دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٤٥٢
بَطیØÙ‡ (مانداب ) ، زمینهای پست Ùˆ مرتع مانند باتلاقی
Ú©Ù‡ به Ù†ØÙˆÛŒ Ú©Ù… Ùˆ بیش مرتب در معرض طغیان آب قرار داشته باشد. این نام را بویژه نویسندگان مسلمان دورة عباسی
به منطقة باتلاقی پهناوری اطلاق می کنند که در قسمت
سÙلای دجله Ùˆ Ùرات میان Ú©ÙˆÙÙ‡ Ùˆ واسÙØ· در شمال Ùˆ بصره در جنوب قرار دارد Ùˆ غالباً Ø¨Ø·Ø§Ø¦Ø (جمع٠بطیØÙ‡ ) Ùˆ گاهی نیز،
به مناسبت شهرهای مجاور، بطیØØ© (Ø¨Ø·Ø§Ø¦Ø ) Ú©ÙˆÙÙ‡ ØŒ واسط یا بصره خوانده Ù…ÛŒ شود.
وجود باتلاقهای پهناور در جنوب سرزمین بابÙÙ„ به دوره های اولیة تاریخ باستان Ù…ÛŒ رسد. اینجا جلگة آبرÙتی ØŒ نرم Ùˆ تقریباً Ù…Ø³Ø·Ø Ùˆ بستر رودخانه ها Ú©Ù… عمق است Ùˆ Ú¯Ù„ Ùˆ لای بسرعت در آن ته نشین Ù…ÛŒ شود؛ کنارة رودها نرم Ùˆ کوتاه است Ùˆ بدین جهت سیلاب از کناره ها Ù…ÛŒ گذرد Ùˆ به ایجاد ماندابهای وسیعی Ù…ÛŒ انجامد. اگر سیلهای سالانه نبود معمولاً این عوارض از بین Ù…ÛŒ رÙت Ø› بستر رودها نیز در Øال تغییر است Ú©Ù‡ این خود ماندابهای جدیدی به وجود Ù…ÛŒ آورد. Øتی در سنگ نوشته های میخی نیز غالباً به «آگامه » (باتلاقها) Ùˆ «آپّاراته » (نیزارها) اشاره شده است ( رجوع کنید به دلیچ ØŒ ص ١٧ØŒ ١١٥)ØŒ بویژه تمام اراضی میان Ù…ÙØمَّره در جنوب ØŒ نقطه ای بعد از Ù‚Ùرنَه در شمال ØŒ Ùˆ پس از رود کارون در مشرق اØتمالاً پوشیده از دریاچة باتلاقی بزرگی بوده است ( رجوع کنید به همان ØŒ ص ٦٢٧Ø› داهرتی ).
نویسندگان یونانی و رومی نیز با آن (به عنوان  Limne یا «دریاچة کلده ای ») آشنا بوده اند. وص٠نئارخوس بویژه آموزنده است ، زیرا وی از این آبها گذشته و عرض آنها را
ششصد «استادیا» (١١٠ کیلومتر) Ú¯Ùته است . وص٠باتلاقهای سرزمین بابل در > Ù„ÙˆØ Ù¾ÙˆØªÛŒÙ†Ú¯Ø± < نیز آمده است . در آن علاوه بر «پالودس » به نام «دیوتاهی » نیز اشاره شده Ú©Ù‡ اØتمالاً
باید به بیوتاهی (=Ø¨Ø·Ø§Ø¦Ø ) تصØÛŒØ Ø´ÙˆØ¯ (دربارة اشاراتی Ú©Ù‡ در سنگ نوشته های میخی Ùˆ آثار نویسندگان باستان آمده رجوع کنید به آندرئاس در پاولی Ù€ ویسووا ØŒ ج ١ØŒ ص ٧٣٦ØŒ ٨١٥ØŒ ١٨٧٨ به بعد، ٢٨١٢Ø› وایسباخ ØŒ همان کتاب ØŒ ج ٣ØŒ ص ٢٠٤٤ØŒ ج ٦ØŒ ص ١٢٠١ به بعد؛ اشترک ØŒ ج ٥ØŒ ص ١١٤٧ØŒ ذیل «دیوتاهی »؛ اینزورث ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٨٠ به بعد).
از زمانهای باستان این دریاچة ماندابی بتدریج از مواد رسوبی موجود در آب رودخانه ها پر شده Ùˆ دلتای کنونی به وجود آمده است . این سرزمین در اطرا٠هور (خَور) الØÙویزه ØŒ هورالØَمار، هورالشامیّه Ùˆ تا اراضی شمالیتر امتداد دارد.
اصل باتلاق اØتمالاً نتیجة ناودیسی است Ú©Ù‡ در ادوار زمین شناختی به وقوع پیوسته است : بخشهایی از آن را توده انبوه مواد رسوبی پر کرده Ùˆ دیگر بخشها گودتر مانده Ùˆ آب آنها را Ùرا گرÙته Ùˆ به آنچه مسلمانان قرون وسطی Ø¨Ø·Ø§Ø¦Ø Ù…ÛŒ نامیدند تبدیل شده است . این ناودیس نیز اØیاناً در دوره های تاریخی دچار Ùرسایش شده است ( رجوع کنید به لیز Ùˆ Ùالکون Ø› مورگان ØŒ ج ١ØŒ ص ٤٤Ù€ ٤٨؛لوید ØŒ ص ١٩).
