دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٥٥٠
بَقّالی ، ابوالÙضل Ù…Øمدبن ابوالقاسم خوارزمی ملقب به آدمی ØŒ زین المشایخ Ùˆ ابن بایجÙÙˆÚ© Ø› ادیب ØŒ Ùقیه Ùˆ Ù…Ùسّر ØÙ†ÙÛŒ در قرن ششم. در٤٩٠ در خوارزم متولد شد Ùˆ در همانجا به تØصیل پرداخت . جز زمخشری * Ú©Ù‡ بقالی از شاگردان سرشناس Ùˆ مبرّز او بوده (سمعانی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٢٨٢Ø› یاقوت Øموی ØŒ ج ١٩ØŒ ص ٥Ø› صÙَدی ØŒ ج ٤ØŒ ص ٣٤٠Ø› لکنوی ØŒ ص ١٦٢) در منابع از دیگر استادان ÙˆÛŒ نامی برده نشده است . او علوم معانی Ùˆ بیان ØŒ Ù†ØÙˆ Ùˆ لغت را از زمخشری ÙراگرÙت ØŒ Øدیث را هم از ÙˆÛŒ شنید Ùˆ از عالمان نامی زمان خود شد. بقالی در ٥٣٨ØŒ پس از مرگ زمخشری ØŒ به عنوان عالمی جامع Ùˆ همتای استاد خود، به جای او به تدریس پرداخت (صÙدی Ø› یاقوت Øموی Ø› لکنوی ØŒ همانجاها؛ سیوطی ØŒ ج ١ØŒ ص ٢١٥). یاقوت Øموی (همانجا) اخلاق ØŒ اعتقاد Ùˆ دانش او را ستوده Ùˆ آورده است Ú©Ù‡ در ترسّل Ùˆ نقد شعر نیز دست داشته است . از کتابهای منسوب به او Ù…ÙØªØ§Ø Ø§Ù„ØªÙ†Ø²ÛŒÙ„ در تÙسیر قرآن ØŒ تقویم اللسان در Ù†Øو، الاعجاب در اÙعراب ØŒ البدایة (الهدایة ) در بلاغت ØŒ منازل العرب ØŒ Ø´Ø±Ø Ø§Ø³Ù…Ø§Ø¡Ø§Ù„Ù„Ù‘Ù‡ الØسنی ' ØŒ اسرار الادب Ùˆ اÙتخار العرب قابل ذکرند (یاقوت Øموی Ø› صÙدی ØŒ همانجاها؛ زرکلی ØŒ ج ٦ØŒ ص ٣٣٥). درگذشت او را در جرجانیة خوارزم به سال ٥٦٢ (سمعانی Ø› یاقوت Øموی Ø› سیوطی ØŒ همانجاها) Ùˆ نیز در ٥٦١ (صÙدی ØŒ همانجا) نوشته اند.
منابع : خیرالدین زرکلی ØŒ الاعلام ØŒ بیروت ١٩٨٦Ø› عبدالکریم بن Ù…Øمد سمعانی ØŒ الانساب ØŒ ج ٢ØŒ چاپ عبدالرØمان بن ÛŒØیی معلمی یمانی ØŒ Øیدرآباد دکن ١٣٨٣/١٩٦٣Ø› عبدالرØمان بن ابی بکر سیوطی ،بغیة الوعاة ÙÛŒ طبقات اللغویین Ùˆ النØاة ØŒ چاپ Ù…ØمدابوالÙضل ابراهیم ØŒ قاهره ١٣٨٤/١٩٦٤Ø› خلیل بن ایبک صÙدی ØŒ کتاب الواÙÛŒ بالوÙیات ØŒ ج ٤ØŒ چاپ س . دیدرینغ ØŒ ویسبادن ١٣٩٤/١٩٧٤Ø› عبدالØÛŒ بن عبدالØلیم لکنوی ØŒ الÙوائد البهیة ÙÛŒ تراجم الØÙ†Ùیة ØŒ کراچی ١٣٩٣؛یاقوت Øموی ØŒ معجم الادباء ØŒ مصر ١٣٥٥Ù€١٣٥٧/١٩٣٦Ù€ ١٩٣٨ØŒ چاپ اÙست بیروت ( بی تا. ) .
/ عبدالله کیانی Ùرید /
NNN بقایا ØŒ در متون کهن Ùˆ متأخر به معنای بدهی مالیاتی مردم Ùˆ متراد٠«باقی » Ùˆ «بواقی ». اصطلاØاتی مانند Øاصل (بیهقی ØŒ ص ١٥٥ØŒ ١٥٧ØŒ ٤٦٤Ø› عتبی ØŒ ص ٤٥٧)ØŒ کسور (قمی ØŒ ص ٣٠ØŒ ١٢٧Ø› الدÙستور ØŒ ج ٢ØŒ ص ٢٤)ØŒ دیون ( الدÙستور ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٤ØŒ ١٧ØŒ ٢٦)ØŒ نقصان (میرزا سمیعا، ص ٦Ø› قمی ØŒ ص ١٣٣Ø› نصیری ØŒ ص ٤٦) Ùˆ Øساب چندین ساله (بیهقی ØŒ ص ٣٥٠Ø› کاشانی ØŒ ص ١٩٦) گاه به همین معنی به کار Ù…ÛŒ رÙته است . با این Øال ØŒ گاه میان برخی از این واژه ها با باقی تÙاوتی وجود داشته است (مانند تÙاوت میان «Øاصل » Ùˆ «باقی »
رجوع کنید به خوارزمی ØŒ ص ٨٦).
بقایا، همان گونه Ú©Ù‡ از معنای عام آن بر Ù…ÛŒ آید، تنها به نظام مالیاتی در دورة اسلامی منØصر نبوده ØŒ زیرا بر پایة گزارش طبری ØŒ پیش از اسلام نیز وجود داشته است . برای مثال ØŒ در دوران ساسانیان ØŒ برخی از پادشاهان در آغاز سلطنت خود، برای جلب رضایت عموم ØŒ بقایا را Ù…ÛŒ بخشیدند (طبری ØŒ سلسلة اول ØŒ ص ١٥٧ØŒ ٨٦٦ØŒ ١٠٦٤Ø› کریستن سن ØŒ ص ١٤٥). اما گاه برخی از این پادشاهان با مطالبة بقایا Ùشار زیادی بر مردم وارد Ù…ÛŒ ساختند (طبری ØŒ سلسلة اول ØŒ ص ١٠٤١). بنابراین ØŒ تا آنجا Ú©Ù‡ به تاریخ ایران پیش از اسلام مربوط Ù…ÛŒ شود، علت به وجود آمدن آن را باید در ناتوانی مردم از پرداخت مالیات یا ناتوانی دولت از گردآوری آن باز جست Ú©Ù‡ خود از Øوادث طبیعی مانند سیل Ùˆ زلزله ØŒ یا از هم گسیختگی امور در دوره های بØرانی ناشی Ù…ÛŒ شد؛ Øال آنکه در دورة اسلامی علت آن کاملاً متÙاوت Ùˆ دستÙÚ©Ù… تا اندازه ای متأثر از اعتقادات دینی بوده است ( رجوع کنید به ادامة مقاله ).
