دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٤٦٥
بَعْلَبَک ، شهر Ú©ÙˆÚ†Ú©ÛŒ در مرکز لبنان . در Ø§Ø±ØªÙØ§Ø¹ ١١٥٠ متری Ø³Ø·Ø Ø¯Ø±ÛŒØ§ Ùˆ در کنار دشت Ù…Ø±ØªÙØ¹ بقاع * قرار Ú¯Ø±ÙØªÙ‡ ØŒ Ùˆ در پیرامون آن باغهایی هست Ú©Ù‡ از چشمة پرآب رأس العین آبیاری Ù…ÛŒ شوند. این چشمه از دامنة سلسله جبال لبنان شرقی سرچشمه Ù…ÛŒ گیرد Ú©Ù‡ طراوت آب Ùˆ هوا Ùˆ زیبایی گیاهان آن مورد ستایش نویسندگان Ùˆ شعرای عرب بوده است ØŒ Ùˆ آنان همیشه «غوطة » آن را ستوده Ùˆ یادآور «غوطة » دمشق ( = باغستانهای اطرا٠آن ) دانسته اند. دربارة وجه اشتقاق این نام ØŒ Ú©Ù‡ کلمة سامی «بَعل » در آن دیده Ù…ÛŒ شود، ÙØ±Ø¶ÛŒØ§Øª مختلÙÛŒ هست Ú©Ù‡ هیچیک قانع کننده نیست .
بعلبک ØŒ خصوصاً به سبب ویرانه های آثار باستانیش ØŒ شهرت ÛŒØ§ÙØªÙ‡ Ùˆ Ù…ØÙ‚قاً از زمانهای بسیار دور Ù…ØÙ„ سکونت بوده است . Ø´Ú©ÙˆÙØ§ÛŒÛŒ آن بویژه در دورانی بوده Ú©Ù‡ نام یونانی هلیوپولیس به آن داده شده ØŒ Ùˆ رواج آیین پرستش خدایان سه گانة Ù‡Ùلیوپولیت (زئوس ØŒ Ø¢ÙØ±ÙˆØ¯ÛŒØª Ùˆ Ù‡ÙØ±Ùمس Ú©Ù‡ تجسم خدایان سوری بودند) در آنجا سبب بر پا کردن پرستشگاههای باشکوهی گردیده Ú©Ù‡ در قرون وسطی آن را مولود قدرت سلیمان Ù…ÛŒ دانسته اند. ØØªÛŒ
بعلبک
امروزه ØŒ مجموعة باشکوه بناهای اصلی با دو معبد عظیم Ùˆ دو ØÛŒØ§Ø· با دروازه های مجلل Ùˆ ØØµØ§Ø±ÛŒ Ú©Ù‡ بر پایه های یکپارچه استوار است ØŒ اعجاب انگیز است . در دورة اسلامی ØŒ این بناها به قلعة مستØÚ©Ù…ÛŒ تبدیل شدند. ( ازینرو گاه در منابع جغراÙیایی Ùˆ تاریخی آن را «قلعة بعلبک » نامیده اند ) . هیئت باستان شناسی آلمانی در ١٣١٨Ù€١٣٢٢/ ١٩٠٠Ù€١٩٠٤ نقشة قلعه را ترسیم کردند، اما بعد از آن تاریخ ØŒ بعضی از عناصر Ùˆ اجزای آن قلعه را ÙØ¯Ø§ÛŒ بازسازی وضع قدیمی قلعه کردند یا با گمانه زنیهای جدید از میان بردند.