ساسانیان به نظام آبیاری Ùˆ زهکشی اراضی بابل توجه بسیار Ù…ÛŒ کردند، Ùˆ این امر به کاهش باتلاقها Ù…ÛŒ انجامیده است ØŒ ولی در زمان پادشاهان٠متأخّر٠این سلسله نواØÛŒ پهناوری از اراضی آباد Ùˆ قابل کشت زیر سیلاب رÙت ØŒ Ùˆ منطقة باتلاقی چنان گسترشی یاÙت Ú©Ù‡ نویسندگان دورة اسلامی آغاز٠بطیØÙ‡ را بخطا از این دوره Ù…ÛŒ دانند Ùˆ مدعی اند Ú©Ù‡ در زمان سلطنت قباد٠Ùیروز (٤٥٧Ù€ ٤٨٤ میلادی ) در نزدیک کَسکر * شکا٠بزرگی به وجود آمد Ùˆ نواØÛŒ وسیعی از زمینهای کشاورزی را زیر آب برد. بخشی از آب بندها در زمان خسرو انوشروان (٥٣١ Ù€ ٥٧٨ میلادی ) مرمت شد Ùˆ بعضی از این اراضی زیر کشت رÙت . ولی در سال ٦ یا ٧ØŒ در دوران پادشاهی خسرو پرویز دوم ØŒ آب دجله Ùˆ Ùرات مجدّداً طغیان کرد Ùˆ سیلی بیسابقه روان شد. آب بندهای هر دو رود شکست Ùˆ شکاÙهای بزرگی به وجود آمد. آب به باتلاقها رسید Ùˆ مزارع٠چندین «طÙسّوج » ( =ناØیه ) را در آنجا ÙراگرÙت . در هرج Ùˆ مرج سالهای بعد از آن ØŒ Ùˆ زمانی Ú©Ù‡ سپاهیان اسلام به تصر٠عراق دست زدند، شکاÙهایی در همة بندها پدید آمد Ùˆ چون «دهقان »ها قدرت مرمت آنها را نداشتند ناگزیر باتلاقها به هر سویی گسترش یاÙت (بلاذری ØŒ ١٨٦٦ØŒ ص ٢٩٢Ù€٢٩٤Ø› ابن رسته ØŒ ص ٩٨Ø› قدامة بن جعÙر، ص ٢٤٠Ø› مسعودی ØŒ ١٨٩٤ØŒ ص ٥٣Ø› یاقوت Øموی ØŒ ج ١ØŒ ص ٦٦٨Ù€٦٦٩). نخستین تغییر٠مسیر٠عمدة دجله نیز در زمان ساسانیان از بستر شرقی (مسیر کنونی ) به بستر غربی (رود دÙجَیل کنونی ) اتÙاق اÙتاد. این تغییر مسیر سراسر زمینهای مجاور٠مسیر شرقی قدیم را به بیشه زار تبدیل کرد.
امویان به امر اØیای اراضی بطیØÙ‡ علاقه مند بودند؛ زمینهایی Ú©Ù‡ ابن دَرّاج برای معاویه اØیا کرد سالانه پنج میلیون درهم درآمد داشت . ÙˆÛŒ این کار را با قطع نیزار Ùˆ مهار کردن
آب با اØداث آب بند انجام داد. این اراضی را «جَوامÙد» Ù…ÛŒ نامیدند (بلاذری ØŒ ١٨٦٦ØŒ ص ٢٩٤Ø› مسعودی ØŒ ١٨٦١Ù€ ١٨٧٧ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٢٥Ù€ ٢٢٦). ولی به سبب شکستی Ú©Ù‡ در بندها ایجاد شد، Øَجّاج عمداً از تعمیر آن سر باز زد Ùˆ بار دیگر در ٨١ این زمینها به زیر آب رÙت .
Øجّاج بلاÙاصله پس از آن واسط را در دشتهای آبرÙتی
نزدیک بطیØÙ‡ بنا کرد. این امر علی القاعده به بازسازی مجموعة نهرها، اØداث سدّها Ùˆ دریچه های مهار آب Ùˆ اØیای زمینهایی Ú©Ù‡ بدانها بی توجهی شده بود انجامید. ÙˆÛŒ به ØÙر دو نهر موسوم به نیل Ùˆ زابی پرداخت تا بخشی از مازاد آب این دو رود بزرگ را پیش از رسیدن به بطیØÙ‡ در مسیری دیگر به جریان اندازد، Ùˆ در عین Øال زمینهای خشکی را Ú©Ù‡ در قسمت علیای واسط قرار داشت آبیاری کند (بلاذری ØŒ ١٨٦٦ØŒ ص ٢٩٠Ù€٢٩٢Ø› قدامة بن جعÙر، همانجا؛ اشترک ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٩Ù€٣٢ØŒ ج ٢ØŒ ص ٣٠٣Ù€٣٠٤Ø› لسترنج ØŒ ص ٢٧). Øجاج در ضمن ØŒ زÙطها * را، Ú©Ù‡ از اهالی هند بودند، با گله های گاومیش٠ایشان Ú©Ù‡ به هزاران رأس بالغ Ù…ÛŒ شد، در این ماندابها اسکان داد. مَسلَمَه ØŒ برادر خلیÙÙ‡ ØŒ Øدود سه میلیون درهم صر٠تعمیر آب بندها کرد Ùˆ در نتیجه زمینهای پهناوری را اØیا نمود (بلاذری ØŒ ١٨٦٦ØŒ ص ٢٩٤Ø› قدامة بن جعÙر، ص ٢٤٠Ù€٢٤١Ø› ولهاوزن ØŒ ص ١٥٦Ù€١٥٨).
اØیای اراضی ادامه یاÙت ØŒ بویژه در زمان هشام Ùˆ Øاکم ÙˆÛŒ در عراق ØŒ خالدبن عبدالله قسری ØŒ Ú©Ù‡ سدّی بر روی دجله بست (بلاذری ØŒ ١٨٦٦ØŒ ص ٢٩٣Ù€٢٩٤Ø› ابن رسته ØŒ ص ٩٥Ø› قدامة بن جعÙر، ص ٢٤٠)ØŒ Ùˆ چندین نهر، از جمله نهر رÙمّان Ùˆ نهر مبارک را ØÙر کرد؛ بدین ترتیب زمینهای بسیار را Ú©Ù‡ عایداتی زیاد داشت اØیا کرد، ولی این امر بزودی به کاهش Øجم آب لازم برای آبیاری انجامید.