اگر Ú†Ù‡ به ضرس٠قاطع ØŒ نمی توان Ú¯Ùت Ú©Ù‡ در ایران پیش از اسلام Ú†Ù‡ واژه ای به جای باقی به کار Ù…ÛŒ رÙته است ØŒ اما Ù…ÛŒ توان اØتمال داد Ú©Ù‡ این واژه ماندگان /ماندکان (Ùره وشی ØŒ ص ٨٠ØŒ ٤٥٢) Ùˆ مانیذ/مانید (در جمع مکسر عربی : موانیذ/موانید) بوده Ú©Ù‡ تا سدة چهارم هجری در میان مردم قم متداول بوده است (قمی ØŒ ص ٢٩ØŒ ١٠٢؛جوالیقی ØŒ ص ٣٢٥).
ÙتوØات سده های نخستین اسلام ØŒ سرزمینهای وسیعی در اختیار Øکومت اسلامی قرار داد Ú©Ù‡ بخش عمده ای از آنها به ایران Ùˆ روم شرقی تعلق داشت . رومیان خراج قلمرو خود را براساس گاهشماری قبطی Ùˆ شامی Ù…ÛŒ گرÙتند، Ùˆ در ایران مبنای Ù…Øاسبة خراج ØŒ سال یزدگردی نامیده شده Ú©Ù‡ هر دو شمسی بود. ایرانیان برای ثابت Ù†Ú¯Ù‡ داشتن مبدأ سال ØŒ در هر چهار سال یک روز را کبیسه Ù…ÛŒ کردند Ùˆ رومیان در هر ١٢٠ سال یک ماه را (متز، ج ١ØŒ ص ١٣٢Ù€١٣٣Ø› قس قلقشندی ØŒ ج ١٣ØŒ ص ٥٦). به این ترتیب ØŒ در ایران نوروز مبدأ Ù…Øاسبة خراج بود، اما با ÙتوØات اسلام این نظام به هم خورد، زیرا مبنای گاهشماری٠مسلمانان سال قمری بود Ú©Ù‡ بتدریج تÙاوت ÙاØØ´ÛŒ با سال شمسی پیدا Ù…ÛŒ کرد، تا جایی Ú©Ù‡ خراج آغاز هر سال اسماً به سال قبل منسوب Ù…ÛŒ شد (قمی ØŒ ص ١٤٥Ø› قلقشندی ØŒ ج ١٣ØŒ ص ٥٧ØŒ ٦٩). قلقشندی Ùصلی از کتاب خود را به Ø´Ø±Ø Ø§ÛŒÙ† مسئله Ùˆ مشکلات ناشی از آن اختصاص داده است (ج ١٣ØŒ ص ٥٤ Ù€ ٧٩). به این ترتیب ØŒ اغلب در موعد خراج ØŒ کشاورزان Ùˆ زمینداران هنوز Ù…Øصول را برداشت نکرده بودند Ùˆ در نتیجه توانایی پرداخت خراج را نداشتند. این اختلا٠در شهرهای بزرگ Ú©Ù‡ به کشاورزی وابسته نبود، اهمیت چندانی نداشت ،اما در مناطقی Ú©Ù‡ زندگی اهالی اساساً برمبنای کشاورزی بود، دشواری بزرگی پدید Ù…ÛŒ آورد. این وضع ØŒ سازمان اداری خلاÙت را با دشواریهای زودرس روبرو کرد Ú©Ù‡ نمونه ای از آنها را در دوران عمربن خطاب ØŒ خلیÙØ© دوم (ØÚ© :١٣Ù€٢٣) Ù…ÛŒ توان دید. به نوشتة مقریزی ØŒ خلیÙØ© دوم در نامه ای عمروعاص والی مصر را به تأخیر در ارسال خراج متهم کرد. ÙˆÛŒ در پاسخ ØŒ به مهلت خواستن مردم تا رسیدن Ù…Øصول اشاره کرد Ùˆ نوشت : «نخواستم مردم را وادار به Ùروش چیزی کنم Ú©Ù‡ خود به آن نیازمندند.» (مقریزی ØŒ ج ١ØŒ ص ٧٨Ù€٧٩). در دوران امویان Ùˆ عباسیان نیز با تقاضاهای مکرر مردم برای به تأخیر انداختن نوروز روبرو Ù…ÛŒ شویم (قلقشندی ØŒ ج ١٣ØŒ ص ٥٦). اما خلÙا Ú©Ù‡ Ù…ÛŒ ترسیدند چنین کاری مصداق آیة «اÙنَّما النَّسیی ٠زیادةٌ ÙÛŒ الکÙÙر» (توبه : ٣٧) باشد، از آن خودداری کردند. پس عجیب نیست Ú©Ù‡ تنها دو خلیÙØ© عباسی به چنین کاری تن در دادند؛ یکی متوکل Ú©Ù‡ قبل از اقدام کشته شد (قلقشندی ØŒ ج ١٣ØŒ ص ٥٥Ù€٥٧)ØŒ دیگری معتضد Ú©Ù‡ Ùرمان داد کتابچه ای برای عقب انداختن نوروز نوشته شود Ùˆ براین اساس عید آن سال را نوروز معتضدی نامیدند (قلقشندی ØŒ ج ١٣ØŒ ص ٥٦Ù€٥٧Ø› قمی ØŒ ص ١٤٦Ø› گردیزی ØŒ ص ٨٠).
