دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٤٥٠
Ø¨ÙØ·Ù†Ø§Ù† ، «وادی » ( = دره ) ای در سی کیلومتری مشرق ØÙ„ب . چشمه های این وادی به نهر بزرگی به نام نَهرالذَهَب Ù…ÛŒ ریزند
Ùˆ این نهر به سوی جنوب سرازیر شده در دریاچة نمک جَبّول ÙØ±Ùˆ Ù…ÛŒ رود. این اوضاع طبیعی موجب آبادانی دهکده هایی
شده Ú©Ù‡ کار عمدة ساکنان آن پرورش درختان میوه Ùˆ کشت پنبه است . مهمترین آنها «بازار Ù€ شهر»های باب Ùˆ Ø¨ÙØ²Ø§Ø¹Ù‡ است .
بطنان Ú©Ù‡ به ÙØ§ØµÙ„Ø© یک روز راه از درة رود Ù‚Ùوَیق ( «گوگ سوی » امروزی ) قرار داشته ØŒ همیشه توقÙگاه Ù…Ø³Ø§ÙØ±Ø§Ù† شهرهای Ø§ÙØ¯Ùسا ( =رÙها ) Ùˆ رَقّه بوده است ØŒ Ùˆ درآمد نمکزار جَبّول ØŒ پیوسته منبع مالی شایان توجهی برای ÙØ±Ù…انروایان Ùˆ ØÚ©Ù‘ام شمال سوریه
به شمار Ù…ÛŒ Ø±ÙØªÙ‡ است .
بنابر ریشه شناسی رایج ، بطنان از ریشة بطن و به معنای «زمینهای پست » است ، اما در واقع این اسم علاوه بر بتنئی٠روم شرقی و بتنئة رومی ، امیرنشین پتن را به یاد می آورد.
وادی بطنان ØŒ Ú©Ù‡ ØØ¨ÛŒØ¨ بن مَسلَمه * آن را گشود، چیزی نگذشت Ú©Ù‡ زیر Ù†Ùوذ مرکز جدید (شهر ØÙ„ب ) Ø±ÙØª Ùˆ از آن پس نقشی ÙØ±Ø¹ÛŒ ÛŒØ§ÙØª . در ٧٠ØŒ خلیÙÙ‡ عبدالملک ( مروان ) ØŒ هنگام جنگ با Ù…ÙØµØ¹ÙŽØ¨ بن Ø²ÙØ¨ÙŽÛŒØ±ØŒ زمستان را در این درّه گذراند. در ٢٨٩ ظهور قرمطیان در آن ناØÛŒÙ‡ ØŒ مصیبتهایی به بار آورد. در ٣٦٥ØŒ به هنگام ÙØ±Ù…انروایی سی٠الدّوله ( ØÙ…دانی ) ØŒ نیکÙوروس Ùوکاس بطنان را تاراج کرد. در زمان بَنی Ù…ÙØ±Ø¯Ø§Ø³ ØŒ این وادی صØÙ†Ø© مبارزاتی Ø¢Ø´ÙØªÙ‡ بود، Ùˆ در ٤٧٢ØŒ به زیر سلطة ØªÙØªÙØ´ ( ابن الب ارسلان ) در آمد. جنگهای صلیبی Ùˆ Ø§ÙØªØ§Ø¯Ù† رÙها Ùˆ انطاکیه به دست ÙØ±Ø§Ù†Ú©ÛŒÙ‡Ø§ به دورة آشوبی در این وادی انجامید Ú©Ù‡ در ٤٩١Ù€٤٩٢ با تاخت Ùˆ تاز ارامنه ØŒ Ú©Ù‡ مسلماً با Ù…ØØ§ØµØ±Ø© انطاکیه رابطه داشت ØŒ آغاز شد. واکنش سریع سلجوقیان ØÙ„ب در قلع Ùˆ قمع ÙØ¯Ø§ÛŒÛŒØ§Ù† اسماعیلی ØŒ اجتماع بزرگ آنان را در ( شهر ) باب برانداخت . در ٥١٨ شهر ( باب ) به ÙØ±Ù…ان یوسÙلین ØŒ امیر تَلّ Ø¨Ø§Ø´ÙØ±ØŒ به آتش کشیده شد. در ٥٣٢ØŒ بزاعه Ùˆ باب به دست امپراتوری یوØÙ†Ø§ÛŒ دوم ØŒ از سلسلة کومننوس Ø§ÙØªØ§Ø¯. ورود نورالدین ( Ù…ØÙ…ود زنگی ) به ØÙ„ب امنیت را به آنجا باز گرداند. آشنایی ما با این دوره از تاریخ
بطنان از طریق توصیÙهایی است Ú©Ù‡ بیشتر آنها نظیره نویسی جغراÙÛŒ دانان٠مسلمان است (منقول در لسترنج Ùˆ دوسو ).
