دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٤٥٩
بÙعد(٢) ، Ø§ØµØ·Ù„Ø§Ø Ù†Ø¬ÙˆÙ…ÛŒ . در نجوم به چند معنی به کار Ù…ÛŒ رود؛ رایجترین معنای آن Ùاصلة قوسی ظاهری است بین دو نقطه بر دایرة عظیمة گذرنده از آن دو نقطه ØŒ یا Ùاصلة کوچکتر قوسی بین یک نقطه Ùˆ یک دایرة عظیمه ØŒ Ú©Ù‡ اندازه اش بر دایرة عظیمة گذرنده از آن نقطه Ùˆ دو قطب دایرة عظیمة نخست سنجیده Ù…ÛŒ شود (بیرجندی ØŒ Ø´Ø±Ø Ø²ÛŒØ¬ الغ بیگ ØŒ Ú¯ ١٥١ر، Ú¯ ٩٣ر). چنانکه خواجه نصیرالدین طوسی ( زبدة الهیئة ØŒ ص ٩) Ù…ÛŒ گوید: «هر نقطه Ú©Ù‡ بر ÙÙ„Ú© Ùرض کنند، چون خواهند Ú©Ù‡ بعد آن نقطه از معدّل النهار ( =استوای سماوی ) بدانند، دایرة عظیمه ای Ùرض کنند Ú©Ù‡ به قطبهای معدل النهار به آن نقطه بگذرد. آن دایره را دایرة میل آن نقطه خوانند Ùˆ آنچه میان این نقطه Ùˆ معدّل النهار بÙوَد از آن دایره در جهت نزدیکتر، آن را بÙعد آن نقطه خوانند از معدّل النهار.» این Ùاصلة قوسی معمولاً بر Øسب درجه یا «جزء» Ú©Ù‡ معادل آن است بیان Ù…ÛŒ شود. واØدهای دیگری نیز به این منظور به کار رÙته است ØŒ مانند ذراع (= گز)ØŒ Ø´Ùبر Ùˆ اصبع . قطر ظاهری ماه Ùˆ خورشید Ú©Ù‡ هر دو تقریباً نیم درجه اند، معادل یک شبر یا دوازده اصبع دانسته شده Ùˆ ذراع معادل یک درجه یا دو شبر است (ابوریØان بیرونی ØŒ ١٣٧٣Ù€١٣٧٥ØŒ ج ٣ØŒ ص ١٤٦٥). اما ظاهراً عبدالرØمان صوÙÛŒ (ص ١٦٠ØŒ ٢٦٤)ØŒ بر خلا٠بیرونی ØŒ هر ذراع را معادل ٢ درجه دانسته است ØŒ زیرا Ùاصلة دو ستارة کت٠جبار * را Ú©Ù‡ Øدود ٥ر٧ درجه است ØŒ قدری بیش از ٤ ذراع Ùˆ Ùاصلة سرهای دو پیکر را Ú©Ù‡ Øدود ٥ر٤ درجه است ØŒ Ú©Ù…ÛŒ بیش از ٢ ذراع دانسته است .
در Ø§ØµØ·Ù„Ø§Ø Ú¯Ø°Ø§Ø±ÛŒ نجوم دورة اسلامی ØŒ تÙاضل طولهای دایرة البروجی خورشید Ùˆ هر یک از اجرام سماوی نیز بÙعد نامیده Ù…ÛŒ شد. این کمیت برای دو سیارة عطارد Ùˆ زهره ØŒ Ú©Ù‡ طول دایرة البروجی آنها متناوباً از خورشید کمتر Ùˆ بیشتر Ù…ÛŒ شود، بترتیب ØŒ بعد صباØÛŒ Ùˆ بعد مسائی خوانده Ù…ÛŒ شد (بیرجندی ØŒ Ø´Ø±Ø ØªØریر المجسطی ØŒ ص ٦٩٠). هر گاه نام جرم آسمانی ذکر نمی شد، بÙعد ماه مورد نظر بود. برای Ù…Øاسبة طول Øقیقی ماه ØŒ دو برابر این کمیت به کار Ù…ÛŒ رÙت Ú©Ù‡ آن را بعد مضاع٠یا بعد مضعَّ٠می نامیدند (همان ØŒ ص ٣٢٣Ø› کندی ØŒ ص ٧٩)ØŒ Ùˆ برخی زیجها برای مقادیر آن جدولهایی دارند.