در آغاز خلاÙت عباسیان ØŒ مسئلة خراج سالهای قبل یا بقایا، مسئله ای Ùقهی شده بود. ابوØÙ†ÛŒÙÙ‡ گرÙتن خراج سالهای قبل را جایز نمی دانست (Ùضل الله بن روزبهان ØŒ ص ٢٨٧)ØŒ اما قاضی ابویوس٠در کتاب الخراج Ú©Ù‡ آن را به خواست هارون الرشید (ØÚ© :١٧٠Ù€١٩٣) نوشت ØŒ بر آن بود Ú©Ù‡ باید خراج سالهای قبل را گرÙت (ابویوس٠قاضی ØŒ ص ١٥ØŒ ٨٤Ø› نیز رجوع کنید به Ùضل الله بن روزبهان ØŒ همانجا). اگرچه در این کتاب از Ø§ØµØ·Ù„Ø§Ø Ø¨Ù‚Ø§ÛŒØ§ یا باقی نشانی نمی توان یاÙت ØŒ اما ماجرای سال ١٨١ قم ØŒ Ú©Ù‡ گزارش آن در مآخذ دیگر آمده است ØŒ بروشنی نشان Ù…ÛŒ دهد Ú©Ù‡ این Ø§ØµØ·Ù„Ø§Ø Ù…ÛŒ بایست در آن دوران به کار رÙته باشد (قمی ØŒ ص ٢٩Ù€٣١Ø› دینوری ØŒ ص ٣٩٠). بنابراین ØŒ Ù…ÛŒ توان اØتمال داد Ú©Ù‡ اقدام هارون الرشید برای مطالبة بقایای ٥١ سال٠مردم قم (١٣٢Ù€١٨١) مبتنی بر نظر قاضی ابویوس٠بوده است . این موضوع گذشته از جنبة اقتصادی آن همواره یکی از اهرمهای سیاسی Ù€ تبلیغاتی Øاکمان جدید در تثبیت موقعیت خویش بود Ùˆ به همین دلیل است Ú©Ù‡ به عنوان مثال ØŒ در مغرب قرن چهارم ØŒ ابوالÙØªØ Ù…Ù†ØµÙˆØ± (از خاندان بنی زیری : ٣٦٢Ù€٥٦٣) بقایای سال ٣٨٢ را به مردم Ù…ÛŒ بخشد (ابن عذاری ،ج ١ØŒ ص ٢٤٦Ø› هاپکینز، ص ١٠٠).
رویدادهای بعد، تØول ظری٠و مهمی در معنای بقایا پدید آوردند Ú©Ù‡ در واقع از روند تکوین سلسله مراتب Ùئودالی سرچشمه Ù…ÛŒ گرÙت . بر اثر این روند، Ú©Ù‡ در ایران از قرن پنجم آغاز گشت ØŒ معنای واژة باقی از بدهی مردم به بدهی Øکمرانان یامقاطعان ولایات تغییر یاÙت . هر چند سابقة این معنا را پیشتر نیز Ù…ÛŒ توان یاÙت ØŒ مثلاً هنگام ÙØªØ Ù…ØµØ±ØŒ عواید اراضی به مزایده گذاشته شد Ùˆ به مدت چهار سال به Ù…ÙتقبّÙلین (کسانی Ú©Ù‡ اراضی را در ازای پرداخت خراج در اختیار Ù…ÛŒ گرÙتند) واگذار شد. اما پرداخت این خراج همیشه به تأخیر Ù…ÛŒ اÙتاد. مقریزی این مبالغ عقب اÙتاده را نیز «بواقی » Ùˆ گاه «باقی الدوله » خوانده است (ج ١ØŒ ص ٨٢ØŒ ٨٣ØŒ ٨٦ØŒ ١٠٧).
در سده های پنجم Ùˆ ششم ØŒ برخی از سلسله ها، گاه امکانات مالی وسیعی در اختیار دولتمردان بویژه وزیران ØŒ قرار Ù…ÛŒ دادند Ùˆ سپس به بهانة شکایات مکرر مردم اموال این اÙراد را به عنوان بقایا مصادره Ù…ÛŒ کردند (عتبی ØŒ ص ٣٠٦ØŒ ٣٢٩ØŒ ٣٤٥ØŒ ٤٥٧). اما در سده های دیگر مواردی وجود دارد Ú©Ù‡ وزیران نیز مردم را با طلب بقایا تØت Ùشار قرار Ù…ÛŒ دادند (روملو، ج ١١ØŒ ص ٣٠٩). به همین دلیل ØŒ گاه والیان Øکومتی برای رهایی مؤدیان٠مالیات Ù€ اعم از متصدیان گردآوری مالیات Ùˆ مردم Ù€ دÙاتر مالیاتی را Ù…ÛŒ سوزاندند (جهشیاری ØŒ ص ١٩١Ø› آقسرائی ØŒ ص ٣٧). بنا بر عتبة الکتبه ØŒ در دوران سلاجقه ØŒ گاه بقایا جزو ارزاق سادات به شمار Ù…ÛŒ رÙته است (منتجب الدین بدیع ØŒ ص ٤٧). در دورة سلاجقة روم نیز «بقایا خراج » Ùˆ «باقی » به کار رÙته است (ابن بی بی ØŒ ص ٦٦Ù€٦٨). برخی از منابع بقایای دورة مغول را با مالیاتهای اضاÙÛŒ یا زواید یکی دانسته اند (رجب زاده ØŒ ص ١٤٥). اما با آنکه بقایا دستاویزی برای مطالبات مالی مکرر از مردم شده بود، نمی توان آن را در ردی٠مالیاتهای اخیر قرار داد. دردوران مغول ØŒ به سبب وقÙÙ‡ ای Ú©Ù‡ در تکامل مالکیت Ùئودالی پیش آمده بود (پطروشÙسکی ØŒ ج ١ØŒ ص ١١٩)ØŒ بقایا گاه به بدهی متولیان Ùˆ متصرÙان اراضی Ùˆ گاه به بدهی مردم اطلاق Ù…ÛŒ شده است (جوینی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٢٧٤Ø› شمس منشی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٢١٢Ø› پطروشÙسکی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٦٦٩ØŒ ٦٨٢). در این دوره ØŒ واژة بقایا به معنای بخش٠وصول نشدة Ù‚ÙÙ¾Ú†Ùور (مالیات دام Ùˆ گاهی هم خراج ) به کار رÙته است (رشیدالدین Ùضل الله ØŒ ١٣٥٨ØŒ ص ٢٤٧Ø› همو، ١٣٦٢ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٠٢٧).