پس از به قدرت رسیدن عباسیان (١٣٢) شکاÙهای جدیدی در آب بندها به وجود آمد Ùˆ در نتیجه Ø³Ø·Ø Ø¨Ø§ØªÙ„Ø§Ù‚Ù‡Ø§ گسترده تر شد. در Øوضة Ùرات نیز به همین منوال بیشه هایی به وجود آمد Ú©Ù‡ بخشی از آنها اØیا گردید.
در شمال غربی ØŒ بطیØÙ‡ تقریباً تا Ú©ÙˆÙÙ‡ Ùˆ Ù†ÙÙَّر گسترش یاÙت ØŒ Ùˆ در مشرق نیز از مساÙتی زیاد از واسط شروع Ù…ÛŒ شد. بسیاری از منابع اسلامی این بخش را بطیØØ© Ú©ÙˆÙÙ‡ نامیده اند. در نقشه های ساده ایشان ( رجوع کنید به میلر) این اراضی به بطیØØ© جنوبی متصل نیست Ùˆ از مناطق مسکونی یا کشاورزی نیز در آنجا اثری دیده نمی شود. با وجود این ØŒ منابع قرن چهارم تأکید Ù…ÛŒ کنند Ú©Ù‡ آب رود Ùرات به بطیØØ© میان٠واسط Ùˆ بصره Ù…ÛŒ ریخته است (مسعودی ØŒ ١٨٦١Ù€١٨٧٧ØŒ ج ١ØŒ ص ٢١٥Ø› سهراب ØŒ ص ١١٨). این امر دالّ بر آن است Ú©Ù‡ تا قرن ششم ØŒ یعنی زمانی Ú©Ù‡ ØŒ به Ú¯Ùتة منابع ØŒ Ùرات سÙÙ„ÛŒ در مَطّارَه به دجله Ù…ÛŒ پیوسته (یاقوت Øموی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٥٥٣)ØŒ Ø¨Ø·Ø§Ø¦Ø Ù†Ø§Øیة سÙلای Ùرات کنونی را Ùرامی گرÙته است . این امر قاعدتاً به سبب وجود گودال شناÙیّه Ù€ Ú©Ù‡ علی القاعده عمیقتر هم بوده Ù€ Ùˆ کاهش میزان آب Ùˆ مواد رسوبی٠منتج از نهرهای بی شماری بوده است Ú©Ù‡ برای آبیاری قسمتهای شمالی Ùˆ مرکزی بابل از Ùرات آب Ù…ÛŒ گرÙته اند ( رجوع کنید به لسترنج ØŒ ص ٧٥ به بعد).
از Øدود اواخر دورة ساسانی تا نیمة اول قرن دهم ØŒ دجله در بستر غربی (رود دÙجَیل کنونی ) جریان داشت Ùˆ از واسط Ùˆ چندین شهر Ù…ÛŒ گذشت Ø› ( ضمناً ) در قرن چهارم ØŒ در قَطّر، به بطیØÙ‡ پیوست (ابن خرداذبه ØŒ ص ٥٩Ø› ابن رسته ØŒ ص ١٨٥Ø› سهراب ØŒ ص ١١٨Ù€١١٩ØŒ ١٣٥Ø› مسعودی ØŒ ١٨٦١Ù€١٨٧٧ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٨٨). به نوشتة مستوÙÛŒ ØŒ قطر در سی Ùرسنگی ( Ù†Ùزهة ØŒ ص ١٦٦)ØŒ Ùˆ به Ú¯Ùتة قدامة بن جعÙر (ص ١٩٣) در ٢٢ Ùرسنگی جنوب واسط واقع است .
مرز جنوبی بطیØÙ‡ به بصره Ù…ÛŒ رسد (بلاذری ØŒ ١٨٦٦ØŒ ص ٣٦٢Ø› همو، ١٩٣٦Ù€ ١٩٣٨ØŒ ج ٥ØŒ ص ٢٥٧). سهراب (ص ١٣٥) بطیØÙ‡ را مرکب از چهار هور Ù…ÛŒ داند: بَØَصی 'ØŒ بَکَمصی 'ØŒ بَصَریاثی 'ØŒ Ùˆ Ù…Øمّدیه . این هورها دارای آب Ùراوان بدون
نی بوده ، ولی هر یک با آبراهی تنگ و پر از نی به دیگری
متصل Ù…ÛŒ شده است . هور Ù…Øمدیه وسیعترین آنها بوده Ùˆ آبراه آن به نهر٠اَبی اسد منتهی Ù…ÛŒ شده Ú©Ù‡ خود، به Øاله ØŒ کَوانین
Ùˆ سپس به الدجلة العَوراء (دجلة «یک چشم ») Ù…ÛŒ پیوسته است . یاقوت به هورهای شَلام (ج ٣ØŒ ص ٣١١)ØŒ جÙرجÙین (ج ٢ØŒ ص ٥٦)ØŒ غَرّا٠(ج ٣ØŒ ص ٥٨١) Ùˆ رَبَّه (ج ٢ØŒ ص ١٣٤) اشاره کرده است .
آبنگاری در دشت Ù…Ø³Ø·Ø Ùˆ نرم Ùˆ آبرÙتی جنوب٠بابل نمی توانسته ثابت باشد، چون بویژه نظام نهرها Ùˆ آبیاری
بر اساس اوضاع سیاسی و اقتصادی دستخوش تغییر بوده
است . اگرچه این تغییرات هنوز بتÙصیل مطالعه نشده است ØŒ
از اشارة یاقوت (ج ٢ØŒ ص ٥٥٣) بدین امر Ú©Ù‡ دجله پس از واسط به پنج شاخه تقسیم Ù…ÛŒ شده و، به اتÙاق٠Ùرات ØŒ در مَطّاره
Ù€ در Ùاصلة یک روز راه از بصره Ù€ به یکدیگر Ù…ÛŒ پیوسته اند، نشانه ای از این تغییرات را در قرن ششم Ù…ÛŒ توان دید. البته ØŒ گسترة زمینهای زیر پوشش٠بطیØÙ‡ ØŒ نسبت به میزان امکان مهار سیلابها Ùˆ مقدار آبی Ú©Ù‡ در شمال برای آبیاری استÙاده Ù…ÛŒ شده ØŒ در Øال تغییر بوده است .