تÙاضل طولهای دایرة البروجی یا تقویمهای ماه خورشید، بÙعد٠سوا (در مقابل بعد معدّل ) نیز خوانده Ù…ÛŒ شد (نصیرالدین طوسی ØŒ زیج ایلخانی ØŒ ص ٤٨). این کمیت در پیش بینی رؤیت هلال به کار Ù…ÛŒ رÙت ØŒ Ùˆ معمولاً مقدار آن در Ù„Øظة غروب خورشید موردنظر بود. این بعد را به سبب آنکه روی دایرة البروج * Ú©Ù‡ اجزای آن متساوی است سنجیده Ù…ÛŒ شد، بÙعد سَواء (به ÙØªØ Ø³ÛŒÙ† Ùˆ مدّ همزه ) یا بعد سÙÙˆÛŒ ' (به کسر سین Ùˆ قصر ال٠) Ù…ÛŒ خواندند (بیرجندی ØŒ Ø´Ø±Ø Ø²ÛŒØ¬ الغ بیگ ØŒ Ú¯ ٣٢١Ù¾ Ø› همایی ØŒ ص ٦٢). سÙواء (به ضم سین ) را هم در این معنی درست دانسته اند (ابن منظور، ذیل «سوأ»). در پیش بینی رؤیت هلال ماه ØŒ علاوه بر بعد سوا، بعد معدَّل (تعدیل شده ) یا بعد معدّÙÙ„ (سنجیده بر معدّل النهار) نیز مؤثر است . بعد معدّل به دو روش انØرا٠یا تعدیل الغروب Ù…Øاسبه Ù…ÛŒ شد. در روش انØرا٠برای Ù…Øاسبة بعد معدل ØŒ در Ù„Øظة غروب روز بیست ونهم ماه قمری سه پنجم عرض قمر را به تقویم قمر Ù…ÛŒ اÙزودند (برای عرضهای شمالی قمر) یا از آن Ù…ÛŒ کاستند (برای عرضهای جنوبی قمر) Ùˆ Øاصل را قمر معدل Ù…ÛŒ نامیدند. سپس مطالع * نظیر خورشید Ùˆ قمر معدل را از هم Ú©Ù… Ù…ÛŒ کردند؛ Øاصل ØŒ بعد معدّل بود (نصیرالدین طوسی ØŒ زیج ایلخانی ØŒ همانجا). در روش تعدیل الغروب ØŒ برای Ù„Øظة غروب روز بیست ونهم ماه قمری ØŒ تقویم (طول دایرة البروجی ) خورشید Ùˆ ماه تعیین Ù…ÛŒ شد. سپس Ø§ØµÙ„Ø§Ø Ù†Ø§Ø´ÛŒ از اختلا٠منظر در طول Ùˆ عرض دایرة البروجی ماه اعمال Ù…ÛŒ شد تا تقویم مرئی Ùˆ عرض مرئی ماه به دست آید. بر اساس این دو کمیت ØŒ مقدار تعدیل الغروب از جدول خاصی تعیین Ù…ÛŒ شد. این مقدار برای عرضهای شمالی قمر با تقویم مرئی قمر جمع Ùˆ برای عرضهای جنوبی قمر از آن کاسته Ù…ÛŒ شد Ùˆ ( تقویم ) Øاصل قمر معدّل نام داشت . آنگاه مطالع نظیر خورشید Ùˆ قمر معدّل را از هم Ù…ÛŒ کاستند؛ نتیجه بعد معدّل بود (بیرجندی ØŒ Ø´Ø±Ø Ø²ÛŒØ¬ الغ بیگ ØŒ Ú¯ ٣٢٠ر- ٣٢٢ر). بعد معدّل تقریباً متناظر است با تÙاوت زمانی دو Ù„Øظة غروب خورشید Ùˆ غروب ماه (Ù…Ú©Ø« ماه )ØŒ Ú©Ù‡ در آن ØŒ هر پانزده درجه را معادل یک ساعت گرÙته باشیم . منجمان ØŒ بر اساس مقادیر بعد سوا Ùˆ بعد معدل ØŒ قابل رؤیت بودن یا نبودن هلال ماه را در روز بیست ونهم هر ماه قمری پیش بینی Ù…ÛŒ کردند، Ùˆ اگر هر دوی آنها از ده درجه بیشتر یا هر دوی آنها از ده درجه کمتر بود، بترتیب ØŒ رأی به رؤیت یا عدم رؤیت هلال Ù…ÛŒ دادند. در Øالتهایی Ú©Ù‡ یکی از آنها بیشتر Ùˆ دیگری کمتر از ده درجه بود، رأی منجمان با توجه به مقادیر آن دو صادر Ù…ÛŒ شد.
در اØکام نجوم ØŒ Ù…Ùهوم بعد اتصال نیز به کار Ù…ÛŒ رÙت Ú©Ù‡ مربوط بود به مقایسة بعد دو کوکب با جرم آنها. منظور از جرم در اینجا Ùاصله ای Ùرضی در دو سوی مسیر کوکب بود Ú©Ù‡ دامنة نور آن Ù…Øسوب Ù…ÛŒ شد. این دامنه برای خورشید ١٥ درجه ØŒ برای ماه ١٢درجه ØŒ برای زØÙ„ Ùˆ مشتری هر کدام ٩ درجه ØŒ برای مریخ ٨ درجه Ùˆ برای زهره Ùˆ عطارد هر کدام ٧ درجه بود. بعد اتصال نشان دهندة وضعیت اتصال دو کوکب بود Ùˆ مثلاً برابر شدن بعد دو کوکب با نص٠مجموع جرمهای آن دو آغاز قوت اتصال به شمار Ù…ÛŒ آمد (جونپوری ØŒ ص ٧٠٣Ø› تهانوی ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٥٠٨).
نوع دیگر کاربرد بعد در این معنی ØŒ Ù…Ùهوم بعد Ú©Ù„ÛŒ است Ú©Ù‡ نزد بطلمیوس عبارت بود از Øد انØطاط خورشید (قوسی از دایرة ارتÙاع زیر اÙÙ‚ ) در زمان طلوع یا غروب کوکب برای آنکه کوکب قابل رؤیت باشد. در نجوم دورة اسلامی ØŒ این Ù…Ùهوم را به Øد ارتÙاع کوکب در زمان طلوع یا غروب خورشید برای آنکه کوکب مرئی باشد نیز Ú¯Ùته اند (بیرجندی ØŒ Ø´Ø±Ø Ø²ÛŒØ¬ الغ بیگ ØŒ Ú¯ ٣٢٣ Ù¾ ). بدیهی است Ú©Ù‡ بعد Ú©Ù„ÛŒ به میزان درخشندگی ستاره یا سیّاره بستگی دارد. مقادیر بعد Ú©Ù„ÛŒ را از راه رصد تعیین Ù…ÛŒ کردند Ùˆ در جدولهای خاص آن در کتابهای نجومی Ù…ÛŒ آوردند. خواجه نصیرالدین طوسی ( زبدة الهیئة ØŒ ص ٥٣ Ù€٥٤) بعد Ú©Ù„ÛŒ را قوس ظهور یا قوس Ø®Ùا نامیده Ùˆ آن را همانند بطلمیوس تعری٠کرده Ùˆ اندازة آن را برای زØÙ„ Ùˆ عطارد ١١ درجه ØŒ برای مشتری ١٠ درجه ØŒ برای مریخ ٥ر١١ درجه Ùˆ برای زهره ٥ درجه دانسته است .