در کنار Ø§ØµØ·Ù„Ø§Ø Ø¨Ø§Ù‚ÛŒ ØŒ اصطلاØاتی چون «عجز»، «اضاÙت » Ùˆ «تکمله » به کار رÙته است . بنا بر منابع ØŒ عجز به معنای «مالی Ú©Ù‡ تØصیل آن متعذر باشد» به کار Ù…ÛŒ رÙته (شمس الدین آملی ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٢٨Ø› نیز رجوع کنید به مقریزی ØŒ ج ١ØŒ ص ٧٧) Ùˆ مراداز اضاÙت ØŒ مالی بیش از مبلغ مقرر بوده (شمس الدین آملی ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٢٠) Ùˆ تکمله به Ù…Ùهوم تکمیل مالیات با سرشکن کردن باقی آن بر بقیة اÙراد به کار Ù…ÛŒ رÙته است (صابی ØŒ
ص ٦٨). بنابراین ØŒ عبارت «عجز به باقی آوردند» بسیار رایج ،و به معنای ناتوانی مردم از پرداخت خراج به سبب Øوادث طبیعی بود (عتبی ØŒ ص ٣٣٨Ø› شمس منشی ØŒ ج ١ØŒ جزء دوم ØŒ ص ٤٧٢). به Ú¯Ùتة شمس الدین آملی (ج ١ØŒ ص ٣١٣) Ùˆ مازندرانی (ص ٤٦) هنگامی Ú©Ù‡ «جمع از خرج زیاده » بود، Ø´Ú©ÛŒ وجود نداشت Ú©Ù‡ بر عامل چیزی «باقی » است Ùˆ «بیرون از باقی با عامل مطالبتی » نبود. همچنین مازندرانی Ùصلی از کتاب خود را به بØØ« دربارة «باقی Ùˆ زیاده » اختصاص داده است (ص ٤٣Ù€٥١). در عصر ممالیک (٦٤٨Ù€ ٩٢٣) واژة باقی به بازماندة مالیات Ù…ÙقطÙعان «اقطاع استغلال » اطلاق Ù…ÛŒ شد (قلقشندی ØŒ ج ١٣ØŒ ص ١١٧). بر پایة منابع ØŒ به نظر Ù…ÛŒ رسد Ú©Ù‡ بقایا بیشتر به جنس پرداخت Ù…ÛŒ شده تا نقد، اما در منابع متأخرتر، به جنسی Ùˆ نقدی بودن بقایا ØªØµØ±ÛŒØ Ø´Ø¯Ù‡ است (میرزا سمیعا، ص ٣٦Ø› اØمد میرزا قاجار، ص ٩٨ØŒ ١٦٣Ø› سیاق معیشت در عصر قاجار ØŒ ج ٢ØŒ ص ٣١٧ØŒ ٣٨١). متصدیان وصول آن دارای مناصبی مانند عامل ØŒ Ù…Øصل ØŒ مستوÙÛŒ Ùˆ جهبذ بودند، اما نخستین منصب مستقلی Ú©Ù‡ با بقایا سروکار داشت در دورة صÙÙˆÛŒ دیده Ù…ÛŒ شود. در این دوران گاه از بقایا به «باقی٠دیوان » تعبیر شده است (منجم یزدی ØŒ ص ٩٤). منصب «نویسندة بقایا» (میرزا سمیعا، ص ٦٢) یا «مستوÙÛŒ بقایا» بسیار معتبر بود Ùˆ صاØب این منصب موظ٠بود Ú©Ù‡ باقی مالیات یا اموال دیوانی سالهای گذشته را از رعایا Ùˆ ضابطان Ùˆ مستأجران دریاÙت کند؛ Ùˆ این موارد نشان دهندة گسترش Øوزة مسئولیتهای ÙˆÛŒ است (نصیری ØŒ ص ٦٢). همچنین «مستوÙیان » ممالک موظ٠بودند «بقایای ممالک » را براساس «دÙتر بقایا» Ù…Øاسبه کنند Ùˆ به نظر «مستوÙÛŒ بقایا» برسانند (اسکندر منشی ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٠١٣). از ده مستوÙÛŒ این دوران ØŒ دو تن مستوÙÛŒ بقایا بودند Ùˆ گاه مستوÙÛŒ بقایا به مستوÙÛŒ الممالک ارتقا Ù…ÛŒ یاÙت (همان ØŒ ج ١ØŒ ص ١٦٢ØŒ ٢٠٦). اما سوءاستÙادة Øاکمان ولایات چند بار به ØØ°Ù Ùˆ برقراری Ùˆ سرانجام Øذ٠این منصب انجامید (نصیری ØŒ همانجا) Ùˆ دیگر نشانی از آن نمی یابیم Ø› Ú†Ù‡ در دورة نادر هرگاه Ú©Ù‡ مأموران مالی Ùˆ Øاکمان ولایات نمی توانستند همة مالیاتها را جمع کنند خود ملزم به پرداخت کسری Ù…ÛŒ شدند (آرونوا Ùˆ اشراÙیان ØŒ ص ٢٩٢)ØŒ ازینرو Ù…Øصلان برای گرÙتن این باقی گسیل Ù…ÛŒ شدند (کلانتر، ص ٢٠ØŒ ٢٦Ù€٢٧). در دوران قاجار، گسترش تشکیلات اداری کشور از یک سو Ùˆ گسترش هر Ú†Ù‡ بیشتر معنای باقی یا بقایا از سوی دیگر، به تشکیل «وزارت بقایا» Ùˆ منصب «وزیر بقایا» انجامید. در این دوران ØŒ به کسری هر نوع مالیاتی باقی یا بقایا اطلاق Ù…ÛŒ شد («بقایای مالیاتی شرکت سهامی قالی باÙÛŒ »، سند Ø´ Ùیش ٠٠١٣٠٠٠٨ØŒ Ù…ØÙ„ در آرشیو سازمان اسناد ملی ایران ØŒ ١٠٣ب ا Ø¢ Ø¢ ا، Ø´ ٢٤٠٠٠٠٨٥٦ØŒ Ùˆ نمونه های بسیار دیگر؛ مجموعة اسناد Ùˆ مدارک Ùرخ خان امین الدوله ØŒ ج ٥ØŒ ص ٢٦٨Ø› Ùˆ نیز منابع دیگر همین مقاله ). به نظر Ù…ÛŒ رسد Ú©Ù‡ در دوران