بغدادی ، محمدبن عبدالباقی ، ریاضیدان و فقیه حنبلی قرن پنجم و ششم . به نوشتة دهخدا (ذیل «ابوبکر محمدبن عبدالباقی ») در٤٤٢ در بصره متولد شد. زرکلی (ج ٦، ص ١٨٣) محل تولد او را بغداد ذکر کرده است . نام او در منابع با لقبهای قاضی بیمارستان (قاضی المارستان )، فَرَضی ، بزّاز، و انصاری الکعبی نیز دیده می شود (سزگین ، ج ٥، ص ١١٠؛
زرکلی ، همانجا). به نوشتة ابن اثیر (ج ١١، ص ٨٠)، بغدادی از ابواسحاق برمکی و دیگران روایت کرده است . وی در رجب ٥٣٥ در بغداد وفات یافت (همانجا).

بغدادی در منطق و حساب و فقه به مراتب بالایی دست یافت (دهخدا، همانجا). آثار ریاضی او بدین شرح است :

شرح المقالة العاشرة من کتاب اقلیدس . از اصل عربی این کتاب نسخه ای در دست نیست ، اما قفطی (ص ٨٩) می نویسد: «شرحی بر عاشره منسوب به قاضی ابی محمدبن عبدالباقی بغدادی فَرَضی ، معروف به قاضی بیمارستان ، به خط مصنف نزد من هست و فی الواقع شرحی نیکوست ». همچنین نسخه ای خطی در کتابخانة مجلس (ش ٦/٥٥٩) به نام شرح المقالة العاشرة من کتاب اقلیدس فی اصول المقادیر وجود دارد. در مقدمة این نسخه آمده است که عمربن علی بن غیلان کتابی در شرح مقالة دهم اصول اقلیدس از «قاضی ابوبکر محمدبن عبدالباقی قاضی مارستان بغداد» دیده است (ایران . مجلس شورای ملی . کتابخانه ، ج ٢، ص ٣٥٧). مؤلف این نسخة خطی ادعا می کند که این شرح چیزی جز قرار دادن مقادیر عددی در قضایای مقاله نبوده است (نیز رجوع کنید به حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ١٣٨). گراردوس (ژرار) کِرِمونایی این کتاب را به لاتین ترجمه کرد، و این ترجمه در سدة نوزدهم میلادی دوبار به چاپ رسید (سارتون ، ص ٨٧٣ ـ٨٧٤) که در اروپا بسیار مورد توجه قرار گرفت . دلیل عمدة این توجه ذکر مثالهای عددی برای اتحادهای جبری بود. در مقالة دهم اقلیدس ، این اتحادها به صورت هندسی بیان و ثابت شده است ( رجوع کنید به یوشکویچ ، ص ٨٢ـ٨٣)؛
الرسالة فی تقریب اصول الحساب فی الجبر و المقابله . نسخه ای خطی از این کتاب در ظاهریة دمشق (ش ٦٠٠٠) موجود است (دارالکتب الظاهریه ، ص ١٠٨). این کتاب با تعریف جبر و مقابله آغاز می شود. نسخة دیگری از این کتاب در کتابخانة ایاصوفیة استانبول (ش ٢٧٣٨) نگهداری می شود. عنوان نسخة خطی الرسالة المهذّبیّة فی الحساب الهوائیة است ، اما موضوع و آغاز کتاب دقیقاً مانند نسخة دمشق است (کراوزه ، بخش B ، ج ٣، دفتر ٤، ص ٤٨٤، ش a ٢٨٤). بنابراین ،احتمالاً این دو کتاب یکی باشد (نیز رجوع کنید به قربانی ، ص ٤٤٨ـ٤٤٩)؛
جداول الجیب المحلول دقیقةً دقیقةً . یک نسخة خطی از این کتاب در کتابخانة قاهره موجود است . روزنفلد و ماتویفسکایا (ج ٢، ص ٣٢١) این کتاب را نوشتة عبدالباقی بغدادی دانسته اند، اما بروکلمان ( >
ذیل <
، ج ٢، ص ١٠٢٣) نام مؤلف را به صورت محمدبن محمد بغدادی آورده است ؛
الطبقات فی شرح المساحات . نسخه ای خطی از این اثر در کتابخانة عمومی لنینگراد (ش ١٤٣؛
روزنفلد و ماتویفسکایا، همانجا) و نسخة خطی دیگری در کتابخانة فاتح استانبول (ش ١٧/٣٤٣٩؛
بروکلمان ، >
ذیل <
، ج ١، ص ٨٥٧؛
سزگین ، ج ٥، ص ٣٨٦) موجود است . عنوان کتاب در همة این منابع رسالة فی مساحة الاشکال است . عنوان الطبقات فی شرح المساحات که در اواسط مقدمة کتاب ذکر شده ، کمتر شناخته شده است (هوخندایک ، ص ١٣٠). روزنفلد و ماتویفسکایا (همانجا) این اثر را نوشتة عبدالباقی بغدادی دانسته اند، اما بروکلمان (همانجا) و سزگین (همانجا) نام مؤلف را، همان طور که در نسخة خطی آمده است ، ابوبکر قاضی ذکر کرده اند.