بعد در نجوم به معنای معمول آن نیز، Ú©Ù‡ Ùاصلة Øقیقی اجرام از یکدیگر باشد، به کار رÙته است . در نجوم دورة اسلامی ØŒ برای بیان ابعاد نجومی ØŒ نیم قطر کرة زمین را واØد اختیار Ù…ÛŒ کردند (بیرجندی ØŒ Ø´Ø±Ø ØªØ°Ú©Ø±Ù‡ ØŒ Ùصل ٥ØŒ باب ٤Ø› کوشیار گیلانی ØŒ ص ١١١). در دورة اسلامی ØŒ رساله های متعددی با
عنوان «رسالة ابعاد Ùˆ اجرام » تألی٠شده Ú©Ù‡ در آنها Ùاصلة اجرام آسمانی از زمین Ùˆ اندازة آنها بیان شده است .
در هیئت بطلمیوسی ØŒ خورشید روی دایره ای Øرکت Ù…ÛŒ کند Ú©Ù‡ مرکز آن مرکز عالم (زمین ) نیست ØŒ اما مرکز عالم بر Ø³Ø·Ø Ø§ÛŒÙ† دایره واقع است . پس بر Ù…Øیط این دایره دو نقطه وجود دارد Ú©Ù‡ در آنها Ùاصلة خورشید تا زمین به بیشترین Ùˆ کمترین مقدار خود Ù…ÛŒ رسد؛ اولی را بعد ابعد یا اوج Ùˆ دومی را بعد اقرب یا Øضیض * Ù…ÛŒ نامند. روی دایرة مسیر خورشید دو نقطه قرار دارد Ú©Ù‡ از مرکز عالم Ùˆ مرکز دایرة مسیر خورشید به یک Ùاصله اند. Ùاصلة این نقاط تا مرکز عالم بین Øداکثر Ùˆ Øداقل بعد است Ùˆ آن را بعد اوسط (به اعتبار بعد) Ù…ÛŒ نامند. اگر از مرکز عالم عمودی بر خط واصل اوج Ùˆ Øضیض اخراج کنیم ØŒ نقاط برخورد آن با دایرة مسیر خورشید نقاطی خواهند بود Ú©Ù‡ در آنها سرعت Øقیقی Ùˆ میانگین خورشید برابر Ù…ÛŒ شود. بنابراین ØŒ دو نقطة مذکور را بعد اوسط (به اعتبار سیر) Ù…ÛŒ نامند ( رجوع کنید به Ø´Ú©Ù„ ١).
ابوریØان بیرونی این سه Ùاصله را بترتیب ،بعد دور،بعد نزدیک Ùˆ بعد میانه خوانده است (١٣٦٢Ø´ ØŒ ص ١١٦Ù€١١٧). دربارة کواکب هم تعریÙهای مشابهی وجود دارد Ú©Ù‡ در آنها به جای دایرة مسیر، ÙÙ„Ú© Øامل Ùˆ به جای خورشید، مرکز ÙÙ„Ú© تدویر در نظر گرÙته Ù…ÛŒ شود (١٣٧٣Ù€١٣٧٥،ج ٣ØŒ ص ١٤٤٩Ø› رجوع کنید به Ø´Ú©Ù„ ٢). نقاط متناظر با این سه بعد، مبنای تقسیم اÙلاک به بخشهایی است Ú©Ù‡ نطاقات خوانده Ù…ÛŒ شود (نصیرالدین طوسی ØŒ زبدة الهیئة ØŒ ص ١٨Ù€ ١٩Ø› ابوریØان بیرونی ØŒ ١٣٧٣Ù€ ١٣٧٥ØŒ ج ٣ØŒ ص ١٤٤٧Ù€ ١٤٥٠).