با اینکه بیشتر زمینهای بطیØÙ‡ را آب ÙراگرÙته بوده ØŒ در آنجا نواØÛŒ اراضی خشک ØŒ مزارع ØŒ شهرها Ùˆ روستاها، Ùˆ همچنین رودها Ùˆ نهرهایی هم وجود داشته است (مقدسی ØŒ ص ١١٩Ø› سمعانی ØŒ ذیل «بطائØÛŒ »؛ ابن اثیر، ج ١ØŒ ص ١٢٩). به Ú¯Ùتة ابن رسته (ص ٩٥) «نقطه های مرتÙعتر به صورت تلهایی درآمد Ú©Ù‡ در Ø¨Ø·Ø§Ø¦Ø Ø´Ù†Ø§Ø®ØªÙ‡ شده اند Ùˆ به سَرطÙغان ØŒ Ø·Ùستَغان Ùˆ اÙقْرالسَّیْد موسوم اند Ùˆ زÙطها در آنجا سکونت دارند.» مقدسی (ص ١٣٤)
بطیØÙ‡ را «ناØیه »ای نامیده Ú©Ù‡ شهر عمدة آن صÙلَیْق Ùˆ شهرهای دیگر آن جامده ØŒ هَرّار، Øَدّادیّه Ùˆ زÙبَیدیه است . بیشتر این شهرها در شمال غربی واسط قرار دارد. یاقوت ØÙلّه (از دÙبَیس ) (ج ١ØŒ ص ٥٩٤ØŒ ج ٢ØŒ ص ٣٢٣)ØŒ خَیْثَمÙیّه (ج ٤ØŒ ص ٨٨٤)ØŒ هرّار (ج ٤ØŒ ص ٩٧٠)ØŒ منصوره (ج ٤ØŒ ص ٦٦٤) Ùˆ دیگر جایها را به عنوان شهرهای بطیØÙ‡ ØŒ Ùˆ اَبّا، Ø®Ùرْز، اَلزÙطّ (ج ٢ØŒ ص ٩٣٠ØŒ ج ٤ØŒ ص ٨٤٠) Ùˆ یَمّا (ج ٤ØŒ ص ١٠٢٦) را رودها Ùˆ نهرهای آن ذکر کرده است .
سیّاØان Ùˆ باستان شناسان اروپایی در Øدود نیمة قرن سیزدهم / نوزدهم از ماندابهای غربی Ùرات وصÙهای نسبتاً دقیقی کرده اند. جریان اصلی Ùرات از بابل ØŒ Øلّه ØŒ Ùˆ دیوانیّه Ù…ÛŒ گذشت . چندین شاخه Ùˆ شعبه های Ùرعی از این مسیر منØر٠می شد Ú©Ù‡ بسیاری از آنها در نزدیکی اَلکارَیم ( القÙرنة کنونی ) ØŒ Ú©Ù‡ در ابتدای مصب قرار داشت ØŒ مجدداً بدان Ù…ÛŒ پیوست . در Ùصلهای سیلابی ØŒ طول آب٠آبراه به Øدود پنجاه کیلومتر Ù…ÛŒ رسید Ú©Ù‡ از این مقدار Øدود شانزده تا ٢٣ کیلومتر در سمت غربی آبراه اصلی Ùˆ به مساÙتی بسیار بیشتر در سمت شرقی آن ØŒ منتشر Ù…ÛŒ شد. این ÙرورÙتگی زمین ØŒ ماندابهای لَملÙوم را تشکیل Ù…ÛŒ دهد. عمق آبهای سیلابی از چند سانتیمتر در شمال تا دو الی سه متر در وسط متغیر است . چندین هور Ú©ÙˆÚ†Ú© از آن منشعب Ù…ÛŒ شود؛ از جمله هورهای اَلعوجه ØŒ ابن نَجÙÙ… ØŒ الخَبصَه ØŒ اَبوغÙربال Ùˆ... در مشرق ØŒ Ùˆ رÙغیلَه ØŒ ابوØÙلاّ نهَ، زیاد Ùˆ... در مغرب٠شاخة شامیّه ØŒ Ùˆ هورهای Ø·ÙبÙÚ¯ ØŒ غَزالات Ùˆ صلیب در نزدیکی شاخة Ú©ÙˆÙÙ‡ . پس از سیلها Ø³Ø·Ø Ø§ÛŒÙ† هورها کاهش Ù…ÛŒ یابد Ùˆ زمین برای کشت برنج وضع بسیار مطلوبی پیدا Ù…ÛŒ کند.
دجله پس از بغداد، از دشتی Ù…Ø³Ø·Ø Ø¹Ø¨ÙˆØ± Ù…ÛŒ کند، Ùˆ کناره های رودخانة آن چنان مرتÙع نیست Ú©Ù‡ آب پرØجم آن را مهار کند. این امر تعدادی شکا٠در دو سوی رودخانه Ùˆ ماندابهای بیشمار ایجاد Ù…ÛŒ کند. بین بغداد Ùˆ Ú©Ùت ØŒ وسیعترین آنها، هورشَویجَه ØŒ گودالی طبیعی به طول پنجاه کیلومتر در امتداد دجله Ùˆ به عرض ٢٥ کیلومتر است .