بعلبک ØŒ Ú©Ù‡ مشر٠بر نواØÛŒ Ùˆ برجادة اصلی دمشق به ØÙمص است ØŒ به سبب اهمیت نظامی Ùˆ غیرنظامی خود، خصوصاً بعداز اینکه مسیØÛŒØª ضربة کشنده ای بر پیکر معابد پررونق آن وارد آورد Ùˆ مسلمانان بعداز تسلط بر شهر دژ آن را به قلعه Ùˆ کرسی نشین ØØ§Ú©Ù… Ù…ØÙ„ÛŒ تبدیل کردند، تاریخ پرماجرایی داشته است . در سال ١٦ØŒ بعداز ÙØªØ دمشق Ùˆ اندکی قبل از ÙØªØ ØÙ…ص ØŒ مسلمانان به ÙØ±Ù…اندهی ابوعبیده بعلبک را، به موجب معاهده ای Ú©Ù‡ بلاذری نقل کرده ØŒ به تصر٠درآوردند Ùˆ در زمان امویان این شهر بخشی از جÙند * دمشق شد Ùˆ سپس جزو قلمرو دولت عباسیان گردید تا اینکه Ø®Ù„ÛŒÙØ© ÙØ§Ø·Ù…ÛŒ المعز در ٣٦١ ØØ§Ú©Ù…ÛŒ برآن منصوب کرد. بعلبک مدت کوتاهی در ٣٦٣ به تصر٠امپراتور روم شرقی ژان ( اول ) ØªÙØ²ÛŒÙ…یسÙکس ØŒ Ùˆ بعد در ٤١٦ به ØªØµØ±Ù ØµØ§Ù„Ø Ø¨Ù† Ù…ÙØ±Ø¯Ø§Ø³ ØŒ امیر ØÙ„ب ØŒ درآمد Ùˆ بالاخره در ٤٦٨ØŒ به دست ØªÙØªÙشْ سلجوقی Ùˆ پسرانش Ø§ÙØªØ§Ø¯. هنگام جنگهای داخلی٠دوران بوریان ( اتابکان دمشق ) بترتیب ØŒ به دست امیر Ú¯ÙÙ…ÙØ´ØªÚ©ÛŒÙ† ØŒ بوری Ùˆ پسرش Ù…ØÙ…ّد Ùˆ بالاخره به دست معین الدین اÙÙ†ÙØ± مشهور Ø§ÙØªØ§Ø¯. ( نورالدّین Ù…ØÙ…ود ) زنگی موقتاً شهر را از Ú†Ù†Ú¯ او درآورد، اما او نیز به نوبة خود آن را به نجم الدین ایوب پدر ØµÙ„Ø§Ø Ø§Ù„Ø¯Ù‘ÛŒÙ† وانهاد. نورالدّین Ù…ØÙ…ود در ٥٤٩ موÙÙ‚ شد Ú©Ù‡ دوباره شهر را تصر٠کند Ùˆ ØØµØ§Ø±Ù‡Ø§ÛŒ آن را، Ú©Ù‡ بر اثر زلزلة
ÙˆØØ´ØªÙ†Ø§Ú© ٥٦٥ ویران شده بود، از نو بنا کند. ØµÙ„Ø§Ø Ø§Ù„Ø¯Ù‘ÛŒÙ† به نوبة خود، در ٥٧٠ قلعه ( بعلبک ) را از Ú†Ù†Ú¯ جانشینان ارباب سابق خود بیرون آورد Ùˆ آن را متوالیاً به اطراÙیان یا خویشان ØŒ خصوصاً به نوة برادر خود الملک الامجد بهرامشاه ØŒ به اقطاع داد، Ú©Ù‡ ÙˆÛŒ از ٥٧٨ تا ٦٢٧ آن را ØÙظ کرد. در این سال ØŒ الملک الاشر٠موسی ØŒ ØØ§Ú©Ù… دمشق ØŒ آن را به تصر٠درآورد. سپس چندتن از ایوبیان برسر تصر٠آن کشمکش داشتند تا آنگاه Ú©Ù‡ مغولان برآن استیلا ÛŒØ§ÙØªÙ†Ø¯ Ùˆ سرانجام در ٦٥٨ به دست ممالیک مصر Ø§ÙØªØ§Ø¯. بعلبک به ÙØ±Ù…انروایی ممالیک ØŒ به ØØ§Ú©Ù… نشین منطقه ای در سومین بخش مرز شمالی ایالت دمشق تبدیل شد؛ Ùˆ ØØ§Ú©Ù… آن Ú©Ù‡ تنها بربخشی از بقاع تسلط داشت ØŒ وابسته به «نایب * » سوریه بود Ùˆ از طر٠او منصوب Ù…ÛŒ شد. به نظر Ù…ÛŒ رسد Ú©Ù‡ از این زمان اهمیت شهر کاهش ÛŒØ§ÙØªÙ‡ باشد، Ú†Ù‡ از آن پس خطوط اصلی راه چاپاری قلمرو ممالیک ØŒ یعنی راههای دمشق به ØÙ…ص Ùˆ دمشق به طرابلس ØŒ دیگر از بعلبک نمی گذشت بلکه از جاده قَلَمون عبور Ù…ÛŒ کرد؛ Ùˆ این ØŒ راهی است Ú©Ù‡ بعدها در عصر جدید مسیر جاده های تجاری شد. بعلبک در٩٢٢ØŒ با سایر قسمتهای سوریه ØŒ به تسلط عثمانیها درآمد Ùˆ به دست ØÚ©Ù…رانان Ú©ÙˆÚ†Ú© Ù…ØÙ„ÛŒ Ùˆ خصوصاً بنو ØÙŽØ±Ùوش Ø§ÙØªØ§Ø¯ تا اینکه در ١١٩٠ دولت عثمانی سازمان اداری منظمی در آنجا برقرار کرد. امروز بعلبک با چندهزار جمعیت ( بیش از ٠٠٠ ØŒ ٢٥Ù†ÙØ± رجوع کنید به مرهج ØŒ ج ٢ØŒ ص ٤٥٠ ) ØØ§Ú©Ù… نشین ناØÛŒØ© بقاع شمالی است Ùˆ هیچگونه ÙØ¹Ø§Ù„یتی جز جهانگردی در آن دیده نمی شود.
بعلبک در دوران ÙØ±Ù…انروایی بوریان ØŒ زنگیان Ùˆ ایوبیان موضوع جنگهای متعددی بود، زیرا استیلای بر آن شرط لازم برای نظارت Ùˆ تسلط بر سوریة جنوبی بود. این واقعیت نشان Ù…ÛŒ دهد Ú©Ù‡ آنچه در دورة اسلامی در این شهر بنا شده ØŒ بیشتر به منظور بهبود بخشیدن به نظام Ø¯ÙØ§Ø¹ÛŒ شهر بوده است Ú©Ù‡ عمده ترین آن پر کردن ÙØ¶Ø§ÛŒ خالی بین پایه های دو معبد قدیمی در ضلع جنوب٠غربی بوده است . در آنجا چهار دوره عملیات ساختمانی مشاهده شده است . اقدام عمده در دورة دوم ØŒ آن بود Ú©Ù‡ ورودی ضلع٠غربی را رها کردند Ùˆ ورودی دیگری با
برج و بارو در ضلع٠جنوبی شهر گشودند. این انتقال ممکن
است یا در زمان ÙØ±Ù…انروایی Ù…ØÙ…دبن بوری انجام Ú¯Ø±ÙØªÙ‡ باشد
Ú©Ù‡ به طور مؤثری از بعلبک Ø¯ÙØ§Ø¹ کرد، Ùˆ یا در زمان نورالدین زنگی Ú©Ù‡ ØŒ به گواهی کتیبه ها Ùˆ اسناد، برای ترمیم قلعه بسیار کوشیده است . در زمان ØÚ©ÙˆÙ…ت بهرامشاه ØŒ برجهای جدید دروازة جنوبی را تقویت کردند. Ùˆ بالاخره عصر قلاوون ØŒ با
تØÙ‚Ù‚ سبک Ù¾ÛŒØ´Ø±ÙØªÙ‡ تر معماری ØŒ مشخص Ù…ÛŒ شود، خصوصاً با برج٠عظیمی Ú©Ù‡ در زاویة جنوب٠غربی معبد Ú©ÙˆÚ†Ú© ساخته شده Ùˆ برجی Ú©Ù‡ پیرامون دروازة جنوبی قدیمی کشیده شده است . کتیبه هایی Ú©Ù‡ پابه پای آثار به دست آمده از تØÙ‚یقات باستان شناسی بررسی شده اند، به ما امکان Ù…ÛŒ دهند Ú©Ù‡ تاریخ عناصر مختل٠معماری مجموعه ای راکه باید جزو جالبترین بقایای معماری نظامی اسلامی در سوریة جنوبی دانست ØŒ با اطمینان معین کنیم .