در Ø§ØµØ·Ù„Ø§Ø Ú¯Ø°Ø§Ø±ÛŒ جدید نجوم ØŒ بعد ØŒ Ùاصلة زاویه ای٠دایرة
Ø´Ú©Ù„ ١
Ø´Ú©Ù„ ٢
میل کوکب از دایرة میل نقطة اعتدال بهاری است Ú©Ù‡ در جهت توالی بروج سنجیده Ù…ÛŒ شود، Ùˆ واØد آن ساعت ØŒ معادل پانزده درجة قوسی ØŒ است . در نجوم دورة اسلامی ØŒ Ù…Ùهوم مطالع ممرّ به همین معناست Ú©Ù‡ بر Øسب درجه سنجیده Ù…ÛŒ شود. اندازة این قوس برای درجات دایرة البروج ØŒ مطالع استوایی نام دارد (بیرجندی ØŒ Ø´Ø±Ø Ø²ÛŒØ¬ الغ بیگ ØŒ Ú¯ ١٢١ Ù¾ ).
منابع : ابن منظور، لسان العرب ØŒ چاپ علی شیری ØŒ بیروت ١٤١٢/١٩٩٢Ø› Ù…Øمدبن اØمد ابوریØان بیرونی ØŒ کتاب التÙهیم لاوائل صناعة التنجیم ØŒ چاپ جلال الدین همائی ØŒ تهران ١٣٦٢Ø´ Ø› همو، کتاب القانون المسعودی ØŒ Øیدرآباد دکن ØŒ ١٣٧٣Ù€١٣٧٥/ ١٩٥٤Ù€١٩٥٦Ø› عبدالعلی بن Ù…Øمد بیرجندی ØŒ Ø´Ø±Ø ØªØریرالمجسطی ØŒ نسخة خطی Ø´ ٥٩٠ کتابخانة مدرسة عالی شهید مطهری Ø› همو، Ø´Ø±Ø ØªØ°Ú©Ø±Ù‡ ØŒ نسخة خطی Ø´ ٦١٥١ کتابخانة مجلس شورای اسلامی Ø› همو، Ø´Ø±Ø Ø²ÛŒØ¬ الغ بیگ ØŒ نسخة خطی Ø´ ٦٨٠ کتابخانة مدرسة عالی شهیدمطهری Ø› Ù…Øمداعلی بن علی تهانوی ØŒ کتاب کشا٠اصطلاØات الÙنون ØŒ چاپ Ù…Øمدوجیه ... ( ودیگران ) ØŒ کلکته ١٨٦٢ØŒ چاپ اÙست تهران ١٩٦٧Ø› غلامØسین بن ملاÙØªØ Ø§Ù„Ù„Ù‡ جونپوری ØŒ جامع بهادرخانی ØŒ چاپ سنگی ØŒ کلکته ١٨٣٥Ø› عبدالرØمان بن عمر صوÙÛŒ ØŒ کتاب صور الکواکب الثمانیة Ùˆ الاربعین ØŒ Øیدرآباد دکن ١٣٧٣/١٩٥٤Ø› ادوارد استوارت کندی ØŒ پژوهشی در زیجهای دورة اسلامی ØŒ ترجمة Ù…Øمد باقری ØŒ تهران ١٣٧٤ Ø´ Ø› کوشیاربن لبّان کوشیار گیلانی ØŒ «رسالة ابعاد Ùˆ اجرام »، ترجمة Ù…Øمد باقری ØŒ مجموعة مقالات Ùˆ سخنرانیهای هزارة گوشیار گیلی ØŒ چاپ Ù…Øمدرضا نصیری ØŒ رشت ١٣٦٧Ø´ ØŒ ص ١٠٧Ù€١٢٦Ø› Ù…Øمدبن Ù…Øمد نصیرالدین طوسی ØŒ زبدة الهیئة ØŒ چاپ سنگی ØŒ تهران ١٣٢١Ø› همو، زیج ایلخانی ØŒ نسخة خطی Ø´ ٦٨٤ کتابخانة مدرسة عالی شهید مطهری Ø› جلال الدین همایی ØŒ تاریخ علوم اسلامی ØŒ تهران ١٣٦٣ Ø´ .
/ علیرضا موØدنژاد /