¬ ï¥ ïª ï¡ ï¬ ï¨ x ï® ï‚© ï® ï¥ ï‚¬ ï´ ï· ï‚© ï ï¥ ï² ï© ).
رده بندی ابن ابی اصیبعة (ج ١ØŒ ص ٣١Ù€٣٣) بسیار Ù…Ùصّلتر از همه است ØŒ شامل Øدود ٦١ عنوان ØŒ Ùˆ لذا تقریباً نظیر سیاهة یونانی است . ابن ابی اصیبعة Øدود سی عنوان را اصیل دانسته ØŒ مع ذلک Ùقط دوازده تا را مهم شمرده است Ø› این دوازده رساله در Ùهرستهای یادشده یاÙت Ù…ÛŒ شود (برای عنوانهای دیگر رجوع کنید به اولمان ØŒ ١٩٧٠ØŒ ص ٣١Ù€٣٥Ø› سزگین ØŒ ج ٣ØŒ ص ٣٨Ù€٤٧). از روی اطلاعات٠مذکور در صÙØÙ‡ های عناوین Ùˆ توضیØاتی Ú©Ù‡ در پایان نسخه های خطی Ùˆ Ùهرستهای عنوانها آمده ØŒ همیشه نمی توان بیقین معلوم کرد Ú©Ù‡ مترجمان عربی Ú†Ù‡ کسانی بوده اند. به هر Øال ØŒ Øنین بن اسØاق Ùˆ شاگردان مکتب او در رأس این کار بودند. ولی (به خلا٠Ùهرست ترجمه هایی Ú©Ù‡ Øنین از آثار جالینوس کرده ) Ùهرستی از ترجمه های آثار بقراط Ú©Ù‡ Øنین شخصاً ترتیب داده باشد، وجود ندارد. پزشکان دورة اسلامی بقراط را بسیار ذکر کرده اند. از مجموعة عربی نوشته های
بقراطی تاکنون این آثار به چاپ رسیده است : ١) کتاب الÙصول ØŒ > کلمات قصار بقراط < ØŒ ترجمة عربی Øنین بن اسØاق ØŒ ویرایش ج . تیتلر ØŒ کلکته ١٨٣٢Ø› ٢) کتاب تَقدÙمة المعرÙØ© ØŒ ویرایش Ù… . کلامروت در > مجلة انجمن شرق شناسی آلمان < ØŒ دورة ٤٠ (١٨٨٦)ØŒ ص ٢٠٤Ù€٢٣٣Ø› ٣) کتاب تدبیر الامراض الØادّة ØŒ > تدبیر خوراک در بیماریهای Øادّ < ØŒ ویرایش Ùˆ ترجمة Ù… . Ú© . لاینز ( > متنهای ÙÙ†ÛŒ Ùˆ علمی عربی < ØŒ
ج ١)ØŒ کیمبریج ØŒ ١٩٦٦Ø› ٤) قاطْیَطْریون ØŒ > دربارة جراØÛŒ < ØŒ ویرایش Ùˆ ترجمة لاینز (همان مجموعه ØŒ ج ٣ØŒ کیمبریج ١٩٦٨Ø› ٥) کتاب Øَبَل عَلی ' Øَبَل ØŒ > آبستنی بر آبستنی < ØŒ ویرایش
Ùˆ ترجمة ج . Ù† . متاک (همان مجموعه ØŒ ج ٣ØŒ کیمبریج ١٩٦٨)Ø› نیز رجوع کنید به اولمان ØŒ ١٩٧٤ØŒ ص ٢٥٤Ù€٢٧٥)Ø› ٦) کتاب طبیعة الانسان ØŒ > در طبیعت آدمی < ØŒ ویرایش Ùˆ ترجمة متاک Ùˆ لاینز (همان مجموعه ØŒ ج ٤ØŒ کیمبریج ١٩٦٨)Ø› ٧) کتاب ÙÛŒ الامراض البÙلادیّة ØŒ > دربارة بیماریهای بومی (هواها، آبها Ùˆ جایها) < ØŒ ویرایش Ùˆ ترجمة متاک Ùˆ لاینز (همان مجموعه ØŒ ج ٥ØŒ کیمبریج ١٩٦٩)Ø› ٨) کتاب ÙÛŒ الاَخلاط ØŒ > در اخلاط < ØŒ ویرایش Ùˆ ترجمة متاک (همان مجموعه ØŒ ج ٦ØŒ کیمبریج ١٩٧١)Ø› ٩) کتاب ÙÛŒ الغÙذاء ØŒ > در خوراک < ØŒ ویرایش Ùˆ ترجمة متاک (همان مجموعه ØŒ ج ٦ØŒ کیمبریج ١٩٧١)Ø› ١٠) کتاب الاَجÙنّة ØŒ > دربارة جَنینها (دربارة منی Ùˆ دربارة طبیعت کودک ) < ØŒ ویرایش Ùˆ ترجمة لاینز Ùˆ متاک (همان مجموعه ØŒ ج ٧ØŒ کیمبریج ١٩٧٨).
