دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٤٦٣
بَعقوبی ، محمدبن حسین ، محدث و قاضیِ بَعقوبه در اوایل قرن پنجم . در ٣٧٧ در بعقوبه ، قریه ای در ده فرسخی بغداد، به دنیا آمد و در زادگاهش به تحصیل پرداخت . از جزئیات تحصیلات او اطلاع دقیقی در دست نیست جز آنکه به گفتة خطیب بغدادی (ج ٢، ص ٢٥٢؛ نیز رجوع کنید به ابن جوزی ، ج ١٥، ص ٢٧١؛ سمعانی ، ج ٢، ص ٢٦٥ـ٢٦٦، هر دو به استناد گفتة خطیب ) وی از عبیدالله بن احمد، معروف به ابن صیدلانی (متوفی ٣٩٩)، حدیث شنیده است . خطیب بغدادی (همانجا) به نقل از خود بعقوبی ، می گوید که وی از عیسی بن علی جَرّاح (متوفی ٣٩١) نیز حدیث شنیده بوده است ؛ و خود می افزاید که من عین این گفتة او را در بعقوبه نوشتم و او شخص موثّق و راستگویی بود. سمعانی (ج ٢، ص ٢٦٦) و ابن جوزی (همانجا) نیز همین نظر را داشته اند.
خطیب بغدادی از جمله راویان بعقوبی بوده است (سمعانی ، ج ٢، ص ٢٦٥). بعقوبی دارای مراتب علمی بود و در بعقوبه مقام قضا، و در بغداد سرپرستی حسبه را بر عهده داشت .
او در ربیع الاول ٤٣٠، به دست ابوالشوک بن عنّاز امیر کرد (والی حُلوان ) کشته شد. منابع دربارة سبب قتل و تاریخ عزیمت او از بغداد به حلوان خاموش اند، ولی با توجه به عبارت خطیب بغدادی (همانجا)، مسلماً وی در ٤٢٩ در بعقوبه متصدی امر قضا بوده است .
منابع :
(١) ابن جوزی ، المنتظم فی تاریخ الملوک والامم ، چاپ محمد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ١٤١٢/١٩٩٢؛
(٢) احمدبن علی خطیب بغدادی ، تاریخ بغداد ، بیروت ( بی تا. ) ؛
عبدالکریم بن محمد سمعانی ، الانساب ، ج ٢، چاپ عبدالرحمن بن یحیی معلمی یمانی ، حیدرآباد دکن ١٣٨٣/١٩٦٣.
/ عبدالله کیانی فرید /