بغدادی نقشبندی ، داودبن سلیمان بن برجیس ، ادیب ، دانشمند و متصوّف قرن سیزدهم . در ١٢٣١ (کحاله ، ج ٤، ص ١٣٦؛ عواد، ج ١، ص ٤٣٨) و به قولی در ١٢٢٢ (اسماعیل بغدادی ، ج ١، ستون ٣٦٣) در بغداد متولد شده و گویا از سادات موسوی بوده است . به حجاز و شام و موصل سفر کرد و نزدیک ده سال در مکه اقامت گزید (کحاله ، همانجا؛ زرکلی ، ج ٢، ص ٣٣٢). بغدادی حنفی مذهب بود (کحاله ، همانجا)، اما سه مذهب دیگر سنی را نیز می ستود؛ و ازینرو برخی وی را شافعی پنداشته اند (زرکلی ، همانجا). در طریقت ، از خلفای شیخ خالد نقشبندیِ * شهرزوری به شمار می آمد (اسماعیل بغدادی ، همانجا). در روزگار وی ، خصوصاً در دوران اقامتش در مکه ، وهابیّت روبه پیشرفت بود و او برای مقابله با آن ، آثار متعددی پدید آورده و در آنها از وهابیان ، به عنوان کسانی که ریختن خون و ربودن اموال مسلمانان را مباح می شمارند، یاد کرده (داود بغدادی ، المنحة الوهبیة ، ص ٢) و از معتقدات آنان ، در نهی از توسل به پیامبران و اولیا و منع از طلب شفاعت از آنان و انکار حیات برزخی انتقاد کرده ؛ و با استفاده از آیات و احادیث و اقوال صحابه و فقیهان سنی و حتی کسانی مانند ابن تیمیه و ابن قَیِّم ، که از مهمترین رهبران فکری وهابیان اند، دلایلی بر رد آنان آورده است ؛ چنانکه در اثبات حیات برزخی ، از امّسلمه یاد می کند که به هنگام شهادت امام حسین علیه السلام ، حضرت پیامبر صلّی اللّه علیه وآله وسلّم را با سر و رویی خاک آلود و اندوهناک به خواب دید (همان ، ص ١٨ـ١٩، به نقل از حاکم ، بیهقی ، سیوطی و خطیب ). همچنین به سخن گفتن امام حسین علیه السلام پس از شهادت اشاره می کند (همان ، ص ٣٤). در رد وهابیان هند نیز که تحت تأثیر نجدیان ، خود را مجتهد، و از تقلید از امامان چهارگانه بی نیاز می دانسته اند، اثر مستقلی پدید آورده و در آغاز آن ، مناقب چهار امام و خصوصاً ابوحنیفه را بتفصیل آورده و حدیث رسول اکرم صلّی اللّه علیه وآله وسلّم (لو کان العلمُ فِی الثریا لَتناَولَه رجالٌ مِنْ فارْسٍ) را که به گفتة او در صحیحین آمده ، بر ابوحنیفه منطبق دانسته است (همو، اشدالجهاد، ص ١٣). در مباحث دیگر نیز ضمن رد نظر وهابیان دربارة لازم نبودن تقلید از یکی از چهار امام ، شیوة آنان را که تکفیر مردم است رد می کند (همان ، ص ٢٩) و نظریة آنان را در بارة اینکه نذر کردن به نام خدا، اگر به قصد ایصال ثواب برای انبیا و اولیا باشد، کفر و شرک است ، و نیز نظر آنان را در نفی تقدیس پیامبر صلّی اللّه علیه وآله وسلّم و نفی زیارت و تبرک جستن به اولیا و توسل ، باطل می شمارد (همان ، ٣٩ـ٤٣). وی در رمضان ١٢٩٩ در ٦٨ سالگی در بغداد درگذشت (کحاله ، همانجا).

آثار بغدادی . ١) اشدّ الجهاد فی ابطال دعوی الاجتهاد ، که در ١٢٩٣ تألیف شده (همان ، ص ٤٤) و همراه المنحة الوهبیة در بمبئی و استانبول به چاپ رسیده است . شیخ عبداللطیف نجدی بغدادی (١٢٨٣ـ١٣٦٣) ردیه ای برآن نوشته که چاپ هم شده است (زرکلی ، همانجا؛ عواد، همانجا)؛ ٢) المنحة الوهبیة فی ردّالوهابیة ، بمبئی ١٣٠٥ (عواد، همانجا)، استانبول ١٣٩٤؛ ٣) صلح الاخوان فی الرد علی من قال علی المسلمین بالشرک و الکفران ، در رد وهابیان (اسماعیل بغدادی ، همانجا). شاید این اثر همان باشد که کورکیس عواد (همانجا) از آن به نام صلح الاخوان من اهل الایمان و بیان الدین القیِّم فی تبرئة ابن تیمیة و ابن قیم یاد کرده و در ١٣٠٦ در بمبئی چاپ شده است ؛ ٤) نحت حدید الباطل و برده بالادلة الذابة عن صاحب البردة ، که گویا در دفاع از محمدبن سعید بوصیری (٦٠٨ـ٦٩١) سرایندة قصیدة برده * در ستایش رسول اکرم صلّی اللّه علیه وآله وسلّم است ؛ ٥) مناقب المذاهب الاربعة ، در ستایش چهار مذهب اهل سنت ؛ ٦) دوحة التوحید ، در علم کلام ؛ ٧) رساله در اثبات مسلمانی پدر و مادر رسول اکرم صلّی اللّه علیه وآله وسلّم (مراد از مسلمانی ، پیروی از دین حنیف ، و نفی اتهام کفر و بت پرستی است )، که شاید همان روض الصفا فی بعض مناقب والدالمصطفی باشد که نسخة خطی آن در دانشگاه ریاض موجود است ؛ ٨) الفوائد الجلیة فی نظم الرسالة الوضعیة ؛ ٩) تشطیرالبردة ، که ظاهراً تضمین قصیدة بُرده است ؛ ١٠) مُسَلّی الواجد ، در تضمین مرثیة شیخ خالد نقشبندی ؛ ١١) رساله در رد ابوالثناء محمود آلوسی که در ١٣٠٦ همراه صلح الاخوان در بمبئی به چاپ رسید و موجب شهرت مؤلف شد (اسماعیل بغدادی ؛ عواد؛ زرکلی ، همانجاها).

منابع :
(١) اسماعیل بغدادی ، هدیة العارفین ، ج ١، در حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، ج ٥، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٢) داودبن سلیمان بغدادی ، المنحة الوهبیة فی ردالوهابیة ؛
(٣) و یلیها کتاب اشد الجهاد فی ابطال دعوی الاجتهاد ، استانبول ١٣٩٤/١٩٧٤؛
(٤) خیرالدین زرکلی ، الاعلام ، بیروت ١٩٨٦؛
(٥) کورکیس عواد، معجم المؤلفین العراقیین ، بغداد ١٩٦٩؛
عمررضا کحاله ، معجم المؤلفین ، بیروت ( تاریخ مقدمه ١٣٧٦).

/ مرتضی ثبوت /