منابع :
(١) ابن اثیر، الکامل فی التاریخ ، بیروت ١٣٨٥ـ١٣٨٦/١٩٦٥ـ١٩٦٦؛
(٢) ایران . مجلس شورای ملی . کتابخانه ، فهرست کتابخانة مجلس شورای ملی ، تألیف یوسف اعتصامی ، تهران ١٣١١ش ؛
(٣) مصطفی بن عبدالله حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٤) دارالکتب الظاهریة ، فهرس مخطوطات دارالکتب الظاهریة ، الریاضیات ، چاپ محمد صلاح عابدی ، دمشق ١٣٩٣/١٩٧٣؛
(٥) علی اکبر دهخدا، لغت نامه ، زیرنظر محمد معین ، تهران ١٣٢٥ـ١٣٥٩ش ؛
(٦) خیرالدین زرکلی ، الاعلام ، بیروت ١٩٨٠؛
(٧) جورج سارتون ، مقدمه بر تاریخ علم ، ترجمه غلامحسین صدری افشار، تهران ١٣٥٣ـ١٣٥٧ش ؛
(٨) ابوالقاسم قربانی ، زندگینامة ریاضیدانان دورة اسلامی : از سدة سوم تا سدة یازدهم هجری ، تهران ١٣٦٥ش ؛
(٩) علی بن یوسف قفطی ، تاریخ الحکماء قفطی ، چاپ بهین دارائی ، تهران ١٣٧١ش ؛

Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur , Leiden ١٩٤٣-١٩٤٩, Suplementband , ١٩٣٧-١٩٤٢;
Jan P. Hogendijk, "A medieval Arabic treatise on mensuration by Qa  d   ¤ Abu  Baker", Zeitschrift fدr Geschichte der arabisch- islamischen Wissenschaften , vol. ٦ (١٩٩٠);
Max Krause, Stambuler Handschriften islamischer Mathematiker , in Quellen und Studien zur Geschichte der Mathematik, Astronomie und Physik, pt. b, vol. ٣, ١٩٣٦;
B. A. Rosenfeld, G. P. Matvievskaia, Matematiki i astronomi musulmanskogo srednevekovya i ix trudi (XVIIth centuries), Moscow ١٩٨٣;
Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schrifttums , vol. v: Mathematik bis. ca. ٤٣٠H ., Leiden ١٩٧٤;
Adolf P. Youschkevitch, Les Mathإmatiques Arabes: VIII e -XV e siةcles , tr. M. Cazenave and K. Jaouiche, Paris ١٩٧٦.

/ مهران اخباریفر /