بَطَلْیَوْسی ، ابومحمّد عبداللّه بن محمّدبن السیّد، ادیب ، نحوی ، فیلسوف و فقیه مالکی اندلسی مشهور به ابن السیّد. پدرش محمدبن السیّد، اهل شَلَب بود. ابومحمد در٤٤٤ در بطلیوس ، از شهرهای استان مارده (مریذا) در اندلس متولد و بدانجا منسوب شد (ابن بشکوال ، ج ١، ص ٢٩٢؛ ج ٢، ص ٤٢١ـ٤٢٢؛ سیوطی ، ج ٢، ص ٥٥ـ٥٦؛ ابن خلّکان ، ج ٢، ص ٢٨٤؛ قفطی ، ج ٢، ص ١٤٣، ٣٠٧).

بطلیوسی بیشترین سالهای زندگانی خود را در دوران پرآشوب ملوک الطوایف اندلس سپری کرد و از محضر دو استاد، یکی برادرش علی بن محمّد بطلیوسی ، دیگری همشهریش عاصم بن ایوّب بطلیوسی ( رجوع کنید به دنبالة مقاله ) بهره گرفت ؛ سپس به قرطبه رفت تا از محضر ابوعلی غسانی از محدثان بزرگ قرطبه ، استفاده کند (بطلیوسی ، ١٩٨١، مقدمة فرطوسی ، ص ١٣ـ١٤). به گمان قوی ، بطلیوسی از قرطبه به طُلَیطُلَه رفته و در آنجا با ابوالحسن راشدبن عریف ، منشی دربار ذی النون ، روابط دوستانه و فرهنگی نزدیکی برقرار کرده است (همان ، ص ١٧). بطلیوسی با ابومروان عبدالملک بن رَزین ، حاکم شَنتَ ماریه (سنت مریه ) و سپس با ابو عیسی بن لبّون ، حاکم مُربَیطَر، نیز مناسبات استواری به هم رساند؛ اما چون به علتی ناشناخته مورد بی مهری قرار گرفت ، به سَرَقُسطه گریخت (همان ، ص ١٨ـ١٩). المستعین ، حاکم سرقسطه از سوی یوسف بن تاشفین (متوفی ٥٤٣)، که از وضعیت ناگوار وی آگاه شد، وی را بنواخت و بطلیوسی نیز در مدح وی ، قصیده ای سرود (همان ، ص ١٩).

بعد از ورود مرابطون به اندلس (٤٨٤ـ٥٣٩؛ همان ، ص ٢٠)، بطلیوسی به دربار آنان راه یافت و با استفاده از آرامش و امنیتی که در سرتاسر اندلس پدید آمده بود، برای تدریس و پژوهش و تألیف در بَلَنْسیه فرصتی مناسب پیدا کرد (همانجا). به نظر می رسد که بطلیوسی در اواخر عمر خود به اِشبیلیَه رفته و در همین سفر شاگردش ابن بشکوال (٤٩٤ـ ٥٧٨) از او دانش اندوخته باشد (همان ، ص ٢١). بطلیوسی در نیمة رجب ٥٢١ درگذشت (ابن بشکوال ، ج ١، ص ٢٩٣؛ قفطی ، ج ٢، ص ١٤٣؛ ابن خلکان ، ج ٢، ص ٢٨٤؛ فیروزآبادی ، ص ١١٥).

نام برخی از استادان بطلیوسی در منابع ، و نیز در کتابهای خود وی ، آمده است که از آن جمله اند : ١) برادرش ، علی بن محمد معروف به خَیطال که در علم لغت و حفظ و ضبط آن پیشگام بود و از ابوبکربن غُراب روایت می کرد. او در حدود٤٨٨، در قلعة رباح ، در حالی که در بازداشت بود، درگذشت (ابن بشکوال ، ج ١، ص ٢٩٢؛
قفطی ، ج ٢، ص ٣٠٧). بطلیوسی نزد برادر خود کتابهای المُبَرّز فی اللغة ابوعبدالله محمدبن یونس حجازی ؛
النوادر ابن مِقسَم مُقری عطار؛
الاجناس ابونصر احمدبن حاتم ، غلام اَصمعی ؛
القلب والابدال ، الاصوات ، النبات ، الفرق ، خلق الانسان ، معانی الابیات و الاضداد ابن سکیّت ؛
اختیارات مفضّل ؛
اختیارات اصمعی ؛
اراجیز عَجاج ؛
و سِقط الزند و الضوء ابوالعلاء مَعری را خوانده و همه را از برادرش روایت کرده است (بطلیوسی ، ١٩٨١، مقدمة فرطوسی ، ص ٢٤؛
اشبیلی ، ص ٣٥٧، ٣٨١ـ٣٨٢، ٣٩٢، ٤١٢). ٢) ابوبکر عاصم بن ایوب بطلیوسی اندلسی (متوفی ٤٩٤) صاحب شرح معلقات (سیوطی ، ج ٢، ص ٢٤) که بطلیوسی از وی روایت کرده است (ابن بشکوال ، ج ١، ص ٢٩١؛
قفطی ، ج ٢، ص ٣٨٤). ٣) ابوسعید وراق که بطلیوسی از وی کتاب مقاتل الفُرسان و اختیارات اصمعی را روایت کرده است (بطلیوسی ، ١٩٨١، مقدمة فرطوسی ، ص ٢٥؛
اشبیلی ، ص ٣٨٣). ٤) ابوعلی غسانی (ابن بشکوال ، همانجا). ٥) ابوالفضل بغدادی (اشبیلی ، ص ٤١٢).

