دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٤٥٨
بُعد(١) ، نام فاصلة میان دو صوت موسیقیایی از لحاظ زیر و بمی . در گذشته به آن ، «مَدّت » نیز می گفته اند (فارابی ، ص ٢٢٣؛ نصیرالدین طوسی ، ص ٦) و امروزه آن را «فاصله » می نامند. موسیقیدانان قدیم ، ابعاد را به دو نوع متّفق و متنافِر (متباین ) تقسیم می کردند (فارابی ، ص ٢٢٤؛ مراغی ، ص ٢١). امروزه بعد متّفق را فاصلة مطبوع ، و بعد متنافر را فاصلة نامطبوع می گویند. فارابی برای مثال بعد متّفق را فاصلة نغمة مطلق ( = دست باز سیم ) و نغمة سبّابة وَتَرِمَثنْی گفته است (همانجا). این فاصله را امروزه فاصلة هنگام یا اکتاو می گویند. در حدّ فاصل میان این دو نغمه ، ابعاد ذوالاربع (فاصلة چهارم درست ) و ذوالخَمس (فاصلة پنجم درست ) نیز جزو ابعاد متفق به شمار می آمده اند. فارابی دربارة ابعاد متنافر نیز نوشته است : فاصلة میان نغمة ( =نُت ) انگشت بِنصِر (بر روی سیمِ) مِثلَث و دست باز وَتَرِ مثنی ، بعد متباین نامیده می شود (همانجا). در گذشته ، به این فاصله «بقیّه » می گفتند و امروزه آن را «نیم پرده » یا «پردة کوچک » می نامند. در الموسیقی الکبیر انواع ابعاد، مانند بعد بقیّه و طنینی (یک پردة بزرگ )، تعریف ، و دربارة گونه های هر یک مثالهایی ارائه شده و نام ابعاد، پس از هر دگوگونی ، ذکر شده است (همان ، ص ٢٢٥ـ٢٤٧).
در علم الادوار، ابعاد را به سه دسته تقسیم می کردند: ١) عِظام ، دارای چهار بعدِ ذوالکلّ (فاصلة هنگام )، ذوالکل و الخَمس (دوازدهم درست )، ذوالکل و الاربع (یازدهم درست )، و ذوالکلّ مرّتَین ؛ ٢)اوساط ، دارای دو بعدِ ذوالاربع (چهارم درست ) و ذوالخَمس (پنجم درست )؛ ٣) صِغار یا لحنی که به فاصله های کوچکتر از ذوالاربع گفته می شد و جزو ابعاد غیرمتّفق (متباین /متنافر) بود. در میان ابعاد صغار، تنها بُعد ملایم بُعد طنینی یا دوم بزرگ است (خالقی ، ص ٢٠٠ـ٢٠٢).
در قدیم ، مناسبات میان ابعاد با اعداد نشان داده می شده و این عمل را «المُناسباتُ العددیّة البسیطةُ فی الابعادِ الصوتیّة » می نامیدند (فارابی ، ص ١٨٨). برای نمونه مناسبات عددی ابعاد یک ذوالکل (یک هنگام ) چنین است :
١) طنینی اول ( دو تا ر ) ٩٨ مساوی ٥١ ساوار؛ ٢) طنینی دوم ( ر تا می ) ٩٨ مساوی ٥١ ساوار؛ ٣) بقیة اول ( می تا فا ) ٢٥٦٢٤٣ مساوی ٢٣ ساوار؛ ٤) طنینی سوم ( فا تا سل ) ٩٨ مساوی ٥١ ساوار؛ ٥) طنینی چهارم ( سل تا لا ) ٩٨ مساوی ٥١ ساوار؛ ٦) طنینی پنجم ( لا تا سی ) ٩٨ مساوی ٥١ ساوار؛ ٧) بقیة دوم ( سی تا دو ) ٢٥٦٢٤٣ مساوی ٢٣ ساوار؛ به نوشتة روح الله خالقی (ص ٢٠٢)، هر فاصله ای که اسمی نداشته ، فقط با نسبت عددی تعیین می شده است ، مانند نسبت ١٤+١ (برای سوم بزرگ ) و ١٥+١ (برای سوم کوچک ).
منابع :
(١) روح الله خالقی ، نظری به موسیقی ، تهران ١٣٧٠ ش ؛
(٢) محمدبن محمد فارابی ، کتاب الموسیقی الکبیر ، چاپ غطاس عبدالملک خشبه ، قاهره ( بی تا. ) ؛
(٣) عبدالقادربن غیبی مراغی ، مقاصد الالحان ، چاپ تقی بینش ، تهران ١٣٥٦ ش ؛
محمدبن محمد نصیرالدین طوسی ، رسالة فی علم الموسیقی ، چاپ زکریا یوسف ، قاهره ١٩٦٤.
/ حسینعلی ملاّ ح /