بارِز ، کوه یا جبال و قوم . جبال بارز رشته کوهی در جنوب شرقی استان کرمان ، با جهت شمال غربی ـ جنوب شرقی ، مابین شهرستانهای بم (در شمال ) و جیرفت (در جنوب ). جبال بارز از شمال غرب به کوههای ساردویه و از جنوب شرق به کوههای شاهسواران و نَمْداد پیوسته است . ارتفاع بلندترین قلة آن نسبت به سطح دریای آزاد ٧٤١ ، ٣ متر است . راه اصلی کرمان ـ دارزین ـ جیرفت از مغرب آن می گذرد و مناطق سردسیر راین و ساردویه را از مناطق گرمسیری جیرفت جدا می کند، و راه قدیم نرماشیر ـ(فهرج ) به جنوب از مشرق آن ، از گردنة زورناک (سایکس ، ص ١٧٥) یا زُرناق (مستوفی ، ص ٣٤٤)، می گذرد. کوهستان بارز پوشیده از بوته های بَنِه و بادام وحشی و کُنار است ، و مراتع و شکارگاههای آن در منطقه شهرت دارد (اعتمادالسطنه ، ج ٤، ص ٢٠٦٠). دهستانهای اَمْجَز (یا اَمْگز) و گاوکان و مسکون (که بخش جبال بارز را تشکیل می دهد) در دره ها و دامنه های جنوبی کوه بارز قرار دارد و با رودهای رود آب و سَقْدَر مشروب می شود (حسینعلی رزم آرا، ج ٨، ص ٩٦). رود نسا در قسمت شرقی کوههای بارز از درة نسا به طرف نرماشیر جریان دارد. دهستان امجز در بخش جبال بارز دارای آبشاری به ارتفاع ١٤٠ متر است .

جبال بارز با مراتع فراوانی که دارد از دیرباز از مناطق عشایری ایران بوده است و اراضی آن ، به سبب وفور آب زیرزمینی ، با چندین رشته قنات آبیاری می شود. در دورة قاجاریه ، مواد لبنی بارز، بازاری در شهر کرمان داشت . صنعتِ گلیم بافی و شال آن مشهور بود. کرک و پشم و زیرة آن در دورة ناصرالدین شاه به هندوستان صادر می شد (اعتمادالسلطنه ، همانجا). امروزه طایفة کوچکی به نام بارچی در همان منطقه سکونت دارند (علی رزم آرا، ص ١٤٦). ظاهراً کوه بارجان در جیرفت ، که در کتاب مسالک و ممالک مفقود شدة جیهانی از آن یاد شده است ، با کوه بارز امروزی مطابقت می کند. به نوشتة جیهانی ، در قرن سوم ، هنگام ورود یعقوبِلیث به کرمان ، مردم جیرفت عصیان کردند و شوکت مردم جیرفت به ناحیة کوه بارجان بود که کوفج (قفص * ، کُوفچ * ، کوچ )ها در آن زندگی می کردند (افضل الدین کرمانی ، ص ١٢٢). در ٣٧٢، صاحب حدودالعالم نیز از کوه بارجان در منطقة جیرفت نام برده است (ص ١٢٨).