مسجد Ú©ÙˆÚ†Ú© رأس العین ØŒ Ùˆ مسجد بزرگ شهر متعلق به همین دوران است . مسجد بزرگ شهر با مصالØÛŒ Ú©Ù‡ از تخریب ساختمان دیگری به دست آمده در نزدیکی قلعه بنا شده است Ùˆ دارای شبستانی با چهار رواق Ùˆ مناره ای عظیم است . ÙØ±Ù…انهای ممالیک در هر دو مسجد به صورت کتیبه نگاشته شده است . در منابع قدیمی Ú©Ù‡ وص٠بعلبک آمده ØŒ از بناهای دیگری از قبیل مدرسه ها، رباطها، آسایشگاهها، Ùˆ دیرها Ùˆ Ø¯Ø§Ø±Ø§Ù„ØØ¯ÛŒØ«Ù‡Ø§ نام برده شده Ú©Ù‡ اکنون کاملاً از بین Ø±ÙØªÙ‡ اند.
منابع : ابن شداد، الاعلاق الخطیرة ÙÛŒ ذکر امراءالشام والجزیرة ØŒ نسخة خطی لیدن ØŒ Ø´ ٨٠٠ ØŒ ٨٥ Ù¾ Ù€ ٨٨ Ù¾ Ø› BGA ØŒ Ùهرستها؛ اØÙ…دبن ÛŒØÛŒÛŒ بلاذری ØŒ ÙØªÙˆØ البلدان ØŒ چاپ دخویه ØŒ لیدن ١٨٦٦ØŒ ص ١٢٩Ù€١٣٠Ø› ( عÙی٠بطرس مرهج ØŒ اعر٠لبنان : موسوعة المدن Ùˆ القری اللبنانیة ØŒ بیروت ١٩٨٥ ) Ø› یاقوت ØÙ…ÙˆÛŒ ØŒ معجم البلدان ØŒ چاپ ووستنÙلد، لایپزیگ ١٨٦٦Ù€١٨٧٣ØŒ ذیل واژه Ø›
D. C. Dennett, Conversion and the poll tax , Cambridge, Mass. ١٩٥٠, ٥٥-٦٤; R. Dussaud, Topographie historique de la Syrie , Paris ١٩٢٧, ٣٩٧, ٤٠٣-٤٠٤; M. Gaudefroy- Demombynes, La Syrie ب l'Ø¥poque des Mamelouks, Paris ١٩٢٣, ٧٠-٧٣, ١٨١; Hist.Or.Chr., index; G. Le Strange, Palestine under the Moslems , London ١٨٩٠, ٢٩٥-٢٩٨; August Friedrish von Pauly, Paulys Real-Encyclopجdie der classischen Altertumswissenschaft, ed. G. Wissowa, W. Kroll, and Mittelhause, Stuttgart ١٨٩٤-١٩٧٠, Munich ١٩٧٣-١٩٧٤, s.vv. "Heliopolis", "Heliopolitanus".
(برای دورة باستان ؛ نیز رجوع کنید به مقالات R. Dussaud و H. Seyrig که عمدتاً در نشریة Syria منتشر شده است )؛
J. Sauvaget, "Notes sur quelques inscriptions arabes de Baalbekk et de Tripoli", Bulletin du MusØ¥e de Beyrouth, VII-VIII, (١٩٤٩), ٧-١١; M. Sobernheim, Centenario... Amari, Palermo ١٩١٠, II, ١٥٢-١٦٣; Th. Wiegand, Baalbek, Ergebnisse der Ausgrabungen und Untersuchungen in den Jahren ١٨٩٨ bis ١٩٠٥ , Berlin-Leipzig ١٩٢١-١٩٢٥, vol.  ; G. Wiet, "Notes d'Ø¥pigraphie syro-musulmane", in Syria , (١٩٢٥), ١٥٠ ff.
/ ژ. سوردل و تومین ( د. اسلام ) /