دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٤٤٤
بَطَلیَوس (به اسپانیایی : باذاخوث ) ، امروزه شهری با ØØµÙ† Ùˆ بارو، Ùˆ مرکز ایالتی به همین نام در اسپانیا. بطلیوس از بزرگترین ایالتهای اسپانیا به شمار Ù…ÛŒ آید Ùˆ نیمة جنوبی استرمادورا ÛŒ اسپانیا را در برمی گیرد ( جمعیت ایالت طبق آمار ١٩٩٥ØŒ ٠٠٠ ØŒ ٦٢١ ØŒ ٣تن ( > ضمیمة اطلس جهانی < ØŒ ١٩٩٨) ) . شهر بطلیوس خود بر کرانة Ú†Ù¾ گواذیانا ØŒ پیش از آنکه
در نزدیکی مرز پرتغال به سمت جنوب Ù…Ù†ØØ±Ù شود، قرار
Ú¯Ø±ÙØªÙ‡ است ( جمعیت آن طبق آمار ١٩٩٥ØŒ ٠٠٠ ØŒ ٨٢٣ ØŒ ٩تن (همانجا) ) . تطبیق نام شهر با نام پاکس (ژولیا) اگوستا یا کولونیا پاسنسیس بی پایه است Ùˆ Ø§ØØªÙ…الاً زاییدة میهن پرستی کاذب Ù…ØÙ„ÛŒ باشد. در واقع ØŒ کلمة باذاخوث از نام ساکنان مهاجر رومی آن ناØÛŒÙ‡ مشتق نشده ØŒ بلکه نام شهر پرتغالی باجه * از آن مشتق است (باجة عربی = dja  Be مأخوذ از Pacem ). تطبیق باذاخوث با نام مشکوک ناØÛŒØ© بادیه (Badia) نیز Ú©Ù‡ والریوس ماکسیموس Ùˆ پلوتارک ذکر کرده اند وجه روشنی ندارد. نخستین باری Ú©Ù‡ نام این شهر به Ù†ØÙˆ مطمئن ذکر شده در Ø´Ú©Ù„ عربی آن یعنی بطلیوس است (Ú©Ù‡ در ریشة نام جدید اسپانیایی باذاخوث موجود است ). این شهر نسبتاً نوبنیاد است ØŒ زیرا آن را عبدالرØÙ…ان بن مروان * ملقب به جÙلّیقی ØŒ با اجازة امیر عبدالله بنا
کرد Ùˆ امیر عبدالله به همین منظور، گروهی بنّا Ùˆ مقداری سرمایه در اختیار او قرار داد. عبدالرØÙ…ان کار را با ساختن مسجد جامع آغاز کرد، Ùˆ مسجدی نیز در داخل ارگ شهر ساخت . ØÙ…امهایی هم Ú©Ù‡ اینک نزدیک دروازة شهر واقع اند ساختة هموست (به نوشتة Ø§Ø¨ÙˆØ§Ù„ÙØ¯Ø§ØŒ ص ١٧٣: ÙˆÙŽ هیَ Ù…ÙØØ¯ÙŽØ«ÙŽØ©ÙŒ اَسلامیّةٌ). همین ØÙ…امهاست Ú©Ù‡ پیش از آن عبدالرØÙ…ان از آنها به عنوان نقطة اتکایی استوار Ùˆ ØØµØ§Ø±ÛŒ مستØÚ©Ù… در مقابل Ù…ØÙ…د اول ØŒ Ø®Ù„ÛŒÙØ© قرطبه ØŒ Ø§Ø³ØªÙØ§Ø¯Ù‡ کرده بود. تنها در ٣١٨ØŒ یعنی در زمان عبدالرØÙ…ان سوم بود Ú©Ù‡ این ناØÛŒÙ‡ را از Ú†Ù†Ú¯ ÙØ±Ø²Ù†Ø¯ دلاور ابن مروان باز ستاندند (ابن عذاری ØŒ ص ١٠٥ به بعد، ١٤٠ØŒ ١٩٥ØŒ ٢١٣Ù€٢١٤ØŒ ٢١٦). با اهمیت ÛŒØ§ÙØªÙ† شهر نوبنیاد بطلیوس ØŒ شهر کولونیا اگوستا اÙمریتا (به عربی مارده ØŒ امروزه مریدا، در شصت کیلومتری شرقی بالاتر از بطلیوس ØŒ بر ساØÙ„ شمالی گواذیانا) رو به اÙول نهاد Ùˆ بطلیوس جایگزین آن شد. هنگام Ø§Ù†ØØ·Ø§Ø· Ø®Ù„Ø§ÙØª