درکرانة سمت راست دجله ØŒ شکا٠عمده در پایین٠کÙت ØŒ آبرو٠مÙصَندَق است Ú©Ù‡ پهنای آن در دهانه به ٤٥٠ متر بالغ Ù…ÛŒ شود، بسرعت وسعت Ù…ÛŒ یابد تا به ابعادی دریاچه گونه Ù…ÛŒ رسد Ùˆ بالاخره به تعدادی نهر نسبتاً Ú©ÙˆÚ†Ú© Ùˆ Ú©Ù… عمق منشعب Ù…ÛŒ شود Ú©Ù‡ به هورالسَنیّه Ù…ÛŒ ریزد.
دریاچة Øمّار وسیعترین هورهاست Ú©Ù‡ Øدود ٢٠٠ ØŒ ٥ کیلومتر مربع را در بر گرÙته ØŒ Ùˆ از ریزابه های Ùرات در نزدیکی سوق الشیوخ تا کَرمه علی (Ø ١٣٠ کیلومتر) ادامه دارد. بخش جنوبی آن هور سنا٠نامیده Ù…ÛŒ شود Ùˆ آب آن از Ùرات Ùˆ غَرّا٠و نیز از آبهایی Ú©Ù‡ از طریق چندین هور از مصندق Ù…ÛŒ آید تأمین Ù…ÛŒ شود. کاهش آب از طریق تبخیر، Ù†Ùوذ Ùˆ خروج به Øدود پانصد متر مکعب در ثانیه بالغ Ù…ÛŒ شود. کمترین ارتÙاع Ùصلی٠آب در کرانة دریاچة Øمار ٦ر٠ تا ٨ر٠ متر در اواخر پاییز Ùˆ بیشترین آن از ٢تا٨ر٢ متر در نزدیکی پایان Ùصل سیلابی از اواسط اردیبهشت تا خرداد است . هنگامی Ú©Ù‡ Ø³Ø·Ø Ø¢Ø¨ پایین است ØŒ Øدود دو سوم این ناØیه به صورت دریاچه Ùˆ مانداب Ùˆ چند بخش آن متشکل از آبهایی است Ú©Ù‡ با مجموعه ای از آبراهه های پیچ در پیچ در میان نیزارها به یکدیگر متصل اند. آبراههای عمیقتر (یک تا دو متر) معمولاً در جهت شمالی Ù€ جنوبی یا شمال غربی Ù€ جنوب شرقی جریان دارد. مجموعه هایی از آبراههای عمیق (گَواهین ) نیز در میان نیزارها یاÙت Ù…ÛŒ شود Ú©Ù‡ عرض آنها ممکن است از چند متر تجاوز نکند ولی عمقشان برای رÙت Ùˆ آمد قایق کاÙÛŒ است .
مرزهای جنوبی Øمّار را زمینهای خالی Ùˆ غیرمسکونی تشکیل Ù…ÛŒ دهد Ú©Ù‡ از جانب دریاچه در معرض سیلابهای سالانه قرار دارد.
بطیØÙ‡ ØŒ به سبب دسترس ناپذیری ØŒ مأمن انواع دزدان Ùˆ شورشیان Ùˆ پناهگاهی برای ناراضیان بوده است .
زÙطّها Ú©Ù‡ با گله های بزرگ گاومیش خود به امر Øَجّاج به ماندابها منتقل شدند، به اتÙاق بعضی از دیگر موالی ØŒ در ابتدای دوران عباسیان ØŒ با دزدی Ùˆ غارت Ùˆ ایجاد اختلال در امر ارتباطات Ùˆ تجارت با نواØÛŒ جنوبی ØŒ برای عراق مایة دردسر شدند. آثار سوء رÙتار آنان در زمان مأمون بیشتر Ù…Øسوس بود، Ùˆ بالاخره پس از کوششهای بسیار، معتصم ØŒ خلیÙØ© عباسی ØŒ توانست ایشان را سرکوب Ùˆ به مرزهای شمالی شام منتقل کند (بلاذری ØŒ ١٨٦٦ØŒ ص ١٧١Ù€٣٧٥Ø› طبری ØŒ سلسلة سوم ØŒ ص ١٠٤٤Ù€ ١٠٤٥ØŒ ١١٦٧Ù€١١٧٠Ø› مسعودی ØŒ ١٨٩٤ØŒ ص ٣٥٥). نام نهر زÙطّ مأخوذ از نام آنهاست (یاقوت Øموی ØŒ ج ٤ØŒ ص ٨٤٠).
اما قیام زنگیان ØŒ Ú©Ù‡ به رهبری علی بن Ù…Øمد ( صاØب الزنج ) * در نزدیکی بصره به شورشی سهمگین دست زدند (٢٥٥Ù€٢٧٠/٨٦٩Ù€٨٨٣) Ùˆ چندین سال بر بطیØÙ‡ تسلط داشتند، بسیار خطرناکتر بود (طبری ØŒ سلسلة سوم ØŒ ص ١٧٤٢ به بعد؛ نولدکه ØŒ ص ١٤٦Ù€١٧٥Ø› سامÙر).
در سده های بعد، بنوشاهین ( رجوع کنید به عمران بن شاهین * ) Ùˆ پس از آنان خاندان مظÙّر (Ùرزندان ابن مظÙربن اسماعیل ØŒ از اعقاب بنوشاهین ) Øکومت Ú©Ù… Ùˆ بیش مستقلی در اراضی باتلاقی
تشکیل دادند. در ایام متأخرتر، مَزیَدیان ØŒ Ú©Ù‡ از ٤٠٣تا٤٤٨ در Øلّه Øکومت کردند، در تسلط بر این اراضی با ایشان شریک شدند. پس از اÙول مزیدیان ØŒ بنوالمÙنتَÙÙ‚ نیز سهمی به خود اختصاص دادند ولی در ٦١٧ خلیÙÙ‡ ناصر توانست رهبران ایشان ØŒ بنو معرو٠، را از میان بردارد.
