بغدادی ، محمدبن سلیمان ، صوفی ماتُریدی در سدة دوازدهم و سیزدهم . وی از حدود١٢١٣ پیوسته در جستجوی مرشدی بود که او را به مراتب یقین راهنمایی کند، اما کسی نیافت ، مگر شخصی که منسوب به برخی از طرق ناشناختة صوفیه بود و قواعد مرسوم تصوف را مراعات نمی کرد. بغدادی سالها در صحبت با او گذراند ولی چیزی از آثار طریقت به دست نیاورد. در١٢٣١ با شیخ خالد نقشبندی شهرزوری * آشنا شد و با ارشاد او طریقة نقشبندیه را پذیرفت و در جرگة خلفای خالدی در آمد (محمد بغدادی ، ص ٣ـ٤).

مهمترین اثر او الحدیقة الندیّة فی الطریقة النقشبندیة و البهجة الخالدیة است (کحاله ، ج ١٠، ص ٤٨؛ اسماعیل بغدادی ، ج ١، ستون ٣٩٩؛ یس سنهوتی ، ص ٢٦١؛ زرکلی ، ج ٦، ص ١٥٢ که اشتباهاً الحدیقة الندیة و البهجة الخالدیة را دو کتاب دانسته است ). این کتاب به عربی و مشتمل است بر مقدمه در بیان سلسلة نقشبندیان و احکام متناسب با آن ، و سه باب : اول ، در اثبات آنکه هر کس علم باطن و سلوک را در محضر شیخی کامل فرا نگیرد تهیدست خواهد بود؛ دوم ، در مناقب شیخ خالد؛ سوم ، در ذکر شرایط و آداب و اوراد لازم برای مرید، با استناد به نصوص کتاب و سنت و اشارات اولیا؛ و خاتمه در پاسخ به شبهات منکران (محمد بغدادی ، ص ٦).

محمدبن سلیمان ، طریقة نقشبندی را آسانترین راه وصول به درجات توحید و معرفت حق می داند؛ چرا که مبنای آن ، تصرف و القای جذبه از سوی مرشد و پیر به سالک است ، در حالی که مبنای طریقه های دیگر، تقدم سلوک بر جذبه است (همان ، ص ١٢). بعلاوه ، در این طریقه ریاضت کشی و شب زنده داریهای زیاد مقرر نشده و بنابر اعتدال است (همان ، ص ١٤). او اصول طریقت نقشبندی را عبارت می داند از: ١) پیروی از عقاید اشاعره یا ماتریدیه ؛ ٢) پیرویِ یکی از مذاهب فقهی چهارگانة اهل سنت و التزام به رعایت سنت و ترک بدعتها؛ ٣) تعلم علم باطن و راههایی که به یاری آنها امراض باطنی مداوا و قلب ، پاکیزه و آمادة حرکت در راه توحید و معرفت شود؛ ٤) وجوب پیروی از یک شیخ کامل که به یاری ارشادات و تلقینات او باطن نورانی شود (همان ، ص ٧٠ به بعد).

در رسالة حدیقه ، اتصال سلسلة شیخ خالد به بزرگان و امامان شیعه (سلمان ، امام رضاعلیه السلام و امامان پیشین ) توضیح داده شده است ؛ و به بشارت یافتن برخی از مشایخ این سلسله با کشف صحیح در محضر امام مهدی صاحب الزمان عجل اللّه تعالی فرجه و به قصیدة فارسی غرّای شیخ خالد در ستایش امام رضا علیه السلام اشارت رفته است (همان ، ص ٩ـ ١٠، ٢٣، ٤٨). بغدادی تألیف حدیقه را در٢٠شعبان ١٢٣٤ در زاویة احسائیة خالدیه در بغداد به پایان رساند (همان ، ص ١٢٢) و یکی دو ماه پس از آن ، در زمان حیات شیخ خود، در گذشت .

نسخه های خطی الحدیقة الندیة در دمشق ، دارالکتب الظاهریه نگهداری می شود (دارالکتب الظاهریه ، ج ١، ص ٤١٢ـ٤١٤) و بارها نیز چاپ شده است ؛ از جمله در١٣١٣ در قاهره (مطبعة علمیه در ١٢٠ صفحه ) در هامش اصفی الموارد که آن نیز در احوال شیخ خالد است (همان ، ج ١، ص ٤١٤؛ عوّاد، ج ٣، ص ١٨٠) و در١٤٠١ در استانبول ، به اهتمام حسین حلمی (به صورت افست ) از روی چاپی غیر از چاپ قاهره .

منابع :
(١) اسماعیل بغدادی ، ایضاح المکنون ، ج ١، در حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، ج ٣، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٢) محمدبن سلیمان بغدادی ، الحدیقة الندیة فی الطریقة النقشبندیة و البهجة الخالدیة ، در عبدالمجیدبن محمدخانی ، السعادة الابدیة فیما جاء به النقشبندیة ، استانبول ١٤٠١/١٩٨١؛
(٣) دارالکتب الظاهریة ، فهرس مخطوطات دارالکتب الظاهریة ، التصوّف ، چاپ محمد ریاض مالح ، دمشق ١٣٩٨ـ١٤٠٣/ ١٩٧٨ـ١٩٨٣؛
(٤) خیرالدین زرکلی ، الاعلام ، بیروت ١٩٨٩؛
(٥) کورکیس عوّاد، معجم المؤلفین العراقیین ، بغداد١٩٦٩؛
(٦) عمر رضا کحاله ، معجم المؤلفین ، بیروت ( تاریخ مقدمه ١٣٧٦ ) ؛
یس سنهوتی ، الانوار القدسیة فی مناقب السادة النقشبندیة ، مصر١٣٤٤.

/ مرتضی ثبوت /