در زمان ÙØ±Ù…انروایی ممالیک ØŒ بطنان از صØÙ†Ø© سیاسی ناپدید شد. دو «جÙندی » از ممالیک ØŒ Ú©Ù‡ نائب ØÙ„ب آنان را منصوب کرده بود، این ناØÛŒÙ‡ را اداره Ù…ÛŒ کردند؛ یکی از آنان امور شهرهای باب Ùˆ بزاعه ØŒ Ùˆ دیگری امور ØÙˆØ§Ù„ÛŒ جبّول را بر عهده داشت . ترکهای عثمانی آن ( ناØÛŒÙ‡ ) را به «قضا» تبدیل کردند Ùˆ «قائم مقامی » تابع پاشای ØÙ„ب بر آن گماردند تا بر کار استخراج کانهای نمک
جبّول نظارت کند (این کانها در اواسط سدة سیزدهم ، سالانه چهارصد تا پانصدهزار پوند درآمد نصیب خزانه می کرد). قائم مقام در باب اقامت می کرد که در آن روزگار شش هزار تن جمعیت داشت .
منابع : آثار کلی :
R. Dussaud, Topographie historique de la Syrie antique et medievale , Paris ١٩٢٧, ٤, ٢٤٠, ٤٥٠, ٤٧٠ ff., ٤٩١, ٥١٩, ٥٢٢; G. Le Strange, Palestine under the Moslems , London ١٨٩٠, ٣٩. ٦٢, ٤٠٦, ٤٢٦, ٤٦٠; J. Sauvaget, Alep , Paris ١٩٤١, ١٢-١٣, ١٨, ٢٠, ٢٥٣, ٢٦١, note, ٤٦٤, ٧١٦, ٧٥٠.
دورة قدیم :
E. Honigmann, Eve  ques et Ø¥ve  chØ¥s monophysites d'Asie antØ¥rieure au VI e siØ¥cle , Louvain ١٩٥١, ٣١; August Friedrich von Pauly, Paulys Real-Encyclopجdie der classischen Altertumswissenschaft , ed. G. Wissowa, W. Kroll, and K. Mittelhaus, Stuttgart ١٨٩٤-١٩٧٠, Munich ١٩٧٣-١٩٧٤, III, ١٢٥, ١٤٠, supp. I, ٢٤٤-٢٤٥; F. Sarre and E. Herzfeld, Archجologische Reise im Euphrat-und Tigris Gebiet , Berlin ١٩١١, I, ١١٤-١١٩; Tchalenko, Villages antiques de la Syrie du Nord , Beirut ١٩٥٧.