قرطبه ØŒ شهر بطلیوس مقر پرشکوه Ø§ÙØ·Ø³ÛŒØ§Ù† * شده بود Ú©Ù‡ از ٤١٣/ ١٠٢٢ تا ٤٨٧/١٠٩٤ بیشتر مناطق شمالی لوزیتانی قدیم را به Ø´Ú©Ù„ مملکت ÙˆØ§ØØ¯ Ùˆ معتبری درآورده بودند. پس از آنکه در ٤٧٩/١٠٨٦ØŒ مسیØÛŒØ§Ù† در زَلاّ قه (ساکرالیاس )ØŒ واقع در شمال شرقی بطلیوس ØŒ بسختی شکست خوردند، امیرنشین ناØÛŒØ© شمال غربی ØŒ یعنی بطلیوس ØŒ Ùˆ دیگر امیرنشینهای ملوک الطوایÙÛŒ بتدریج ØªØØª امر Ù…ÙØ±Ø§Ø¨Ø·ÙˆÙ† * بربر نژادی در آمدند Ú©Ù‡ از مغرب به یاری همکیشان خود Ø´ØªØ§ÙØªÙ‡ بودند. اما این Ú©Ù…Ú© رسانان چون خود قویتر شدند، همة سرزمینی را Ú©Ù‡ بخشی از استان یا مستملکات٠مرابطون٠شمال غربی Ø¢ÙØ±ÛŒÙ‚ا در اسپانیا بود Ùˆ پس از سقوط ایشان به جانشینانشان موØÙ‘دون رسیده بود، به تصر٠خود درآوردند. در ٥٦٣/ ١١٦٨ØŒ آلÙونسوی اول ØŒ پادشاه پرتغال ØŒ با ØÙ…له ای غاÙلگیرانه شهر را متصر٠شد. اما ÙØ±Ø¯ÛŒÙ†Ø§Ù†Ø¯ دولئون Ø¨Ù„Ø§ÙØ§ØµÙ„Ù‡ آن را باز پس Ú¯Ø±ÙØª Ùˆ بطلیوس دوباره به Ù…ÙˆØØ¯ÙˆÙ† تعلق ÛŒØ§ÙØª . تنها در ٦٢٧/١٢٣٠ بود Ú©Ù‡ ÙØªØ نهایی آنجا به دست آلÙونسوی نهم پادشاه کاستیل (قشتاله ) Ùˆ لئون تØÙ‚Ù‚ ÛŒØ§ÙØª .
بطلیوس زادگاه بسیاری از دانشمندان مسلمان است Ú©Ù‡ Ù…Ø¹Ø±ÙˆÙØªØ±ÛŒÙ† آنان عبدالله بن Ù…ØÙ…دبن السید بطلیوسی * است .
منابع : ابن عبدالØÙ‚ ØŒ مراصدالاطلاع ØŒ ج ١ØŒ ص ١٥٠ØŒ ج ٤ØŒ ص ٣٤٤Ø› ابن عذاری ØŒ البیان المغرب Ø› اسماعیل بن علی Ø§Ø¨ÙˆØ§Ù„ÙØ¯Ø§Ø¡ØŒ کتاب تقویم البلدان ØŒ چاپ رینود Ùˆ دیسلان ØŒ پاریس ١٨٤٠Ø› Ù…ØÙ…دبن Ù…ØÙ…د ادریسی ØŒ المغرب ØŒ چاپ دزی Ùˆ دخویه ØŒ لیدن ١٨٦٦،ص ١٨٠Ø› یاقوت ØÙ…ÙˆÛŒ ØŒ معجم
البلدان ØŒ چاپ ÙØ±Ø¯ÛŒÙ†Ø§Ù†Ø¯ ووستنÙلد، لایپزیگ ١٨٦٦-١٨٧٣ØŒ ج ١ØŒ ص ٦٦٤Ø›
Dozy, Histoire des Musulmans d'Espagne , II, ١٨٣ ff., ٢٠٧, ٢٣٨, ٢٦٠; [ Encarta World Atlas , ed. ١٩٩٨ (computer disk)]; A. Huici, Las Grandes batallas de la Reconquista durante las Invasiones africanas , ١٩-٨٢; Muh ¤ ammad b.Muh ¤ ammad Idr   s   , GØ¥ographie d'Ù€drisi , tr. P. AmØ¥dee Jaubert, Paris ١٨٣٦-١٨٤٠, ٢٦٠; E. LØ¥vi-Provenµal, La PØ¥ninsule ibØ¥rique , ٥٨; Madoz, Diccionario ,  , ٢٥٦ ff.; M. R. Martinez y Martinez, Historia del reino de Badajoz .
نیز ï€Ø±Ø¬ÙˆØ¹ کنید به EI ٢ , s.v. "Aft ¤ asids" (by E. LØ¥vi-Provenµal).
/ س . ٠. زیبولد و ا. ه . میراندا ( د. اسلام ) /