قاجار، پیش از عنوان «وزیر بقایا» (مظÙرالدین قاجار، ج ١ØŒ ص ١٠ØŒ ٢٦٥Ø› سپهر، ص ٢٥٣Ø› امین الدوله ØŒ ص ١٢Ø› نظام السلطنه ماÙÛŒ ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٥٧Ø› اعتمادالسلطنه ØŒ ١٣٦٣Ø´ ØŒ ص ٣٢٠ØŒ ٣٨١Ø› صدیق الممالک ØŒ ص ٢٦٣ØŒ ٣٣٩ØŒ ٣٨٥ØŒ ٣٩٢Ø› اعتمادالسلطنه ØŒ ١٣٦٣Ù€١٣٦٧Ø´ ØŒ ج ٣ØŒ ص ٢٠٤٥Ø› مستوÙÛŒ ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٧٠ØŒ ٤٢٨ØŒ ٤٨٩ØŒ ج ٢ØŒ ص ٢٣) عنوان «امین بقایا» (صدیق الممالک ØŒ ص ٣٢٥ØŒ ٣٤٣ØŒ ٣٦٢Ø› سدیدالسلطنه ØŒ ص ١٣٩ØŒ١٤٠) به کار Ù…ÛŒ رÙته Ú©Ù‡ بعدها سÙمت زیردست وزیر بقایا را پیدا کرده است . تعبیر «معتمد بقایا» نیز در همین دوران به کار رÙته است (نظام السلطنه ماÙÛŒ ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٨٢ØŒ ٢٨٤). شغل اصلی وزیر بقایا به Ú¯Ùتة مستوÙÛŒ «گذراندن Øساب صاØبجمعان Ùˆ اØیاناً وصول بقایای آنها» یعنی «باقی دار»ها ( سیاق معیشت در عصر قاجار ØŒ ج ٢ØŒ ص ٣٥٧ØŒ ٣٩٦Ø› قس دهخدا، ذیل «باقی ») بود؛ بنابراین ØŒ «مدعی العموم دولت » به شمار Ù…ÛŒ رÙت . در آغاز، متصدی این منصب را «داروغة دÙتر استیÙا» لقب داده بودند Ú©Ù‡ وظای٠خود را به Ú©Ù…Ú© Ùرّاشانی چند اجرا Ù…ÛŒ کرد (مستوÙÛŒ ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٧٠ØŒ پانویس ١). امین بقایا Ùˆ وزیر بقایا زیر نظر وزیر دÙتر (متصدی دÙتر جمع Ùˆ خرج ) کار Ù…ÛŒ کردند. از «دستورالعمل »ها (کتابچه ای شامل مجموعة مقررات مالیاتی سالانة Øاکمان ولایات ) بعد از جمع Ùˆ خرج اولیه مبلغی با عنوان «باقی دستورالعمل » Ù…ÛŒ ماند Ú©Ù‡ Ù…ÛŒ بایست صر٠هزینه های Ù…ØÙ„ÛŒ Ù€ مربوط به ولایت Ù€ Ù…ÛŒ شد. سپس جمع Ùˆ خرج دیگری صورت Ù…ÛŒ گرÙت Ú©Ù‡ مبلغ باقیمانده را «باقی تØت دستورالعمل » یا «باقی تØت کتابچة دستورالعمل » Ù…ÛŒ نامیدند (مستوÙÛŒ ØŒ ج ١ØŒ ص ٤٢٢ØŒ ٤٣٤) Ùˆ موارد مصر٠این باقی ØŒ هزینه های Ùوق العادة بیوتات سلطنتی ØŒ Ùˆ گاه اØداث ساختمانی تازه Ùˆ یا مخارج Ùوق العادة دولتی بود (مستوÙÛŒ ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٩٤ØŒ ٤٢٢). به همین سبب ØŒ بخشی از خزانة مالیات را «خزانة بقایای مالیاتهای کشور» Ù…ÛŒ نامیدند. عواید این خزانه از باقی دستورالعملهای Øاکمان Ùˆ باقی مالیاتی دیگر سازمانهای کشور به دست Ù…ÛŒ آمد Ùˆ در واقع ØÚ©Ù… بودجه را داشت (مستوÙÛŒ ØŒ ج ١ØŒ ص ١٢ØŒ ٣٩٣ØŒ ج ٣ØŒ ص ٤٧٩). «وزارت بقایا Ùˆ Ù…Øاسبات » به عنوان یکی از وزارتخانه ها Ùˆ ادارات دولتی (سپهر، ص ٤٥) هر Ù‡Ùته جلسه ای با عنوان «مجلس وزارت بقایا» تشکیل Ù…ÛŒ داد Ùˆ به برخی عرایض وزارت رسیدگی Ù…ÛŒ کرد (اعتمادالسلطنه ØŒ ١٣٦٣Ù€١٣٦٧Ø´ ØŒ ج ٣ØŒ ص ٢١٠٠ØŒ ٢٠٤٥Ø› صدیق الممالک ØŒ ص ٢٢٩). نام اعضای این وزارت گاه در برخی منابع ذکر شده است (اعتمادالسلطنه ØŒ ١٣٦٣ Ø´ ØŒ ص ٥٠).
واژة باقی در همین دوران در نظام مالیاتی دولت عثمانی نیز دیده Ù…ÛŒ شود Ùˆ کتاب دستور Ú©Ù‡ مجموعة آیین نامة مالی اداری دولت عثمانی است ØŒ در مادة ٣٣ به «دÙاتر خلاصات شهریه Ùˆ دÙتر٠عموم Ù…Øاسبات » سال اشاره کرده Ùˆ نقصان این مالیاتها را «باقی » نامیده است ( الدÙستور ØŒ ج ٢ØŒ ص ٩،نیز رجوع کنید به ص ١٤ØŒ ١٧Ù€١٨ØŒ ٢١). در اواخر دورة قاجار، باقی ذیل مالیاتهای مستقیم ثبت Ù…ÛŒ شد. این واژه بر پایة شواهد موجود تا ١٣٥٣ Ø´ در قانون مالیاتها به کار رÙته است ( رجوع کنید به ایران . قوانین واØکام ØŒ ١٣٥٤ Ø´ ØŒ ص ٢٩٦Ù€ ٥١٥Ø› همو، ١٣٥٣ Ø´ ØŒ ص ١٨٧)Ø› اما در قانون مالیاتهای ١٣٧٣ Ø´ نشانی از آن دیده نمی شود Ùˆ واژة بدهی جایگزین آن شده است (همو، ١٣٧٣ Ø´ ØŒ ص ١٥٥).