هنگامی Ú©Ù‡ مغولان ØŒ عراق را تسخیر کردند (٦٥٦)ØŒ بطیØÙ‡ نیز به دست ایشان اÙتاد، ولی قبایل عرب باز هم به صورت مایة آشوب باقی ماندند. از این تاریخ به بعد، منطقه را «الجزائر» یا («الجَوازÙر») خواندند. بطیØÙ‡ در ٧٩٥به دست تیمور، Ùˆ در ٨٢٦ به دست ( سلطان ) اÙویس از دودمان جلایریان اÙتاد. در ٨٤٤ Ù…Ùشَعشَعیان بر آنجا استیلا یاÙتند Ùˆ ناØیه در دست ایشان بود تا اینکه در ٩٥٣ به تصر٠سلیمان ØŒ پادشاه عثمانی ØŒ در آمد. ولی Øکومت عثمانیان بر آنجا چندان مستØÚ©Ù… نبود Ùˆ نتوانست چندین امیرنشین عرب٠ناØیه را از پای درآورد.
بسیاری از ساکنان آرامی تبار (Ùˆ مسیØÛŒ ) بابÙÙ„ (در تألیÙات مسلمانان : نبطیان ) مدت مدیدی در Ø¨Ø·Ø§Ø¦Ø Ø¨Ø§Ù‚ÛŒ ماندند، به طوری Ú©Ù‡ بسیاری از منابع ØŒ آنجا را باتلاقهای نبطیان Ù…ÛŒ نامند (ابن منظور، ذیل Â«Ø¨Ø·Ø Â»Ø› نیز رجوع کنید به مسعودی ØŒ ١٨٩٤ØŒ ص ١٦١Ø› مسکویه ØŒ ج ٢ØŒ ص ٤٠٩Ø› مقدسی ØŒ ص ١٢٨). مانداییان یا صÙبّیان ØŒ (Ù…ÙغتَسÙله ) نیز اØتمالاً از بازماندگان دوران باستان در این منطقه اند ( رجوع کنید به ابن ندیم ØŒ ص ٤٠٣Ù€٤٠٤Ø› مسعودی ØŒ همانجا)Ø› این صبّیان هنوز هم در چند نقطه از ماندابها، نظیر سوق الشیوخ ØŒ قلعه ØµØ§Ù„Ø ØŒ Ùˆ در هورالØÙوَیزه (Øَویزه ) یاÙت Ù…ÛŒ شوند Ùˆ Øویزه مرکز اصلی ایشان است ( رجوع کنید به دراور در منابع ).
با وجود این ØŒ برخی از عربها نیز در آنجا اقامت گزیدند. ابن رسته Ù…ÛŒ گوید Ú©Ù‡ قبل از Ø´Ú©Ù„ یاÙتن بطیØÙ‡ ØŒ یَشکÙر، باهÙله * Ùˆ بَنوالانَبَر در نزدیکی آن سکونت داشتند. بلاذری به موالی باهلی اشاره Ù…ÛŒ کند Ú©Ù‡ در زمان مأمون در اغتشاشها به زطها پیوستند. طبری (سلسلة سوم ØŒ ص ١٨٥٨ØŒ ١٨٩٨ØŒ ١٩٠٣) به برخی از باهلیها، Ú©Ù‡ در قرن سوم در عملیات زنگیان به ایشان پیوستند، Ùˆ همچنین به وجود اÙرادی از بنو عÙجل در بطیØÙ‡ اشاره کرده است (سلسلة سوم ØŒ ص ١٧٥٩). تسلط مزیدیان ØŒ به اØتمال زیاد، به ورود بنی اسد نیز، Ú©Ù‡ به دست ناصر از بین رÙتند، انجامیده است . ابن خلدون (ج ٦ØŒ ص ١٢) از ربیعه Ú©Ù‡ بر این منطقه مسلط بوده اند یاد کرده است Ùˆ اØتمالاً منظور او منتÙقها بوده اند. ابن بطوطه (ج ٢ØŒ ص ٢ØŒ٤) نیز از خَÙاجَه Ùˆ مَعادی نام برده است .
بخش اعظم ساکنان امروزی از عربهای نیمه چادرنشین Ùˆ کشاورز تشکیل شده Ú©Ù‡ بر مبنای مناسبات قبیله ای سازمان یاÙته اند. جز معدودی Ú©Ù‡ پیرو مذهب اهل سنت اند، Ùˆ برجسته ترین ایشان خاندان سعدون است ØŒ بقیه شیعی مذهب اند.
مهمترین قبیله های عرب ساکن منطقه ØŒ Ú©Ù‡ خود به عشیره های متعددی بخش Ù…ÛŒ شوند، عبارت اند از: بنولام ØŒ البو (ابو) Ù…Øمد، ربیعه ØŒ زÙبَید، خَزاعÙÙ„ ØŒ منتÙÙ‚ ØŒ الجزائر، Ù…Ùعْدان .
اقامتگاههای ساکنان باتلاقها، Ú©Ù‡ گاهی روستایی تشکیل Ù…ÛŒ دهد، معمولاً روی خاکریزها Ùˆ جزیره هایی قرار دارد Ú©Ù‡ هنگام طغیان سالانه کاملاً در آب Ùرو نمی رود Ùˆ مشتمل بر کلبه های درازی است Ú©Ù‡ از Ù†ÛŒ Ùˆ Øصیرنیی («صَریÙÙ‡ ») ساخته شده است (تزیگر Ø› سلیم ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٣Ù€٢٤Ø› نیز رجوع کنید به نولدکه ØŒ در > مجلة شرق شناسی وین < ØŒ ج ١٦ØŒ ص ١٩٨ØŒ Øاشیة ١).
مهمترین Ù…Øصول ماندابها برنج است . Ù…Øصولات دیگر عبارت اند از: جو،ذرت خوشه ای ØŒ ارزن ØŒ عدس ØŒ هندوانه ØŒ خربزه Ùˆ اندکی بامیه Ùˆ پیاز.