قوم بارز . تاریخ این قوم به پیش از اسلام می رسد و نام آن از دورة ساسانیان در متون ضبط شده است . نخستین بار نام بارجان (یا بارزان ) در کارنامة اردشیر بابکان آمده است . اردشیر، پس از کشتن کِرم در کرمان ، دوباره به جنگ بارزان (اهالی بارزان ) می رود (کسروی ، ص ٤٩؛ هدایت ، ص ٢٢ـ٢٤). به نوشتة طبری ، خسرو اول (انوشروان ) اهل بارز را به گناه طغیانی که کرده بودند بسختی سرکوب کرد (سلسلة اوّل ، ص ٨٩٤). ظاهراً در جبال بارز علاوه بر قوم بارز اقوام دیگری نیز مانند کوفچ زندگی می کرده اند. به نوشتة اصطخری ، در قرن چهارم بلوچها و بارزها غیر از فارسی به زبان دیگری هم تکلّم می کرده اند (ص ١٦٧). مردم جبال بارز، که در تاریخ به قبایل کوفچ (در تداول امروزی : کوچ ) معروف بوده اند، در همین منطقه با شاهان آل بویه به نبرد پرداخته اند. هنگامی که معزالدوله (پس از ٣٣٦) کرمان را تصرّف کرد به جنگ کوفچان (کوفچها) به جیرفت رفت . کوفچها معزالدوله را در فارد (دهستان دلفارد، در ناحیة ساردویه ، نزدیک منطقة جبال بارزی کنونی ) شکست دادند (افضل الدین کرمانی ، ص ١٢٣). به نوشتة مقدسی ، کوههای بارز پردرخت و آباد، و رفتن به آنجا دشوار بوده است ، و در آن معادن نقره و آهن یافت می شده است (ص ٤٧٠ـ٤٧١).

در ٥٤٤، ابن اثیر نیز دربارة بارز (یا بازر) دو حدیث از حضرت رسول اکرم صلّی اللّه علیه وآله وسلّم نقل کرده است . یکی حدیثی است به روایت ابوهریره که رسول خدا فرمود: «قیامت به پا نشود تا آنگاه که به جنگ قومی برخیزید که کفش مویین به پا دارند. اینان قوم بارزند». ابن اثیر می افزاید که

بازر نام ناحیه ای کوهستانی نزدیک کرمان است و این قوم را، که بنا به برخی روایات از کردان هستند، به مناسبت همین محل بارز گفته اند. دیگر حدیثی است از کتاب بخاری به نقل از ابوهریره که گفت : از رسول خدا صلّی اللّه علیه وآله وسلّم شنیدم که فرمود: «پیش از قیامت به جنگ با قومی برخواهید خاست که کفش آنان مویین است و این همان بارز است ». به نظر سفیان ، آنان همین قوم بارزند (ج ١، ص ١٢٤؛ نیز رجوع کنید به ابن منظور، ج ٥، ص ٣١١).

امروز در استان کرمان طایفة جبال بارزی (وزیری کرمانی ، ص ١١٩) زندگی می کنند. جمعیت کوچندة (چادرنشین ) آنان طبق سرشماری ١٣٦٦، ٨٤٠ ، ١٣ تن (٤٧٥ ، ٢ خانوار) بوده است . ییلاق آن طوایف در شهرستانهای جیرفت ، مَشیز (بردسیر)، بم ، کهنوج ، بافت ، و قشلاقشان در شهرستانهای جیرفت ، بافت ، کهنوج ، و بم است و گروههایی از آنان نیز در بخش جبال بارز و نواحی دیگر ساکن شده اند. چادرنشینان جبال بارز به شش طایفة بزرگ ، و هر طایفه به چند تیره و هر تیره به چند حشم تقسیم می شوند. طوایف آن بترتیب عبارت اند: ١) امجزی با ٦٠١ خانوار در شهرستان جیرفت ؛ ٢) جبال بارزی خانکی با ٨٤ خانوار در شهرستانهای بافت و کهنوج و مشیز؛ ٣) جُرجَندی (گُردگَندی ) با ٨٤٩ خانوار در شهرستانهای بافت و بم و جیرفت و کهنوج ؛ ٤) گاوکانی با ٤٦١ خانوار در شهرستان جیرفت ؛ ٥) مسکونی با ٣٦٧ خانوار در شهرستانهای بم و جیرفت ؛ ٦) منظری توکلی با ١١٣ خانوار در شهرستانهای بافت و جیرفت و کهنوج (مرکز آمار ایران ، ١٣٦٨ ش ، ص ١ـ٢).