منابع : علاوه بر قرآن Ø› Ù… . ر. آرونوا Ùˆ Ú© . ز. اشراÙیان ØŒ دولت نادرشاه اÙشار ØŒ ترجمة Øمید امین ØŒ تهران ١٣٥٦ Ø´ Ø› Ù…Øمودبن Ù…Øمد آقسرائی ØŒ تاریخ سلاجقه ØŒ یا، مسامرة الاخبار Ùˆ مسایرة الاخبار ØŒ چاپ عثمان توران ØŒ تهران ١٣٦٢ Ø´ Ø› ابن بی بی ØŒ سلجوقنامه ØŒ یا، الاوامر العلائیه ÙÛŒ الامور العلانیه ØŒ چاپ Ù…Øمد جواد مشکور، تبریز ١٣٥٠ Ø´ Ø› ابن عذاری ØŒ البیان المغرب ÙÛŒ اخبار اندلس والمغرب ØŒ چاپ کولن Ùˆ پرووانسال ØŒ بیروت ١٤٠٠/١٩٨٠Ø› یعقوب بن ابراهیم ابویوس٠قاضی ØŒ کتاب الخراج ØŒ بیروت ١٣٩٩/١٩٧٩Ø› اØمد میرزا قاجار، تاریخ عضدی ØŒ چاپ عبدالØسین نوایی ØŒ تهران ١٣٥٥ Ø´ Ø› اسکندر منشی ØŒ تاریخ عالم آرای عباسی ØŒ تهران ١٣٥٠ Ø´ Ø› Ù…ØمدØسن بن علی اعتمادالسلطنه ØŒ تاریخ منتظم ناصری ØŒ چاپ Ù…Øمداسماعیل رضوانی ØŒ تهران ١٣٦٣Ù€١٣٦٧ Ø´ Ø› همو، المآثرالا´ثار ØŒ در چهل سال تاریخ ایران ØŒ چاپ ایرج اÙشار، ج ١ØŒ تهران ١٣٦٣ Ø´ Ø› علی بن Ù…Øمد امین الدوله ØŒ سÙرنامة امین الدّوله ØŒ با مقدمة علی امینی ØŒ چاپ اسلام کاظمیه ØŒ تهران ١٣٥٤ Ø´ Ø› ایران . قوانین Ùˆ اØکام ØŒ قانون مالیاتهای مستقیم ØŒ تهران ١٣٥٣ Ø´ Ø› همو، قانون مالیاتهای مستقیم ١٣٧٣ØŒ تدوین غلامرضا Øجتی اشرÙÛŒ ØŒ تهران ١٣٧٣ Ø´ Ø› همو، مجموعة قانون مالیاتهای مستقیم ØŒ گردآوری Ø±ÙˆØ Ø§Ù„Ù„Ù‡ وهمن ØŒ تهران ( ١٣٥٤ Ø´ ) Ø› Ù…Øمدبن Øسین بیهقی ØŒ تاریخ بیهقی ØŒ چاپ علی اکبر Ùیاض ØŒ تهران ١٣٧١ Ø´ Ø› ایلیا پاولوویچ پطروشÙسکی ØŒ کشاورزی Ùˆ مناسبات ارضی در ایران عهد مغول ØŒ ترجمة کریم کشاورز، تهران ١٣٥٧ Ø´ Ø› موهوب بن اØمد جوالیقی ØŒ المعرّب من الکلام الاعجمیّ علی Øرو٠المعجم ØŒ چاپ اØمد Ù…Øمدشاکر، چاپ اÙست تهران ١٩٦٦/١٣٤٥Ø´ Ø› عطاملک بن Ù…Øمد جوینی ØŒ تاریخ جهانگشای جوینی ØŒ چاپ Ù…Øمدبن عبدالوهاب قزوینی ØŒ لیدن ١٣٢٩Ù€ ١٣٥٥/١٩١١Ù€١٩٣٧Ø› Ù…Øمدبن عبدوس جهشیاری ØŒ کتاب الوزراء والکتّاب ØŒ چاپ مصطÙÛŒ سقا، ابراهیم ابیاری Ùˆ عبدالØÙیظ شلبی ØŒ قاهره ١٣٥٧/ ١٩٣٨Ø› Ù…Øمدبن اØمد خوارزمی ØŒ Ù…ÙØ§ØªÛŒØ Ø§Ù„Ø¹Ù„ÙˆÙ… ØŒ چاپ ابراهیم ابیاری ØŒ بیروت ١٤٠٤/١٩٨٤Ø› الدستور: ترجمه من اللغة الترکیة الی العربیة ØŒ ترجمة نوÙÙ„ اÙندی نعمه الله نوÙÙ„ ØŒ چاپ خلیل اÙندی خوری ØŒ بیروت ١٣٠١Ø› علی اکبر دهخدا، لغت نامه ØŒ زیر نظر Ù…Øمدمعین ØŒ تهران ١٣٢٥Ù€١٣٥٩ Ø´ Ø› اØمدبن داوود دینوری ØŒ اخبارالطوّال ØŒ چاپ عبدالمنعم عامر، چاپ اÙست بغداد ( تاریخ مقدمه ١٣٧٩/ ١٩٥٩ ) Ø› هاشم رجب زاده ØŒ آئین کشورداری در عهد وزارت رشیدالدین Ùضل الله همدانی ØŒ تهران ١٣٥٥ Ø´ Ø› رشیدالدین Ùضل الله ØŒ تاریخ مبارک غازانی ØŒ چاپ کارل یان ØŒ لندن ١٣٥٨/١٩٤٠Ø› همو، جامع التواریخ ØŒ چاپ بهمن کریمی ØŒ تهران ١٣٦٢ Ø´ Ø› Øسن روملو، اØسن التواریخ ØŒ چاپ عبدالØسین نوائی ØŒ ج ١١ØŒ تهران ١٣٤٩ Ø´ Ø› عبدالØسین بن هدایت الله سپهر، مرآة الوقایع مظÙری Ùˆ یادداشتهای ملک المورخین ØŒ چاپ عبدالØسین نوائی ØŒ تهران ١٣٦٨ Ø´ Ø› Ù…Øمدعلی بن اØمد سدیدالسلطنه ØŒ سÙرنامة سدیدالسلطنه : التدقیق ÙÛŒ سیرالطریق ØŒ چاپ اØمد اقتداری ØŒ تهران ١٣٦٢ Ø´ Ø› سیاق