Ù†ÛŒ از جمله منابع درآمد ایشان است Ú©Ù‡ در تمام امورخانگی از آن استÙاده Ù…ÛŒ شود Ùˆ از زمانهای باستان به صورت وسیلة نگارش استعمال Ùراوان داشته است ( رجوع کنید به > مجلة کتاب شناسی شرق < ØŒ ج ٩ØŒ ص ١٩٠). قلمهای نیین٠واسط در قرون
گذشته ØŒ Ùˆ دزÙول در قرن سیزدهم در مشرق زمین بهترین نمونه به شمار Ù…ÛŒ رÙت ( رجوع کنید به هوار ØŒ ص ١٣). Øتی امروزه مقدار معتنابهی Ù†ÛŒ در سال در Øوالی چبایش قطع Ù…ÛŒ شود ( تَمس ØŒ ص ٦٠).
بعلاوه ØŒ در آنجا ماهی Ùراوان یاÙت Ù…ÛŒ شود Ú©Ù‡ هم منبع خوراکی دائمی برای اهالی است Ùˆ هم به بخشهای دیگر صادر Ù…ÛŒ شود. ابن رسته (ص ٩٤) به اهمیت Ù…Øصولات نیین Ùˆ ماهی بطیØÙ‡ اشاره کرده است . در Øال Øاضر، نیز صید ماهی مایة اشتغال بسیاری از مردم است .
گاومیش منبع ثروت مهمی برای مانداب نشینهای جنوب٠عÙماره Ùˆ Øَمّار است . کره ای Ú©Ù‡ از شیر گاومیش گرÙته Ù…ÛŒ شود به شهرهای اطرا٠و بغداد صادر Ù…ÛŒ شود. گوسÙندداری نیز تا Øدودی معمول است ØŒ Ùˆ گاو در جاهای مختل٠، بویژه در Ù‚Ùرنه ØŒ یاÙت Ù…ÛŒ شود.
همچنین در آنجا انواع گوناگون مرغان آبی از قبیل یاعو، قو، غاز، اردک ÙˆØØ´ÛŒ Ùˆ غیره Ùراوان است Ùˆ دسته های دÙرنا، مرغ سقا، مرغ آتشی ØŒ Ù„Ú© Ù„Ú© ØŒ هوبره Ùˆ بوتیمار نیز دیده Ù…ÛŒ شود. بعضی Øیوانات گوشتخوار نیز وجود دارد. شیر، Ú©Ù‡ در دوران باستان Ùˆ بعد از آن در این سرزمین یاÙت Ù…ÛŒ شده ØŒ آخرین بار در قرن سیزدهم بدان اشاره شده است (لاÙتس ØŒ ص ٢٤٢ به بعد). بعلاوه ØŒ تعدادی پلنگ ØŒ شغال ØŒ گرگ ØŒ سیاه گوش ØŒ Ùˆ گربة ÙˆØØ´ÛŒ
در آن منطقه زندگی Ù…ÛŒ کنند. گله های بزرگ٠گراز ÙˆØØ´ÛŒ در ماندابها دیده Ù…ÛŒ شود.
انبوه بیشمار پشة ریز Ùˆ درشت مایة مصیبتی جدّی Ùˆ منبع بیماریهای بومی از قبیل تب نوبه است Ú©Ù‡ عاملی مهم در زوال این منطقه بوده است (سلیم ØŒ ج ٢).
منابع : ابن اثیر، اللباب ÙÛŒ تهذیب الانساب Ø› ابن بطوطه ØŒ تØÙØ© النظار ÙÛŒ غرائب الامصار وعجائب الاسÙار المعروÙØ© برØلة ابن بطوطه ØŒ چاپ دÙرمری Ùˆ سانگینتی ØŒ پاریس ١٨٥٣Ù€ ١٨٥٨ØŒ ص ٢٩٦Ø› ابن خرداذبه ØŒ المسالک والممالک ØŒ چاپ دخویه ØŒ لیدن ١٨٨٩Ø› ابن خلدون ØŒ تاریخ ابن خلدون المسمّی بکتاب العبر ØŒ بیروت ١٣٩١/١٩٧١Ø› ابن رسته ØŒ الاعلاق النÙیسة ØŒ چاپ دخویه ØŒ لیدن ١٨٩٢ØŒ ص ٩٤ به بعد، ١٨٦Ø› ابن عبدالØÙ‚ ØŒ مراصدالاطلاع ØŒ چاپ یونبول ØŒ لیدن ١٨٥٠ØŒ ج ١ØŒ ص ١٦٠Ù€ ١٦١ØŒ ج ٤ØŒ ص ٣٤٣ØŒ ٣٤٨ØŒ Øاشیة یونبول Ø› ابن منظور، لسان العرب ØŒ قم ١٣٦٣ Ø´ Ø› ابن ندیم ØŒ کتاب الÙهرست ØŒ چاپ رضا تجدد، تهران ١٣٥٠ Ø´ Ø› اسماعیل بن علی ابوالÙداء، کتاب تقویم البلدان ØŒ چاپ رینود Ùˆ دسلان ØŒ پاریس ١٨٤٠ØŒ ص ٤٣ØŒ ٥١Ø› اØمدبن ÛŒØیی بلاذری ØŒ انساب الاشرا٠، ج ٤ØŒ ٥ØŒ چاپ شلزینگر Ùˆ گوتن ØŒ اورشلیم ١٩٣٦Ù€ ١٩٣٨Ø› همو، ÙØªÙˆØ Ø§Ù„Ø¨Ù„Ø¯Ø§Ù† ØŒ چاپ دخویه ØŒ لیدن ١٨٦٦Ø› Ù…Øمدباقر جلالی ØŒ موجز تاریخ عشائر العمارة ØŒ بغداد ١٩٤٧Ø› Ùیصل سامر، ثورة الزنج ØŒ بغداد ١٩٥٢Ø› شاکر مصطÙÛŒ سلیم ØŒ الچبایش ØŒ بغداد ١٩٥٧Ø› عبدالکریم بن Ù…Øمد سمعانی ØŒ الانساب ØŒ چاپ مارگولیوث ØŒ لیدن ١٩١٢Ø› اØمد سوسه ØŒ تطّور ریّ العراق ØŒ ١٩٤٦Ø› همو، خَزَّن هور (خور) الشّÙوَیَجة ØŒ بغداد؛ همو، ÙÛŒ ریّ العراق ØŒ بغداد ١٩٤٥Ø› سهراب ØŒ صورة الاقالیم السّبعة ØŒ چاپ هانس Ùون مژیک