قرون وسطی :
ابن جبیر، رØÙ„Ø© ابن جبیر ØŒ چاپ ولیم رایت ØŒ لیدن ١٨٥٢ØŒ ص ٢٥١Ù€
٢٥٢Ø› ابن Ø´ØÙ†Ù‡ ØŒ الدر المنتخب ÙÛŒ تاریخ مملکة ØÙ„ب ØŒ چاپ سرکیس ØŒ بیروت ١٩٠٩ØŒ ص ٤٧Ù€ ٤٨ØŒ ٩٧ØŒ ١٥٦Ù€١٥٧ØŒ ١٧٢Ù€١٧٥Ø› ابن عبدالØÙ‚ ØŒ مراصد الاطلاع ØŒ چاپ یونبول ØŒ لیدن ١٨٥٠Ù€١٨٦٤ØŒ ج ١ØŒ ص ١٥٩ØŒ ٢٣٩ØŒ ج ٤ØŒ ص ٣٤٥Ø› ابن عدیم ØŒ زبدة الØÙ„ب ÙÛŒ تاریخ ØÙ„ب ØŒ چاپ سامی دهان ØŒ دمشق ١٩٥١Ù€١٩٥٤ØŒ ج ١ØŒ ص ٤٨ØŒ ٨٨ØŒ ١٠٢ØŒ ١٥١ØŒ ج ٢ØŒ ص ٦١Ù€ ٦٤ØŒ ٩٠ØŒ ١٢٤ØŒ ١٧٥Ù€١٧٧ØŒ ١٩٤Ù€١٩٧ØŒ ٢٠٦ØŒ ٢٠٩ØŒ ٢١٤ØŒ ٢٣٧ØŒ ٢٦٤Ù€٢٦٩ØŒ ٣٢٣Ø› اسماعیل بن علی Ø§Ø¨ÙˆØ§Ù„ÙØ¯Ø§Ø¡ØŒ کتاب تقویم البلدان ØŒ چاپ رینود Ùˆ دیسلان ØŒ پاریس ١٨٤٠ØŒ ص ٢٦٧Ø› Ù…ØÙ…دبن ابی طالب دمشقی ØŒ کتاب نخبة الدهر ÙÛŒ عجائب البرو Ø§Ù„Ø¨ØØ± ØŒ چاپ مرن ØŒ سن پطرزبورگ ١٨٦٦ØŒ ص ٢٠٥Ø› زکریابن Ù…ØÙ…د قزوینی ØŒ کتاب عجایب المخلوقات Ùˆ غرایب الموجودات ØŒ چاپ ÙØ±Ø¯ÛŒÙ†Ø§Ù†Ø¯ ووستنÙلد، گوتینگن ١٨٤٨ØŒ ص ١٧٨Ø› یاقوت ØÙ…ÙˆÛŒ ØŒ معجم البلدان ØŒ چاپ ÙØ±Ø¯ÛŒÙ†Ø§Ù†Ø¯ ووستنÙلد، لایپزیگ ١٨٦٦Ù€١٨٧٣ØŒ ج ١ØŒ ص ٦٠٣ØŒ ٦٦٤ØŒ ج ٢ØŒ ص ٣٩ØŒ ٢٠٠ØŒ ٣٠٨Ø›
Leone Caetani, Annali dell'Islam , Milano ١٩٠٥-١٩٢٦, III, note ٢٧٩ ff.; Cl. Cahen, La Syrie du Nord ب l'Ø¥poque des Croisades , Paris ١٩٤٠, ٢١٣; M. Canard, Histoire de la dynastie des H'amda  nides de Jaz ï© ï‚ª ra et de Syrie, Algiers ١٩٥١, I, ٨٢٥; idem, Saif ad Daula , Algiers ١٩٣٤, ٤١, ١٢٠,
١٩٦, ٢٦٨; DefrØ¥mØ¥ry, Nouvelles recherches sur les IsmaØ¥liens ou Bathiniens de Syrie , Paris ١٨٥٥, ٥٣; E. Honigmann, Die Ostgrenze des Byzantinischen Reiches (Vasiliev, Byzance et les Arabes, ï‰ ï‰ ï‰ ), Brussels ١٩٣٥, ١٣١-١٣٢.
ممالیک و ترکها:
V. Cuinet, La Turquie d'Asie , Paris ١٨٩٠-١٨٩٥, II, ٢١٧ ff.; M. Gaudefroy-Demombynes, La Syrie ب l'Ø¥poque des Mamluks , Paris ١٩٢٣, ٨٤, ٩٢, ١٩٢; H. Guys, Statistique du Pachalik d'Alep , Marseilles ١٨٥٣, ٢١, ٢٦, ٥٠-٥١, ١٣٢.
/ ٠. آورس ( د. اسلام ) /