تعداد شاگردان بطلیوسی را بیش از هشتاد تن گفته اند (بطلیوسی ، ١٩٨١، مقدمة فرطوسی ، ص ٢٥ـ ٢٨) که برخی از مهمترین ایشان عبارت اند از: ١)ابونصر فتح بن محمد قَیسی کاتب ، معروف به فتح بن خاقان (متوفی ٥٢٨). وی زندگینامة بطلیوسی را به رشتة تحریر درآورده است ( رجوع کنید به ابن ابّار، ١٨٨٥، ص ٣٠٠ـ٣٠١)؛
٢) ابوالحسین عبدالملک بن محمدبن هشام قیسی (متوفی ٥٥١)، معروف به ابن الطّلا، فقیه و محدث که بسیاری از کتابهای استادش را روایت کرده است (ضبّی ، ص ٣٧٤؛
ابن ابّار، ١٨٨٥، ص ٢٥٢؛
اشبیلی ، ص ٢٠٤، ٣٤٤ـ ٣٤٥، ٤٢٠، ٤٣٣)؛
٣) ابومحمد عبدالله بن احمدبن سعید (متوفی ٥٦٦)، معروف به ابن موجوال ، فقیه اهل بلنسیه که کتابهای استادش را روایت کرده است (ابن ابّار، ١٨٨٥، ص ٢٢٦ـ ٢٢٧؛
بطلیوسی ، ١٩٨١، مقدمة فرطوسی ، ص ٢٦ـ ٢٧؛
اشبیلی ، ص ٢٥٨ـ٣١٦)؛
٤) ابوالحسن علی بن ابراهیم بن محمدبن سعدالخیر انصاری (متوفی ٥٧١)، ادیب بلنسیه . وی کتاب الحلل فی شرح الجمل را بعد از فوت استادش تکمیل کرد (بلفیقی ، ص ١٠٤)؛
٥) ابوبکر احمدبن ابی المطرف (ابن ابّار، ١٩٩٥، ج ١، ص ٧٧)؛
٦) احمدبن محمدبن احمدبن حصن (همان ، ج ١، ص ٤٧)؛
٧) محمدبن عبیدالله الخشنی (همان ، ج ٢، ص ٥١؛
بطلیوسی ، ١٩٨١، مقدمة فرطوسی ، ص ٢٧ـ ٢٨).

تألیفات و آثار بطلیوسی را می توان به سه دسته تقسیم کرد :

١) آثار چاپ شده : به نوشتة فرطوسی (بطلیوسی ، ١٩٨١، مقدمة فرطوسی ، ص ٣٥ـ٤٠)، بعضی آثار چاپ شدة بطلیوسی عبارت است از: الاسم و المسمی ؛
الاقتضاب فی شرح ادب الکتاب ؛
الانتصار ممن عدل عن الاستبصار؛
الانصاف فی التنبیه علی الاسباب التی اوجبت الاختلاف بین المسلمین فی آرائهم ؛
الحدائق فی المطالب العالیة الفلسفیة العویصة ، الحلل فی اصلاح الخلل من کتاب الجمل ؛
رسالة کتب بها الی قبر النبی (ص ) و بعث معها بشعر الی مکة و المسائل و الاجوبة .

شرح سقط الزند بطلیوسی از کاملترین شرحها بر سِقط الزند و حاوی تحقیقهای لغوی و مسائل نحوی فراوانی است . به ضمیمة این شرح ، شرح المختار فی لزومیات ابی العلاء است که حاوی شرح قصاید برگزیده از دیوان لزومیات ابوالعلاء است که بطلیوسی آن را به صورت الفبایی تنظیم کرده است (همانجا، ص ٣٩؛
بروکلمان ، ج ٥، ص ٤١). از دیگر کتابهای چاپ شدة وی می توان از المثلث (فیروزآبادی ، ص ١١٥) و الفرق بین الاحرف الخمسه نیز نام برد. الفرق در پنج باب نوشته شده و موضوع آن بحث در کلماتی است که یکی از حروف آنها ظ ، ض ، ذ، س و ص یا حروفی تلفظ مشابه با این حروف باشد (بطلیوسی ، ١٤٠٤، ص ١٣٣).