معیشت در عصر قاجار ØŒ سیاق اول : Øکمرانی Ùˆ ملکداری (مجموعه ÛŒ اسناد عبدالØسین میرزا ÙرمانÙرما) ØŒ چاپ منصوره اتØادیه Ùˆ سیروس سعدوندیان ØŒ تهران ١٣٦٢Ù€١٣٦٣ Ø´ Ø› Ù…Øمدبن Ù…Øمود شمس الدین آملی ØŒ نقائس الÙنون ÙÛŒ عرایس العیون ØŒ چاپ ابوالØسن شعرانی ØŒ تهران ١٣٧٧Ø› Ù…Øمدبن هندوشاه شمس منشی ØŒ دستورالکاتب ÙÛŒ تعیین المراتب ØŒ چاپ عبدالکریم علی اوغلی علی زاده ØŒ مسکو ١٩٦٤Ù€١٩٧٦Ø› هلال بن Ù…Øسن صابی ØŒ رسوم دارالخلاÙØ© ØŒ چاپ میخائیل عوّاد، بیروت ١٤٠٦/١٩٨٦Ø› ابراهیم بن اسدالله صدیق الممالک ØŒ منتخب التواریخ ØŒ تهران ١٣٦٦ Ø´ Ø› Ù…Øمدبن جریر طبری ØŒ تاریخ الرسل والملوک ØŒ چاپ دخویه ØŒ لیدن ١٨٧٩Ù€١٨٩٦ØŒ چاپ اÙست تهران ١٩٦٥Ø› Ù…Øمدبن عبدالجبار عتبی ØŒ ترجمة تاریخ یمینی ØŒ از Ù†Ø§ØµØ Ø¨Ù† ظÙر جرÙادقانی ØŒ چاپ جعÙر شعار، تهران ١٣٥٧ Ø´ Ø› بهرام Ùره وشی ØŒ Ùرهنگ Ùارسی به پهلوی ØŒ تهران ١٣٥٨ Ø´ Ø› Ùضل الله بن روزبهان ØŒ سلوک الملوک ØŒ چاپ Ù…Øمدعلی موØد، تهران ١٣٦٢ Ø´ Ø› اØمدبن علی قلقشندی ØŒ ØµØ¨Ø Ø§Ù„Ø§Ø¹Ø´ÛŒ ØŒ قاهره ( تاریخ مقدمه ١٣٨٣/ ١٩٦٣ ) Ø› Øسن بن Ù…Øمد قمی ØŒ کتاب تاریخ قم ØŒ ترجمة Øسن بن علی قمی ØŒ چاپ جلال الدین طهرانی ØŒ تهران ١٣٦١ Ø´ Ø› عبدالله بن Ù…Øمد کاشانی ØŒ تاریخ اولجایتو ØŒ چاپ مهین همبلی ØŒ تهران ١٣٤٨ Ø´ ؛آرتور امانوئل کریستن سن ØŒ ایران در زمان ساسانیان ØŒ ترجمة رشید یاسمی ØŒ تهران ١٣٥١ Ø´ Ø› Ù…Øمد کلانتر، روزنامة میرزامØمد کلانتر Ùارس ØŒ چاپ عباس اقبال آشتیانی ØŒ تهران ١٣٦٢ Ø´ Ø› عبدالØÛŒ بن ضØاک گردیزی ØŒ زین الأخبار ØŒ چاپ عبدالØیّ Øبیبی ØŒ تهران ١٣٤٧ Ø´ Ø› عبدالله بن Ù…Øمد مازندرانی ØŒ رسالة Ùلکیّه ØŒ چاپ والترهینتس ØŒ ویسبادن ١٣٣١/ ١٩٥٢Ø› آدام متز، تمدن اسلامی در قرن چهارم هجری ØŒ ترجمة علیرضا ذکاوتی قراگزلو، تهران ١٣٦٤ Ø´ Ø› مجموعة اسناد Ùˆ مدارک Ùرخ خان امین الدوله ØŒ ج ٥ØŒ چاپ کریم اصÙهانیان ØŒ علی اصغر عمران Ùˆ قدرت الله روشنی ØŒ تهران ١٣٥٧ Ø´ Ø› عبدالله مستوÙÛŒ ØŒ Ø´Ø±Ø Ø²Ù†Ø¯Ú¯Ø§Ù†ÛŒ من ØŒ یا، تاریخ اجتماعی Ùˆ اداری دورة قاجاریه ØŒ تهران ١٣٦٠ Ø´ Ø› مظÙرالدین قاجار، شاه ایران ØŒ سÙرنامة Ùرنگستان ØŒ ج ١: سÙراول ØŒ چاپ امیرشیرازی ØŒ تهران ١٣٦٣ Ø´ Ø› اØمدبن علی مقریزی ØŒ کتاب المواعظ والاعتبار بذکر الخطط والا´ثار، المعرو٠بالخطط المقریزیّة ØŒ بولاق ١٢٧٠ØŒ چاپ اÙست قاهره ( بی تا. ) Ø› علی بن اØمد منتجب الدین بدیع ØŒ کتاب عتبة الکتبه : مجموعة مراسلات دیوان سلطان سنجر، چاپ Ù…Øمد قزوینی Ùˆ عباس اقبال ØŒ تهران ١٣٢٩ Ø´ Ø› جلال الدین Ù…Øمد منجم یزدی ØŒ تاریخ عباسی ØŒ یا، روزنامة ملاجلال ØŒ چاپ سی٠الله ÙˆØیدنیا، تهران ١٣٦٦ Ø´ Ø› میرزا سمیعا، تذکرة الملوک ،چاپ Ù…Øمد دبیرسیاقی ØŒ تهران ١٣٦٨ Ø´ Ø› علی نقی نصیری ØŒ القاب Ùˆ مواجب دورة سلاطین صÙویه ØŒ چاپ یوس٠رØیم لو، مشهد ١٣٧٢ Ø´ Ø› Øسین قلی نظام السلطنه ماÙÛŒ ØŒ خاطرات Ùˆ اسناد Øسین قلی خان نظام السلطنه ماÙÛŒ ØŒ چاپ معصومه ماÙÛŒ ... ( Ùˆ دیگران ) ØŒ تهران ١٣٦٢ Ø´ Ø› جی .ا٠.Ù¾ÛŒ . هاپکینز، النظم الاسلامیة ØŒ ترجمة امین توÙیق طیبی ØŒ تونس ١٩٨٠.
