دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٤٩٤
بغدادی ، اسماعیل پاشا بن محمدامین بن امیرسلیم ، کتابشناس و زندگینامه نویس مشهور عثمانی . در ١٢٥٥ در بغداد به دنیا آمد و در همانجا سکنی گزید. اصل او از طایفة بابان است ، ازینرو به بابان زاده نیز شهرت دارد (حاجی خلیفه ، مقدمة نجفی مرعشی ، ج ١، ص «و»؛ کحاله ، ج ٢، ص ٢٨٩). رفعت بیلگه کلیسی به رغم وابستگی اسماعیل پاشا به طایفة بابان و لقب بغدادی ، وی را ترک دانسته ، اما عزالدین تنوخی (ص ١٣٠) ضمن اشاره به این نکته که واژة پاشا بر قومیت او دلالت نمی کند، نظر کلیسی را رد کرده است .
از زندگی او اطلاع روشنی در دست نیست ، تنها می دانیم که پس از دانش اندوزی وارد تشکیلات نظام عثمانی شد، و در ١٢٩٢ به استانبول منتقل شد و در انقلاب ١٣٢٦ که به اعادة قانون اساسی ١٢٩٣ و اعلام مشروطیت انجامید، با رتبة میرلوایی به ریاست یکی از شعبه های ژاندارمری رسید (طاهربک ، ج ٣، ص ٢٨؛ د. ا. د. ترک ، ذیل «بغدادلی اسماعیل پاشا»).
بغدادی در کنار کارهای نظامی و اداری به تألیف و تدوین نیز می پرداخت . آثار وی عبارت اند از:
١) ایضاح المکنون فی الذیل علی کشف الظنون ، در دو مجلد. این کتاب ذیلی است برکتاب حاجی خلیفه * که ارزش آن کمتر از کشف الظنون نیست ؛ و مؤلف آن را در فاصلة سالهای ١٢٩٦ تا ١٣٢٣ (بغدادی ، ج ١، ستون ١٥٨) نوشته است . بغدادی نیز در تنظیم کتاب خود از روش الفبایی استفاده کرده و درآن برخی از خطاهای حاجی خلیفه را یادآور شده است . مطالب این اثر گاه دقیقتر از کشف الظنون است . وی دربارة هر اثر اطلاعاتی آورده که عبارت است از: نام کتاب و مؤلف ؛ سال درگذشت مؤلف و محل کتابت اثر؛ زبان اثر؛ آغاز و انجام اثر؛ محل نگهداری کتاب ، زیرا برخی کتابخانه ها را شخصاً دیده است ؛ آثار دیگر مؤلف ؛ و مهمتر از همه نام و معرفی آثار مؤلفان شیعه ، که حاجی خلیفه کمتر بدان پرداخته است . این کتاب پس از درگذشت بغدادی ، به تصحیح محمدشرف الدین یالتقایا و رفعت بیلگه کلیسی ، از روی نسخة دستنویس مؤلف ، در ١٣١٤ ش / ١٩٤٥ منتشر شده است (روحانی ، ص ٨٧ ـ ٨٨).
٢) هدیّة العارفین : اسماءالمؤلفین و آثارالمصنّفین ، در دو مجلد، شامل قریب به ٠٠٠ ، ٩ شرح حال و ٠٠٠ ، ٥٠ عنوان کتاب . بغدادی این کتاب را به روش الفبایی و براساس نام کوچک نویسندگان تنظیم کرده و اطلاعاتی از قبیل نام پدر، کنیه ، نسبت ، شهرت ، لقب ، سرزمین ، مذهب ، تاریخ درگذشت و ترک بودن آنان به دست داده است . ذکر تاریخ و محل تولد و زندگی نویسندگان ، محل تدریس و شرح سفرها و معرفی آثار آنان از دیگر ویژگیهای این کتاب است . در این کتاب همة نویسندگانی که تابع دولت عثمانی بوده ، ولی اصل ترکی (رومی ) نداشته اند با علامت ستاره مشخص شده اند. هدیة العارفین نخستین بار پس از درگذشت مؤلف در استانبول انتشار یافته و سپس بارها در بیروت و بغداد و تهران ، به طریقة افست به چاپ رسیده است . نایل بیرقدار نیز نمایة اسامی اشهر (شامل کنیه ، نسبت ،تخلّص ، لقب ) این کتاب را در ١٣٦٩ ش /١٩٩٠ در استانبول منتشر کرده است .
منابع :
(١) اسماعیل بغدادی ، ایضاح المکنون ، ج ١، در حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، ج ٣، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٢) عزالدین تنوخی ، « ( دربارة ) هدیة العارفین »، مجلة المجمع العلمی العربی ، ج ٣٠، جزء ١ (جمادی اولی ' ١٣٧٤)؛
(٣) مصطفی بن عبدالله حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٤) سیدکاظم روحانی ، «مأخذ شناسی اسلامی : ایضاح المکنونِ اسماعیل پاشا بغدادی »، کیهان اندیشه ، ش ٦ (خرداد و تیر ١٣٦٥)؛
(٥) بروسه لی محمدطاهربک ، عثمانلی مؤلفلری ، استانبول ١٣٣٣ـ ١٣٤٢؛
(٦) عمررضا کحاله ، معجم المؤلفین ، دمشق ١٩٥٧ـ١٩٦١، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ؛
(٧) TDVI A , s.v. "Bag § datl I sma il Pa a" (by Hulu si K l µ).
/ جمشید کیانفر/