باید کوشش کرد Ú©Ù‡ از مجموعة نوشته های بقراطی به زبان عربی متن معتبری Ùراهم آید. اما رسیدن به این هد٠به این زودیها ممکن نیست ØŒ گرچه ویرایشهای یادشده در بالا کارهای مقدماتی مهمی برای وصول به آن است . به این مجموعه باید Øتماً ترجمه های عربی تÙاسیر جالینوس Ùˆ مهمترین تÙسیرها Ùˆ شرØهای پزشکان قدیم دورة اسلامی را نیز اÙزود.
منابع : Ù… . اولمان (ص ٢٥Ù€٣٥) Ùˆ Ù . سزگین (ج ٣ØŒ ص ٢٣Ù€٤٧) ( برای اطلاعات کامل کتابشناختی این دو اثر رجوع کنید به منابع به خط لاتین ) منابع عربی دربارة زندگی Ùˆ آثار بقراط ØŒ اطلاعات جدید موجود در نسخه های خطی متعددی Ú©Ù‡ ØŒ بویژه پس از جنگ جهانی دوم ØŒ یاÙته شده اند، Ùˆ همچنین مآخذ Ùرعی دربارة بقراط را گرد آورده اند؛ نیز رجوع کنید به ابن ابی اÙصیبعة ØŒ عیون الاَنباء ÙÛŒ طبقات الاَطباء Ø› ابن عÙبری ØŒ تاریخ مختصرالدول ØŒ چاپ شیخو؛ ابن ندیم ØŒ کتاب الÙهرست ØŒ چاپ Ùلوگل ØŒ لایپزیگ ١٨٧١Ù€ ١٨٧٢Ø› علی بن یوس٠قÙØ·ÛŒ ØŒ تاریخ الØکماء، Ùˆ هو مختصر الزوزنی المسمّی ' بالمنتخبات الملتقطات من کتاب اخبارالعلماء باخبار الØکماء ØŒ چاپ لیپرت ØŒ لایپزیگ ١٩٠٣Ø› اØمدبن اسØاق یعقوبی ØŒ تاریخ ØŒ چاپ هوتسما، لیدن ١٨٨٣Ø›
P. Bachmann, in Nachrichten von der Gesellschaft der Wissenschaften zu GØ®ttingen, Phil. Hist. Kl. ١٩٦٥; G. Bergstrجsser, H ¤ unain ibn Ish ¤ a  q دber die syrischen und arabischen Galen-غbersetzungen , in Abhandlungen fدr
die Kunde des Morgenlandes , xv   /٢, Leipzig ١٩٢٥;
idem, H ¤ unain ibn Ish ¤ a  k und seine Schule. Sprach-und literargeschichtliche Untersuchungen zu den arabischen Hippokrates -und Galen-غbersetzungen, Leiden ١٩١٣; H. Diels, Die Handschriften der antiken Ø·rzte. First part: Hippokrates und Galenos, in Abhandlungen der Preussischen Akademie der Wissenschaften, Phil.-Hist. Kl. (١٩٠٥), and Abh. III; P. Diepgen, Geschichte der Medizin, I , Berlin ١٩٤٩, ٧٧-٩٤; Handbuch der Geschichte der Medizin, begr. Von Th. Puschmann, hg . Von M. Neuburger und J. Pagel, I, Jena ١٩٠٢, ١٩٦-٢٦٨; M. Klamroth, "غber die Auszدge aus griechischen Schriftstellern bei al-Ja Ù€ qØ£bر", ZDMG, xl (١٨٨٦); L. Leclerc, Histoire de la mØ¥decine arabe, I, Paris ١٨٧٦, ٢٣١-٢٣٦; August Friedrich von Pauly, Paulys Real-Encyclopجdie der classischen Altertumswissenschaft, ed. G. Wissowa, W. Kroll, and K. Mittelhaus, Stuttgart ١٨٩٤-١٩٧٠, Munich ١٩٧٣-١٩٧٤; H. Ritter and R. Walzer, Arabische غbersetzungen griechischer Ø·rzte in Stambuler Bibliotheken, in Sitzungsberichte der preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin , Phil.-Hist. Kl. (١٩٣٤) XXVI; Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schrifttums , Band III: Medizin, Pharmazie, Zoologie, Tierheilkunde bis ca.٤٣٠ H., Leiden ١٩٧٠; M.Steinschneider, Die arab. غbersetzungen aus dem Griechischen , new impression Graz ١٩٦٠, ٢٩٨-٣١٨; M. Ullmann, "Die arabische غberlieferung der hippokratischen Schrift `De superfetatione," Sudhoffs Archiv, LVIII [١٩٧٤]; idem, Die Medizin im Islam, Leiden-Cologne; ١٩٧٠; idem, Die Natur-und Geheimwissenschaften im Islam, Leiden-Cologne ١٩٧٢; idem,"Zwei spجtantike Kommentare zu der hippokratischen Schrift `De morbis muliebribus'", Medizin-historisches Journal , x   (١٩٧٧).
/ آ. دیتریش ( د. اسلام . ضمیمه ) /