/ نادیا برگ نیسی /
NNNبقایی بخارایی ØŒ Ù…Øمدعار٠، سخنور Ùارسیگوی قرن دهم Ùˆ یازدهم . در بخارا دیده به جهان گشود، همانجا به تØصیل علم پرداخت Ùˆ از شاگردان ممتاز مولانا عبدالرØمان Ù…ÙØ´ÙÙ‚ÛŒ * بود (نقوی ØŒ ص ١٠٩Ø› Ù†Ùیسی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٨٠٨Ø› آنسیکلوپدیای ادبیات Ùˆ صنعت تاجیک ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٤٨). از او با لقب «خواجه » (خیامپور، ص ٨٧Ø› آنسیکلوپدیای ادبیات Ùˆ صنعت تاجیک ØŒ همانجا؛ Øلیم ØŒ ص ٣٣٢) یاد کرده اند Ú©Ù‡ نشان Ù…ÛŒ دهد ÙˆÛŒ شخصی بلندپایه بوده است . در انواع شعر Ùˆ بویژه در قصیده سرایی مهارت داشت . ابتدا «مشغولی » Ùˆ سپس «بقایی » تخلص Ù…ÛŒ کرد (Ù†Ùیسی ØŒ همانجا). مدتی ملازم دربار پادشاهان ازبک بود (نقوی Ø› Ù†Ùیسی ØŒ همانجاها) Ùˆ سپس به Ùرغانه عزیمت کرد Ùˆ به Ú¯Ùتة خودش در ٩٩٠ در بلدة بهشت آئین اندگان (اندجان کنونی در ازبکستان )ØŒ نوشتن تذکرة مَجمَع الÙÙضَلاءرا آغاز کرد (Øبیبی ØŒ ص ٥٢٦). در ٩٩٥ به هند سÙر کرد (همانجا)Ø› نخست به اÙریسه Ùˆ بنگاله ØŒ سپس به دکن رÙت (Ù†Ùیسی ØŒ همانجا). در هند با ملک قمی شاعر (متوÙÛŒ ١٠٢٤)ØŒ نظام الدین اØمد Ù€ مؤل٠طبقات اکبری Ù€ Ùˆ اهل دربار، خاصّه عبدالرØیم خان خانان ØŒ معاشرت داشت (Øبیبی ØŒ ص ٥٢٧).تا ١٠٠٣ در دکن به سر برد (Øبیبی ØŒ ص ٥٢٩) Ùˆ ظاهراً در همان سال ملازمت خان خانان را ترک Ú¯Ùت Ùˆ به لاهور رÙت . تاریخ دقیق Ùوت او معلوم نیست ولی بنابر شواهد ÙˆÛŒ درزمان Øکومت جهانگیر (١٠١٤Ù€١٠٣٧) درگذشته است (همانجا). از آثار او دیوان اشعارش ( آنسیکلوپدیای ادبیات Ùˆ صنعت تاجیک ØŒ همانجا) Ùˆ مثنوی گلشن اشعار را Ú©Ù‡ بر وزن شاهنامه در ستایش عبدالرØیم خان خانان سروده (نقوی ØŒ همانجا) باید ذکر کرد.
مهمترین اثر او تذکرة مجمع الÙضلاء است . این اثر Ú©Ù‡ در بردارندة نام ØŒ Ø´Ø±Ø Ø²Ù†Ø¯Ú¯Ø§Ù†ÛŒ ØŒ تاریخ ÙˆÙات Ùˆ نمونه ای از اشعار بیش از ٣٥٠ تن از شاعران Ùارسی Ú¯ÙˆÛŒ است ØŒ به سه Ùصل با عنوان «Ùرقه » تقسیم شده است . در Ùرقة نخست نام نزدیک به صد تن از قدما Ùˆ در Ùرقة دوم Ùˆ سوم Ø´Ø±Ø Øال شاعران٠پس از جامی تا عصر مؤل٠آمده است . بقایی دیده ها Ùˆ شنیده های خود را، دربارة بیش از ٢٥٠ تن از شاعران معاصر یا نزدیک به عصر خویش ØŒ در این تذکره جمع آوری کرده ØŒ Ú©Ù‡ مجموعة ارزشمندی شده است (Øبیبی ØŒ ص ٥٢٦ØŒ ٥٢٩ Ù€ ٥٣٠). نسخه های خطی مجمع الÙضلاء بسیار نادر است . نسخه ای از این تذکره در دانشگاه لاهور نگهداری Ù…ÛŒ شود (نقوی ØŒ ص ١١٣). عبدالØÙ‘ÛŒ Øبیبی یک نسخة آن را در کابل دیده Ùˆ به معرÙÛŒ آن پرداخته است (ص ٥٢٥ Ù€ ٥٣٠).
منابع : آنسیکلوپدیا ساوÙتی تاجیک ØŒ ج ١ØŒ دوشنبه ١٩٧٨ØŒ ص ٣٩٢ (به خط سیریلی )Ø› آنسیکلوپدیای ادبیات Ùˆ صنعت تاجیک ØŒ دوشنبه ١٩٨٩ (سیریلی )Ø› عبدالØÛŒ Øبیبی ØŒ « ( دربارة ) مجمع الÙضلاء Ù…Øمدعار٠بقایی »، راهنمای کتاب ØŒ سال سوم ØŒ Ø´ ٤ (آبان ١٣٣٩)Ø› Øسین جعÙر Øلیم ØŒ Ø´Ø±Ø Ø§Øوال Ùˆ آثار عبدالرّØیم خان خانان Ùˆ خدمات او برای پیشرÙت ادبیات Ùارسی ØŒ اسلام آباد ١٣٧١ Ø´ /١٩٩٢Ø› عبدالرسول خیامپور، Ùرهنگ سخنوران ØŒ تبریز ١٣٤٠ Ø´ Ø› اØمد گلچین معانی ØŒ تاریخ تذکره های Ùارسی ØŒ تهران ١٣٦٣ Ø´ ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٥٤ Ù€ ١٥٨Ø› سعید Ù†Ùیسی ØŒ تاریخ نظم Ùˆ نثر در ایران Ùˆ در زبان Ùارسی تا پایان قرن دهم هجری ØŒ تهران ١٣٦٣ Ø´ Ø› علیرضا نقوی ØŒ تذکره نویسی Ùارسی در هند Ùˆ پاکستان ØŒ تهران ١٣٤٣ Ø´ Ø›
Charles Rieu, Catalogue of the Persian manuscripts in the British Museum, Oxford ١٩٦٦, III, ١٠٨٦.
/ رØیم مسلمانیان قبادیانی /