عشایر کوچندة جبال بارز عمدتاً به گوسفندداری و گاوداری و پرورش شتر اشتغال دارند و شغل عمدة ساکنان نیز زراعت است . وزیری کرمانی در کتاب خود (تألیف : ١٢٩١) جمعیت قبیلة جبال بارزی را بالغ بر ٥٠٠ ، ١ خانوار ذکر می کند که اغلب در چادرها و بعضی هم در کپرها زندگی می کردند (ص ١١٩، نیز رجوع کنید به بلوچ * ؛ کُوفچ * ).

منابع :
(١) ابن اثیر، النهایة فی غریب الحدیث و الاثر ، چاپ طاهر احمدزاوی و محمود محمد طناحی ، قاهره ١٣٨٣؛
(٢) ابن منظور، لسان العرب ، بیروت ١٩٥٥ ـ ١٩٥٦؛
(٣) ابراهیم بن محمد اصطخری ، کتاب المسالک والممالک ، چاپ دخویه ، لیدن ١٩٦٧؛
(٤) محمد حسن بن علی اعتمادالسلطنه ، مرآة البلدان ، چاپ نوایی و میرهاشم محدث ، تهران ١٣٦٧ ـ ١٣٦٨ ش ؛
(٥) احمدبن حامد افضل الدین کرمانی ، عقدالعلی للموقف الاعلی ، چاپ علی محمد عامری نائینی ، تهران ١٣٥٦ ش ؛
(٦) حدودالعالم ، چاپ منوچهر ستوده ، تهران ١٣٤٠ ش ؛
(٧) حسینعلی رزم آرا، فرهنگ جغرافیای ایران ( آبادیها )، ج ٨ : استان هشتم ( کرمان و مکران )، تهران ١٣٥٥ ش ؛
(٨) علی رزم آرا، جغرافیای نظامی کرمان ، تهران ١٣٢٣ ش ؛
(٩) سازمان جغرافیایی کشور، نقشة عملیات مشترک زمینی بم ، تهران ١٣٥٣ ش ؛
(١٠) همو، نقشة عملیات مشترک زمینی سبزواران ، تهران ١٣٥٠ ش ؛
(١١) سازمان نقشه برداری کشور، نقشة ایران ، تهران ١٣٦٠ ش ؛
(١٢) پرسی مولزورث سایکس ، سفرنامة ژنرال سرپرسی سایکس ، ترجمة حسین سعادت نوری ، تهران ١٣٣٦ ش ؛
(١٣) طبری ، تاریخ الرسل والملوک ، چاپ دخویه ، لیدن ١٨٧٩ ـ ١٨٩٦؛
(١٤) چاپ افست تهران ١٩٦٥؛
(١٥) احمد کسروی ، کارنامک اردشیر بابکان ، تهران ١٣٤٢ ش ؛
(١٦) محمدبن ابراهیم ، تاریخ کرمان : سلجوقیان و غز در کرمان ، چاپ محمدابراهیم باستانی پاریزی ، تهران ١٣٤٣ش ؛
(١٧) مرکز آمار ایران ، سرشماری اجتماعی ـ اقتصادی عشایر کوچنده : ١٣٦٦ ، فرهنگ عشایری ایل جبل بارزی ، تهران ١٣٦٨ ش ؛
(١٨) همو، نقشة تفکیک شهر و شهرستان : نقشة کرمان ، تهران ١٣٦٥ ش ؛
(١٩) احمد مستوفی ، شهداد و جغرافیای تاریخی دشت لوت ، تهران ١٣٥١ ش ؛
(٢٠) محمدبن احمد مقدسی ، احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم ؛
(٢١) چاپ دخویه ، لیدن ١٩٦٧؛
(٢٢) احمد علی وزیری کرمانی ، جغرافیای کرمان ، چاپ محمدابراهیم باستانی پاریزی ، تهران ١٣٥٣ ش ؛
(٢٣) صادق هدایت ، کارنامة اردشیر پاپکان ، تهران ١٣١٥ ش .

/ خسرو خسروی /