ØŒ ص ١٢٦ØŒ ١٣٦Ø› Ù…Øمدبن جریر طبری ØŒ تاریخ الرسل Ùˆ الملوک ØŒ چاپ دخویه .... ( Ùˆ دیگران ) ØŒ لیدن ١٨٧٩Ù€١٩٠١Ø› عباس عزّاوی ØŒ عشائرالعراق ØŒ ج ٣Ùˆ ٤ØŒ بغداد ١٩٥٥Ø› عبدالجبار Ùارس ØŒ عامان ÙÛŒ الÙرات الاوسط ØŒ نج٠( ١٣٥٣ ) Ø› قدامة بن جعÙر، کتاب الخراج ØŒ چاپ دخویه ØŒ لیدن ١٩٦٧ØŒ ص ٢٣٣ØŒ ٢٣٦ØŒ ٢٤٠ به بعد؛ علی بن Ù…Øمد ماوردی ØŒ کتاب الاØکام السلطانیة ØŒ چاپ انگر، بن ١٨٥٣ØŒ ص ٣١١ به بعد؛ علی بن Øسین مسعودی ØŒ کتاب التنبیه والاشرا٠، چاپ دخویه ØŒ لیدن ١٨٩٤Ø› همو، مروج الذّهب ومعادن الجوهر ØŒ چاپ باربیه دمینار Ùˆ پاوه دکورتل ØŒ پاریس ١٨٦١Ù€١٨٧٧Ø› اØمدبن Ù…Øمد مسکویه ØŒ کتاب تجارب الامم ØŒ ج ٢ØŒ چاپ آمدروز، مصر ١٣٣٣/ ١٩١٥Ø› Ù…Øمدبن اØمد مقدسی ØŒ اØسن التقاسیم ÙÛŒ معرÙØ© الاقالیم ØŒ چاپ دخویه ØŒ لیدن ١٨٧٧Ø› یاقوت Øموی ØŒ معجم البلدان ØŒ چاپ Ùردیناند ووستنÙلد، لایپزیگ ١٨٦٦Ù€١٨٧٣ØŒ منابع Ø›
W. F. Ainsworth, A personal narrative of the Euphrates , London ١٨٥٧; idem, Researches in Assyria, Babylonia and Chaldea , London ١٨٣٨; Chesney, The expedition of the survey , London ١٨٥٠; Chiha, La province de Baghdad ,
Cairo ١٩٠٨; Delitzsch, Assyr. HandwØ®rterb . Dougherty, The sea land of ancient Arabia , ١٩٣٣; Drower, The Mandaeans , Oxford ١٩٣٨; H. Field, Anthropology of Iraq , part I, no.٢, ١٩٤٩; J. B. Fraser, Travels in Koordistan, Mesopotamia , London ١٨٤٠; S. W. Hellbusch, "Die Kultur der Ma Ù dan in Gegenwart und Vergangenheit," Sدmer , XII, ١٩٥٥; Cl. Huart, Les calligraphes et les miniaturistes de l'Orient musulman , Paris ١٩٠٨; M. G. Ionides, The regime of the rivers Euphrates and Tigris , London ١٩٣٧; von Kremer, SBAk. Wien , ١٨٥٠, ٢٥٠-٢٥٤; G. M. Lees and N. L. Falcon, "The geographical history of the Mesopotamian plains," Geographical Journal , CXV  ٢٤- ٣٩, CXV  ٣٩٩- ٤٠I, CXX ٣٩٤-٣٩٧; G. Le Strange, The lands of the Eastern Caliphate , ٢nd ed., Cambridge ١٩٣٠, ٢٦-٢٩, ٤٠-٤٣; Seton Lloyd, Twin rivers , Oxford ١٩٣٤; W. K. Loftus, Travels and researches in Chaldea and Susiana , NewYork ١٨٥٧; Jacques Jean Marie de Morgan, DØ¥lØ¥gation en Perse, mØ¥moires, Paris ١٩٠٠; NØ®ldeke, Sketches from eastern history ; Freiherr von Oppenheim, Die Beduinen ,  , Wiesbaden ١٩٥٢; idem, Vom Mittelmeer zum Persischen Golf ,  , ٦٧-٧٦; August Friedrich von Pauly, Paulys Real-Encyclopجdie der classischen Altertumswissenschaft , ed. G. Wissowa, W. Kroll, and K. Mittelhaus, Stuttgart ١٨٩٤-١٩٧٠, Munich ١٩٧٣-١٩٧٤; Sprenger, in ZDMG , XV  , ٢٢٣ ff.; M. Streck, Babylonien nach den Arab. Geographen ; Thesiger, "The Marshes of southern Iraq," Geographical Journal , CXX, part ٣ (١٩٥٤); Tigris Irrigation Department, Baghda  d ١٩٥٢; Tippetts...[et al.], Study of the lower Tigris Euphrates basin , Baghda  d ; Wellhausen, Das Arabische Reich , ١٩٠٢; W. Willcocks, Irrigation of Mesopotamia , London ١٩١٧; Woolley, Ur of the Chaldees , ١٩٣٨.
/ اشترک Ùˆ ØµØ§Ù„Ø Ø¹Ù„ÛŒ ØŒ تلخیص از ( د. اسلام ) /