٢) آثار خطی : ارجوزة فی المساجلة باسم الرجل و ابنه و بلده و قبیلته ؛
حکایة ؛
شرح الخمسة المقالات الفلسفیه ؛
المسائل (بطلیوسی ، ١٩٨١، مقدمة فرطوسی ، ص ٤٠ـ٤٢)؛
شرح ابیات الجمل (ابن سعید مغربی ، ج ١، ص ٣٨٦؛
قفطی ، ج ٢، ص ١٤٢؛
قس ابن خلکان ، ج ٢، ص ٢٨٢؛
فیروزآبادی ، ص ١١٤؛
سیوطی ، ج ٢، ص ٥٦)؛
طرز علی الکامل للمبرّد (فیروزآبادی ، ص ١٤٣).

٣) آثار مفقود : ابیات المعانی ؛
شرح اصلاح لمنطق (بغدادی ، ج ١، ص ٩، ج ٣، ص ٢٩٥ـ٢٩٦)؛
اثبات النبوات ؛
شرح موطأ مالک بن انس (فیروزآبادی ، ص ١١٥)؛
الانساب ؛
شرح الجمل فی النحو؛
شرح دیوان المتنبی ؛
شرح فصیح ثعلب (حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ١٨٠، ٦٠٢، ٨١٢، ج ٢، ستون ١٢٧٢ـ ١٢٧٣)؛
التذکرة الادبیة (قفطی ، همانجا)؛
جزء فیه علل الحدیث ؛
شرح ابیات المعانی ؛
القراءات (بطلیوسی ، ١٩٨١، مقدمة فرطوسی ، ص ٤٣ـ٤٥)؛
الدوائر (کوربن ، ص ٣٥٠)؛
رسالة کتب بها الی عبدالله بن محمدبن خلاصة ؛
قصیدة فی رثاء دیک ؛
فهرسة ابن السید (اشبیلی ، ص ٤١٣، ٤٢٠، ٤٣٣).

منابع : ابن أبّار، التکملة لکتاب الصّلة ، چاپ عبدالسلام هراش ، بیروت ١٩٩٥؛
همو، المعجم فی اصحاب القاضی الامام ابی علی الصّدفی ، چاپ کودیرا، مادرید ١٨٨٥؛
ابن بشکوال ، کتاب الصلة ، قاهره ١٩٦٦؛
ابن خلّکان ، وفیات الاعیان ، چاپ محمد محی الدین عبدالحمید، قاهره ١٩٤٨؛
ابن سعید مغربی ، المغرب فی حلی المغرب ، چاپ شوقی ضیف ، قاهره ١٩٦٤؛
محمدبن خیر اشبیلی ، فهرسة ما رواه عن شیوخه من الدواوین المصنّفة فی ضروب العلم و انواع المعارف ، چاپ زهیر فتح الله ، بغداد ١٩٦٣؛
کارل بروکلمان ، تاریخ الادب العربی ، ج ٥، ترجمة رمضان عبدالتواب ، قاهره ١٩٧٥؛
عبدالله بن محمد بطلیوسی ، الفرق بین الحروف الخمسة ، چاپ عبدالله ناصیر، بیروت ١٤٠٤/١٩٨٤؛
همو، المثلث ، چاپ صلاح مهدی فرطوسی ، بغداد ١٩٨١؛
عبدالقادربن عمر

بغدادی ، خزانة الادب و لب لباب لسان العرب ، بولاق ١٢٩٩، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ؛
ابراهیم بن محمد بلفیقی ، المقتضب من کتاب تحفة القادم لابن الا بّار ، چاپ ابراهیم ابیاری ، قاهره ١٤٠٢/١٩٨٢؛
مصطفی بن عبدالله حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
عبدالرحمان بن ابی بکر سیوطی ، بغیة الوعاة فی طبقات اللّغوییّن والنّجاة ، چاپ محمدابوالفضل ابراهیم ، قاهره ١٣٨٤/١٩٦٤-١٩٦٥؛
احمدبن یحیی ضبّی ، بغیة الملتمس فی تاریخ رجال اهل الاندلس ، قاهره ١٩٦٧؛
محمدبن یعقوب فیروزآبادی ، البلغة فی تاریخ ائمة اللغة ، چاپ محمد مصری ، دمشق ١٩٧٢؛
علی بن یوسف قفطی ، انباه الرّواة علی انباه النّحاة ، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم ، ج ٢، قاهره ١٣٧١/١٩٥٢؛
هانری کوربن ، تاریخ الفلسفة الاسلامیة ، ترجمة نصیر مرّوة و حسن قبیسی ، بیروت ١٩٦٦.

/ غلامرضا جمشیدنژاد اول /